યશ્ચ માનુષમાત્રોઽયમિતિ બ્રૂયાત્સ મન્દધીઃ । હૃષીકેશમવજ્ઞાનાત્તમાહુઃ પુરુષાધમમ્
અને જે મૂર્ખ કહે છે કે એ ફક્ત મનુષ્ય છે, અને હૃષીકેશની અવગણના કરે છે, તેને પુરુષોમાં સૌથી નીચો ગણવામાં આવે છે.
યોગિનં તં મહાત્માનં પ્રવિષ્ટં માનુષીં તનુમ્ । અવમન્યેદ્વાસુદેવં તમાહુસ્તમસં જનાઃ
જે વાસુદેવ, મહાત્મા યોગીને, જે માનવ શરીરમાં પ્રવેશ્યા છે, અવગણે છે, એવા લોકોને અંધકારમાં ગણવામાં આવે છે.
દેવં ચરાચરાત્માનં શ્રીવત્સાઙ્કં સુવર્ચસમ્। પદ્મનાભં ન જાનાતિ તમાહુસ્તામસં બુધાઃ
જે દેવને, સર્વચરાચરનાં આત્મા, શ્રીવત્સ ચિહ્નવાળા, તેજસ્વી અને કમળનાભને ઓળખતો નથી, તેને વિદ્વાનો અજ્ઞાનુ કહે છે.
કિરીટકૌસ્તુભધરં મિત્રાણામભયંકરમ્। અવજાનન્મહાત્માનં ઘોરે તમસિ મઞ્જતિ
જે મહાત્માને, મુકડો અને કૌસ્તુભ મણિ ધારણ કરનારને, મિત્રોને નિર્ભયતા આપનારને અવગણે છે, એ ઘોર અંધકારમાં પડી જાય છે.
એવં વિદિત્વા તત્ત્વાર્થં લોકાનામીશ્વરેશ્વરઃ । વાસુદેવો નમસ્કાર્યઃ સર્વલોકૈઃ સુરોત્તમાઃ । તસ્યામહાત્માજો બ્રહ્મા સર્વસ્ય જગતઃ પતિઃ
હું જાણું છું કે વાસુદેવ સર્વ લોકના સ્વામી છે, અને બધા દેવતાઓ અને શ્રેષ્ઠ જીવોને તેમનું વંદન કરવું જોઈએ. તેમના મહાન આત્માવાળા પુત્ર બ્રહ્મા છે, જે સમગ્ર જગતના પિતા અને સ્વામી છે.
એવમુક્ત્વા સ ભગવાન્દેવાન્સર્ષિગકણાન્પુરા। વિસૃજ્ય સર્વભૂતાનિ જગામ ભવનં સ્વકમ્
આ રીતે કહ્યા પછી, તે ભગવાને પ્રાચીન સમયમાં દેવતાઓ અને ઋષિગણોને વિદાય આપી, બધાં જીવોને મુક્ત કરી, પોતાના નિવાસસ્થાને પધાર્યા.
તતો દેવાઃ સગન્ધર્વા મુનયોઽપ્સરસોઽપિ ચ। કથાં તાં બ્રહ્મણા ગીતાં શ્રુત્વા પ્રીતા દિવં યયુઃ
પછી દેવતાઓ, ગંધર્વો, ઋષિઓ અને અપ્સરાઓએ બ્રહ્માએ ગાયેલી એ કથા સાંભળી આનંદપૂર્વક સ્વર્ગ તરફ પ્રસ્થાન કર્યું.
એતચ્છ્રુતં મયા તાત ઋષીણાં ભાવિતાત્મનામ્। વાસુદેવં કથયતાં સમવાયે પુરાતનમ્
પ્યારા, મેં આ વાત પ્રાચીન, શુદ્ધ મનવાળા ઋષિઓની સભામાં સાંભળી છે, જ્યારે તેઓ વાસુદેવની મહિમા વર્ણવી રહ્યા હતા.
રામસ્ય જામદગ્ન્યસ્ય માર્કણ્ડેયસ્ય ધીમતઃ । વ્યાસનારદયોશ્ચાપિ સકાશાદ્ભરતર્ષભ
હું આ વાત જમદગ્નિપુત્ર રામ, વિદ્વાન માર્કંડેય, તથા વ્યાસ અને નારદ પાસેથી પણ સાંભળી છે, હે ભરતશ્રેષ્ઠ.
