અરક્ષન્મકરવ્યૂહં ભીષ્મો રાજન્સમન્તતઃ । તથૈવ પાણ્ડવા રાજન્નરક્ષન્વ્યૂહમાત્મનઃ
ભીષ્મે, હે રાજા, ચારેય બાજુથી મકરવ્યૂહનું રક્ષણ કર્યું; એ જ રીતે પાંડવોએ પણ પોતાનું વ્યૂહ સુરક્ષિત કર્યું.
અજાતશત્રુઃ શત્રૂણાં મનાંસિ સમકમ્પયત્।' શ્યેનવદ્વ્યૂહ્ય તં વ્યૂહં ધૌમ્યસ્ય વચનાત્સ્વયમ્
અજાતશત્રુએ પોતાના શત્રુઓના મનમાં ભય પેદા કર્યો; તેણે ધૌમ્યના કહેવા મુજબ પોતે જ વ્યૂહને શ્યેન (બાજ) જેવો ગોઠવ્યો.
સ હિ તસ્ય સુવિજ્ઞાત અગ્નિચિત્યેષુ ભારત। મકરસ્તુ મહાવ્યૂહસ્તવ પુત્રસ્ય ધીમતઃ
એને એ વ્યૂહ અને તેમાં અગ્નિસ્થાનોની સારી રીતે જાણ હતી, હે ભારત; અને તારા બુદ્ધિશાળી પુત્રનું મહાન વ્યૂહ મકરવ્યૂહ હતું.
સ્વયં સર્વેણ સૈન્યેન દ્રોણેનાનુમતસ્તદા । યથાવ્યૂહં શાન્તનવઃ સોઽન્વવર્તત તત્પુનઃ
પછી સમગ્ર સેના સાથે અને દ્રોણની મંજૂરીથી, શાંતનુપુત્ર ભીષ્મે એ વ્યૂહ પ્રમાણે આગળ વધ્યા.
સ નિર્યયૌ મહારાજ પિતા દેવવ્રતસ્તવ । મહતા રથવંશેન સંવૃતો રથિનાં વરઃ
પછી તારા પિતા દેવવ્રત, હે રાજા, મહાન રથોની પંક્તિથી ઘેરાયેલા, શ્રેષ્ઠ રથીઓમાં આગળ વધ્યા.
ઇતરેતરમન્વીયુર્યથાભાગમવસ્થિતાઃ । રથિનઃ પત્તયશ્ચૈવ દન્તિનઃ સાદિનસ્તથા
બધા રથીઓ, પદાતી, હાથી અને ઘોડેસવારોએ પોતપોતાના સ્થાન પ્રમાણે એકબીજાની પાછળ આગળ વધ્યા.
તાન્દૃષ્ટ્વાઽભ્યુદ્યતાન્સઙ્ખ્યે પાણ્ડવા હિ યશસ્વિનઃ । શ્યેનવ્યૂહેન સંવ્યૂહ્ય સમનહ્યન્ત સંયુગે
તે મહાન પાંડવોને યુદ્ધમાં આગળ વધતા જોઈને, તેઓએ શ્યેન વ્યૂહમાં પોતાની સેનાને ગોઠવી અને યુદ્ધ માટે તૈયાર થઈ ગયા.
અશોભત મુખે તસ્ય ભીમસેનો મહાબલઃ । નેત્રે શિખણ્ડી દુર્ધર્ષો ધૃષ્ટદ્યુમ્નશ્ચ પાર્ષતઃ
આ વ્યૂહના મથાળે ભીમસેન, જે અત્યંત બળવાન છે, ઊભા હતા; બંને આંખો પર શિખંડી, જેને હરાવવું અઘરું છે, અને દૃષ્ટદ્યુમ્ન, પ્રીષતપુત્ર, ઊભા હતા.
શીર્ષે તસ્યાભવદ્વીરઃ સાત્યકિઃ સત્યવિક્રમઃ । વિધુન્વન્ગાણ્ડિવં પાર્થો ગ્રીવાયામભવત્તદા
આ વ્યૂહના શિર્ષ પર સાથીકી, જે સચ્ચોટ પરાક્રમી છે, ઊભા હતા; ગળા પાસે અર્જુન, પોતાના ગાંડીવ ધનુષ્ય સાથે, ઊભા હતા.
અક્ષૌહિણ્યા સમં તત્ર વામપક્ષોઽભવત્તદા । મહાત્મા દ્રુપદઃ શ્રીમાન્સહ પુત્રેણ સંયુગે
આ મહાન સેના ના ડાબા પાંખે મહાત્મા અને પ્રસિદ્ધ દ્રુપદ, પોતાના પુત્ર સાથે યુદ્ધમાં, ઊભા હતા.