એતમર્થં ચ વિજ્ઞાય શ્રુત્વા ચ પ્રભુમવ્યયમ્ । વાસુદેવં મહાત્માનં લોકાનામીશ્વરેશ્વરમ્
આ અર્થને સમજીને અને અવિનાશી, મહાન આત્માવાળા, સર્વ લોકના સ્વામી એવા વાસુદેવ વિશે સાંભળીને—
યસ્ય ચૈવાત્મજો બ્રહ્મા સર્વસ્ય જગતઃ પિતા । કથં ન વાસુદેવોઽયમર્ચ્યશ્ચેજ્યશ્ચ માનવૈઃ
જેનાં પુત્ર બ્રહ્મા છે, જે સમગ્ર જગતના પિતા છે—એવા વાસુદેવ માનવો માટે પૂજ્ય અને સન્માનનીય કેમ ન હોય?
વારિતોઽસિ મયા તાત મુનિર્ભિર્વેદપારગૈઃ । મા ગચ્છ સંયુગં તેન વાસુદેવેન ધન્વિના
હે પ્યારા, હું અને વેદજ્ઞ ઋષિઓએ તને રોક્યું છે; વાસુદેવ ધનુર્ધારી સાથે યુદ્ધ કરવા જશો નહીં.
મા પાણ્ડવૈઃ સાર્ધમિતિ તત્ત્વં મોહાન્ન બુધ્યસે। મન્યે ત્વાં રાક્ષસં ક્રૂરં તથા ચાસિ તમોવૃતઃ
તું પાંડવો સાથે ન જાવાંની વાત સાચી રીતે સમજતો નથી, ભ્રમથી અંધ છે; મને લાગે છે કે તું ક્રૂર રાક્ષસ છે અને અંધકારથી ઘેરાયેલો છે.
યસ્માદ્દ્વિષસિ ગોવિન્દં પાણ્ડવં તં ધનઞ્જયમ્ । નરનારાયણૌ દેવી કોઽન્યો દ્વિષ્યાદ્ધિ માનવઃ
તને ગોવિંદ અને ધનંજય પાંડવ પ્રત્યે દ્વેષ છે—જે નર અને નારાયણ સ્વરૂપ છે—તો બીજો કયો માનવ છે જે તેમને દ્વેષ કરી શકે?
તસ્માદ્બ્રવીમિ તે રાજન્નેષ વૈ શાશ્વતોઽવ્યયઃ । સર્કવલોકમયો નિત્યઃ શાસ્તા ધાતા ધરો ધ્રુવઃ
એથી હું તને કહું છું, હે રાજા: એ સદા અવિનાશી, સર્વ લોકમાં વ્યાપક, શાશ્વત શાસક, સર્જનહાર, આધાર અને અડગ છે.
યો ધારયતિ લોકાંસ્ત્રીંશ્ચરાચરગુરુઃ પ્રભુઃ । યોદ્ધા જયશ્ચ જેતા ચ સર્વપ્રકૃતિરીશ્વરઃ
જે ત્રિલોકને ધારણ કરે છે, ચરાચરનો ગુરુ અને સ્વામી છે, યુદ્ધવીર, વિજયી, જીતનાર અને સર્વ પ્રકૃતિનો સ્વામી છે.
રાજન્સર્વમયો હ્યેષ તમોરાગવિવર્જિતઃ । યતઃ કૃષ્ણસ્તતો ધર્મો યતો ધર્મસ્તતો જયઃ
હે રાજા, એ સર્વત્ર વ્યાપક છે, અંધકાર અને રાગથી રહિત છે; જ્યાં કૃષ્ણ છે, ત્યાં ધર્મ છે, અને જ્યાં ધર્મ છે, ત્યાં વિજય છે.
તસ્ય માહાત્મ્યયોગેન યોગેનાત્મમયેન ચ । ધૃતાઃ પાણ્ડુસુતા રાજઞ્જયશ્ચૈષાં ભવિષ્યતિ
તેમની મહિમા અને આત્મસંયોગથી પાંડુપુત્રો સ્થિર છે, હે રાજા, અને વિજય પણ તેમનો જ થશે.
શ્રેયોયુક્તાં સદા બુદ્ધિં પાણ્ડવાનાં દધાતિ યઃ। બલં ચૈવ રણે નિત્યં ભયેભ્યશ્ચૈવ રક્ષતિ
જે પાંડવોને હંમેશા શ્રેષ્ઠ બુદ્ધિ આપે છે, યુદ્ધમાં તેમને બળ આપે છે અને તમામ ભયોથી રક્ષે છે.
સ એષ શાશ્વતો દેવાઃ સર્વગુહ્યમયઃ શિવઃ । વાસુદેવ ઇતિ જ્ઞેયો યન્માં પૃચ્છસિ ભારત
એ શાશ્વત દેવ, સર્વ ગુપ્તતાનો આધાર, કલ્યાણરૂપ છે—જેને વાસુદેવ કહે છે, અને જેના વિષે તું મને પૂછે છે, હે ભરત.