દક્ષિણશ્ચાભવત્પક્ષઃ કૈકેયોઽક્ષૌહિણીપતિઃ । પૃષ્ઠતો દ્રૌપદેયાશ્ચ સૌભદ્રશ્ચાપિ વીર્યવાન્
જમણા પાંખે કૈકય દેશના રાજા, આખી એક અક્ષૌહિણીના અધિપતિ, ઊભા હતા; પાછળ દ્રૌપદીના પુત્રો અને શૂરવીર સુભદ્રાપુત્ર પણ ઊભા હતા.
પૃષ્ઠે સમભવચ્છ્રીમાન્સ્વયં રાજા યુધિષ્ઠિરઃક । ભ્રાતૃભ્યાં સહિતો વીરો યમાભ્યાં ચારુવિક્રમઃ
પાછળ તરફ સ્વયં મહાન યશસ્વી રાજા યુધિષ્ઠિર પોતાના બંને ભાઈઓ, વીર યમદ્વય સાથે, ધૈર્યપૂર્વક ઉભા હતા.
પ્રવિશ્ય તુ રણે ભીમો મકરં મુખતસ્તદા। ભીષ્મમાસાદ્ય સંગ્રામે ચ્છાદયામાસ સાયકૈઃ
પછી ભીમે યુદ્ધમાં મકર વ્યૂહના મોઢેથી પ્રવેશ કર્યો અને ભીષ્મ સામે આવીને તેને તીરોની વરસાદથી ઢાંકી દીધો.
તતો ભીષ્મો મહાસ્રાણિ પાતયામાસ ભારત। મોહયન્પાણ્ડુપુત્રાણાં વ્યૂઢં સૈન્યં મહાહવે
ત્યાં ભીષ્મે ભારે તીરોની વર્ષા વરસાવી, જેના કારણે પાંડવોની સેનાનું વ્યૂહ ગુંચવાઈ ગયું અને યુદ્ધમાં ભય પેદા થયો.
સંમુહ્યતિ તદા સૈન્યે ત્વરમાણો ધનંજયઃ । ભીષ્મં શરસહસ્રેણ વિવ્યાધ રણમૂર્ધનિ
સેનામાં ગભરાટ ફેલાયો ત્યારે ધનંજયે ઝડપથી ભીષ્મને યુદ્ધમેદાનમાં હજાર તીરો મારીને ઘાયલ કર્યો.
પ્રતિસંવાર્ય ચાસ્રાણિ ભીષ્મમુક્તાનિ સંયુગે। સ્વેનાનીકેન હૃષ્ટેન યુદ્ધાય સમુપસ્થિતઃ
ભીષ્મ દ્વારા યુદ્ધમાં છોડાયેલા તીરોને અટકાવીને, તે પોતાની ખુશ થયેલી સેના સાથે યુદ્ધ માટે તૈયાર ઊભો રહ્યો.
તતો દુર્યોધનો રાજા ભારજ્વાજમભાષત । પૂર્વં દૃષ્ટ્વા વધં ઘોરં બલસ્ય બલિનાં વરઃ
પછી રાજા દુર્યોધને, પોતાની શક્તિશાળી સેના નાશ પામતી જોઈને, ભરદ્વાજના પુત્રને કહ્યું.
ભ્રાતૄણાં ચ વધં યુદ્ધે સ્મરમાણો મહારથઃ। આચાર્યઃ સતતં હિ ત્વં હિતકામો મમાનઘ
યુદ્ધમાં પોતાના ભાઈઓના મૃત્યુને યાદ કરીને, મહાન રથીએ કહ્યું: 'ગુરુદેવ, તમે તો હંમેશાં મારા કલ્યાણની જ ઇચ્છા રાખો છો, નિર્દોષ છો.'
વયં હિ ત્વાં સમાશ્રિત્ય ભીષ્મં ચૈવ પિતામહમ્ । દેવાનપિ રણે જેતું પ્રાર્થયામો ન સંશયઃ
અમે તો આપ અને પિતામહ ભીષ્મ પર આધાર રાખીને, યુદ્ધમાં દેવતાઓને પણ હરાવવાની આશા રાખીએ છીએ—આમાં કોઈ શંકા નથી.
કિમુ પાણ્ડુસુતાકન્યુદ્ધે હીનવીર્યપરાક્રમાન્ । સ તથા કુરુ ભદ્રં તે યથા વધ્યન્તિ પાણ્ડવાઃ
પછી તો પાંડુના પુત્રો, જેમના પાસે બહુ બળ કે પરાક્રમ નથી, એમના વિશે શું કહેવું? એટલે, ભલા માણસ, તું એ રીતે કામ કર કે પાંડવોનો સંહાર થાય.
એવમુક્તસ્તતો દ્રોણસ્તવ પુત્રેણ મારિષ । તત્ર સંપ્રેક્ષ્ય રાજનં સંક્રુદ્ધ ઇવ નિશ્ચસન્
આ રીતે તારા પુત્રે કહ્યા પછી, દ્રોણે રાજાને જોઈને, જાણે ગુસ્સે થયેલા હોય એમ, આ શબ્દો ઉચ્ચાર્યા.
બાલિશસ્ત્વં ન જાનીષે પાણ્ડવાનાં પરાક્રમમ્ । ન શક્યા હિ યથા જેતું પાણ્ડવા હિ મહાબલાઃ
તને સમજ નથી, તું બાળપણમાં છે; પાંડવોનું પરાક્રમ તને ખબર નથી. પાંડવો બહુ બળવાન છે, એમને જીતવું તારા વિચાર મુજબ શક્ય નથી.
યથાબલં યથાવીર્યં કર્મ કુર્યામહં હિ તે। ઇત્યુક્તવા તે સુતં રાજન્નભ્યપદ્યત વાહિનીમ્ । અભિનત્પાણ્ડવાનીકં પ્રેક્ષમાણસ્ય સાત્યકેઃ
હું મારા બળ અને પરાક્રમ પ્રમાણે તારા માટે પ્રયત્ન કરીશ.' એમ કહીને, રાજા, દ્રોણે તારા પુત્રને કહ્યું અને પછી સૈન્ય તરફ આગળ વધ્યો. ત્યારબાદ, સાત્યકી જોઈ રહ્યો હતો ત્યારે, દ્રોણે પાંડવોની સેના પર આક્રમણ કર્યું.
સાત્યકિસ્તુ તતો દ્રૌણં વારયામાત ભારત। તયોઃ પ્રવવૃતે યુદ્ધં ઘોરરૂપં ભયાવહમ્
પછી સાત્યકી એ દ્રોણને રોક્યો, હે ભારત. બંને વચ્ચે ભયાનક અને ભયજનક યુદ્ધ શરૂ થયું.
શૈનેયં તુ રણે ક્રુદ્ધો ભારદ્વાજઃ પ્રતાપાવાન્। અવિધ્યન્નિશિતૈર્બાણૈર્જત્રુદેશે હસન્નિવ
ભારદ્વાજ વીર અને ક્રોધથી ભરેલા, યુદ્ધમાં શૈન્યના છાતીમાં તીક્ષ્ણ બાણો મારીને જાણે હસતો હોય તેમ દેખાયો.
ભીમસેનસ્તતઃ ક્રુદ્ધો ભારદ્વાજમવિધ્યત । સંરક્ષન્સાત્યકિં રાજન્દ્રોણાચ્છસ્ત્રભૃતાં વરાત્
પછી ભીમસેન પણ ગુસ્સાથી ભરાઈને, શૈન્યને બચાવતો, શસ્ત્રધારીઓમાં શ્રેષ્ઠ દ્રોણને બાણ માર્યા.
તતો દ્રોણશ્ચ ભીષ્મશ્ચ તથા શલ્યશ્ચ મારિષ। ભીમસેનં રણે ક્રુદ્ધાશ્છાદયાંચક્રિરે શરૈઃ
પછી દ્રોણ, ભીષ્મ અને શલ્ય—all ગુસ્સાથી ભરાઈને—યુદ્ધમાં ભીમસેન પર બાણોની વરસાદ વરસાવી, તેને ઢાંકી દીધો.
તત્રાભિમન્યુઃ સંક્રુદ્ધો દ્રૌપદેયાશ્ચ મારિષ । વિવ્યધુર્નિશિતૈર્બૈણૈઃ સર્વાંસ્તાનુદ્યતાયુધાન્
ત્યાં અભિમન્યુ અને દ્રૌપદીના પુત્રોએ પણ ગુસ્સાથી ભરાઈને, શસ્ત્ર ઉઠાવનાર બધા યોદ્ધાઓ પર તીક્ષ્ણ બાણો વરસાવ્યા.
દ્રોણભીષ્મૌ તુ સંક્રુદ્ધાવાપતન્તૌ મહાબલૌ । પ્રત્યુદ્યયૌ શિખણ્ડી તુ મહેષ્વાસો મહાહવે
દ્રોણ અને ભીષ્મ, બંને મહાબળવાન અને ગુસ્સાથી ભરેલા, આગળ વધ્યા; પણ મહાન ધનુર્ધર શિખંડી મહાયુદ્ધમાં સામેથી ટકરાયો.
પ્રગૃહ્ય બલવદ્વીરો ધનુર્જલદનિઃશ્વનમ્ । અભ્યવર્ષચ્છરૈસ્તૂર્ણં છાદયાનો દિવાકરમ્
મજબૂત વીર શિખંડી, મેઘગર્જના જેવું ધનુષ્ય પકડીને, ઝડપથી બાણોની વરસાદ વરસાવી, જાણે સૂર્યને ઢાંકી દીધો.