બ્રાહ્મણૈઃ ક્ષત્રિકયૈર્વૈશ્યૈઃ શૂદ્રૈશ્ચ કૃતલક્ષણૈઃ । સેવ્યતેઽભ્યર્ચ્યતે ચૈવ નિત્યયુક્તૈઃ સ્વકર્મભિઃક
બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય અને શૂદ્ર—દરેક પોતાના કર્મમાં સ્થિર રહીને, તેને સેવા આપે છે અને પૂજે છે.
દ્વાપરસ્ય યુગસ્યાન્તે આદૌ કલિયુગસ્ય ચ। સાત્વતં વિધિમાસ્થાય ગીતઃ સંકર્ષણેન વૈ
દ્વાપરયુગના અંતે અને કળિયુગના આરંભે, સાત્વત વિધિ અનુસાર, સંકર્ષણે આ ઉપદેશ ગાયો હતો.
સ એષ સર્વં સુરમર્ત્યલોકં સમુદ્રકક્ષ્યાન્તરિતાં પુરીં ચ। યુગેયુગે માનુષં ચૈવ વાસં પુનઃપુનઃ સૃજતે વાસુદેવાઃક
વાસુદેવ ભગવાન વારંવાર બધા દેવો અને મનુષ્યોના લોક, દરિયાથી ઘેરાયેલી નગરી અને દરેક યુગમાં મનુષ્યોના નિવાસસ્થાન સર્જે છે.
વાસુદેવો મહદ્ભૂતં સર્વલોકેષુ કથ્યતે। તસ્યાગમં પ્રતિષ્ઠાં ચ જ્ઞાતુમિચ્છે પિતામહ
વાસુદેવને બધા લોકમાં મહાન અચંબા તરીકે ઓળખવામાં આવે છે; પિતામહ બ્રહ્મા તેમના ઉદ્ભવ અને આધાર જાણવાની ઈચ્છા રાખે છે.
વાસુદેવો મહદ્ભૂતં સર્વદૈવતદૈવતમ્ । ન પરં પુણ્ડરીકાક્ષાદ્દૃશ્યતે ભરતર્ષભ
વાસુદેવ એ મહાન અચંબા છે, બધા દેવોનો દેવ છે; કમળની આંખો ધરાવનાર ભગવાન કરતાં ઊંચું કંઈ નથી, હે ભરતશ્રેષ્ઠ.
શ્રુતં મે તાત રામસ્ય જામદગ્ન્યસ્ય જલ્પતઃ। નારદસ્ય ચ દેવર્ષેઃ કૃષ્ણદ્વૈપાયનસ્ય ચ। અસિતો દેવલશ્ચાપિ વાલખિલ્યાસ્તપોધનાઃ
હે પ્રિય, મેં જમદગ્નિપુત્ર રામ, દેવર્ષિ નારદ, કૃષ્ણ દ્વૈપાયન, અને અસિત, દેવલ તથા વાલખિલ્ય ઋષિઓના વચનોથી આ સાંભળ્યું છે.
માર્કણ્ડેયશ્ચ ગોવિન્દે કથયત્યદ્ભુતં મહત્। સર્વભૂતાદિભૂતાત્મા મહાત્મા પુરુષોત્તમઃ
માર્કંડેય પણ ગોવિંદના અદ્ભુત મહિમાનું વર્ણન કરે છે; જે સર્વ જીવ અને તત્વોમાં વ્યાપક છે, મહાત્મા અને સર્વોત્તમ પુરુષ છે.
આપો વાયુશ્ચ તેજશ્ચ ત્રયમેતદકલ્પયત્। સ સૃષ્ટ્વા પૃથિવીં દેવીં સર્વલોકેશ્વરઃ પ્રભુઃ
ભગવાને પાણી, પવન અને અગ્નિ—આ ત્રણ તત્વો સર્જ્યા; પછી પૃથ્વીનું સર્જન કરીને બધા લોકના સ્વામી થયા.
અપ્સુ વૈ શયનં ચક્રે મહાત્મા પુરુષોત્તમઃ । સર્વદેવમયો દેવઃ શયાનઃ શયને સુખમ્
મહાત્મા અને સર્વોત્તમ પુરુષે પાણી પર પોતાનું શયન બનાવ્યું; બધા દેવોમાં સમાયેલ એવા દેવ સુખથી પોતાના શયન પર શયન કરે છે.
મુખતઃ સોઽગ્નિમસૃજત્પ્રાણાદ્વાયુમથાપિ ચ। સરસ્વતીં ચ વેદાંશ્ચ મનસઃ સસૃજેઽચ્યુત
ભગવાને પોતાના મોઢામાંથી અગ્નિ, શ્વાસમાંથી પવન અને મનમાંથી સરસ્વતી તથા વેદોનું સર્જન કર્યું.