સુખં જીવન્ત્યદોષજ્ઞા મૂર્ખા દોષાનુદર્શિનઃ। યથા વાચ્યાઃ પરૈઃ સન્તઃ પરાનાહુસ્તથાવિધાન્
દોષો વિશે અજ્ઞાન હોય તેવા લોકો સુખથી જીવશે, પણ જે મૂર્ખો સતત દોષ શોધતા રહે છે, તેઓ સુખી રહેતા નથી. જેમ સારા માણસો વિશે લોકો વાત કરે છે, એમ જ આવા લોકો વિશે પણ લોકો વાત કરે છે.
અતો હાસ્યતરં લોકે કિંચિદન્યન્ન વિદ્યતે। યદિ દુર્જન ઇત્યાહુઃ સજ્જનં દુર્જનાઃ સ્વયમ્
આ દુનિયામાં એથી વધુ હાસ્યાસ્પદ કંઈ નથી કે જ્યારે ખરાબ લોકો સારા માણસને ખરાબ કહે છે, અને પોતે ખરાબ હોય છે.
દારુણાલ્લોકસંક્લેશાદ્દુઃખમાપ્નોત્યસંશયમ્।।' કુલવંશપ્રતિષ્ઠાં હિ પિતરઃ પુત્રમબ્રુવન્
આ દુનિયામાં કઠોર દુઃખોથી મનુષ્યને નિશ્ચિતપણે દુઃખ મળે છે; તેથી તો પૂર્વજો પોતાના પુત્રને કુળની પ્રતિષ્ઠા જાળવવા કહેતા હતા.
ઉત્તમં સર્વધર્માણાં તસ્માત્પુત્રં તુ ન ત્યજેત્। સ્વપત્નીપ્રભવાઁલ્લબ્ધાન્કૃતાન્સમયવર્ધિતાન્
બધા ધર્મોમાં શ્રેષ્ઠ એ છે કે પુત્રને ક્યારેય ત્યજી ન દેવો જોઈએ; પોતાની પત્નીથી પ્રાપ્ત થયેલા અને યોગ્ય રીતે ઉછેરેલા પુત્રને ક્યારેય છોડવો નહીં.
ક્રીતાન્કન્યાસુ ચોત્પન્નાન્પુત્રાન્વૈ મનુરબ્રવીત્। `તે ચ ષડ્વન્ધુદાયાદાઃ ષડદાયાદબાન્ધવાઃ
મનુએ કહ્યું છે કે ખરીદેલી સ્ત્રીઓમાંથી અને કન્યાઓમાંથી જન્મેલા પુત્રો વારસદાર ગણાય છે; છ વારસો સંબંધથી અને છ વારસો મિલકતથી ગણાય છે.
ધર્મકૃત્યવહા નૄણાં મનસઃ પ્રીતિવર્ધનાઃ। ત્રાયન્તે નરકાજ્જાતાઃ પુત્રા ધર્મપ્લવાઃ પિતૄન્
પુત્રો પિતાના ધર્મકર્મ કરે છે, મનમાં આનંદ વધારશે; ધર્મના નાવ તરીકે જન્મેલા પુત્રો પિતાને નરકમાંથી બચાવે છે.
સ ત્વં નૃપતિશાર્દૂલ ન પુત્રં ત્યક્તુમર્હસિ। તસ્માત્પુત્રં ચ સત્યં ચ પાલયસ્વ મહીપતે
એટલે, રાજાશ્વર, તું તારા પુત્રને ક્યારેય ત્યજીશ નહિ; તેથી, રાજા, તું તારા પુત્ર અને સત્યની રક્ષા કર.
ઉભયં પાલયસ્વૈતન્નાનૃતં વક્તુમર્હસિ।' આત્માનં સત્યધર્મૌ ચ પાલયેથા મહીપતે। નરેન્દ્રસિંહ કપટં ન હિ વોઢું ત્વમર્હસિ
આ બન્ને—પોતાને અને સત્યના ધર્મને—તુ જાળવી રાખ. તું ક્યારેય અસત્ય બોલીશ નહિ, રાજા. પોતાને અને સત્યના ધર્મને જાળવી રાખ, રાજાશ્વર; તું ક્યારેય કપટ સહન ન કર.
વરં કૂપશતાદ્વાપી વરં વાપીશતાત્ક્રતુઃ। વરં ક્રતુશતાત્પુત્રઃ સત્યં પુત્રશતાદ્વરમ્
સો કૂવામાંથી એક તળાવ સારું, સો તળાવ કરતાં એક યજ્ઞ સારું, સો યજ્ઞ કરતાં એક પુત્ર સારો, અને સો પુત્ર કરતાં સત્ય શ્રેષ્ઠ છે.
અશ્વમેધસહસ્રં ચ સત્યં ચ તુલયા ધૃતમ્। અશ્વમેધસહસ્રાદ્ધિ સત્યમેવ વિશિષ્યતે
હજારો અશ્વમેઘ યજ્ઞ અને સત્યને તોળવામાં આવે તો, સત્ય હમેશા અશ્વમેઘ કરતાં શ્રેષ્ઠ છે.
સર્વવેદાધિગમનં સર્વતીર્થાવગાહનમ્। સત્યસ્યૈવ ચ રાજેન્દ્ર કલાં નાર્હતિ ષોડશીમ્
બધા વેદોનું અધ્યયન અને બધા તીર્થોમાં સ્નાન—even એ પણ સત્યના સોળમા ભાગ જેટલું પણ નથી, રાજા.
નાસ્તિ સત્યસમો ધર્મો ન સત્યાદ્વિદ્યતે પરમ્। ન હિ તીવ્રતરં પાપમનૃતાદિહ વિદ્યતે
સત્ય જેટલો મોટો ધર્મ બીજો નથી, અને સત્યથી ઉપર કંઈ નથી; અહિયાં અસત્ય કરતાં વધારે ભયાનક પાપ બીજું નથી.
રાજન્સત્યં પરો ધર્મઃ સત્યાચ્ચ સમયઃ પરઃ। માત્યાક્ષીઃ સમયં રાજન્સત્યં સઙ્ગતમસ્તુ તે
રાજા, સત્ય સૌથી મોટો ધર્મ છે, પણ કરાર એ સત્યથી પણ મહાન છે; રાજા, તું તારો કરાર ક્યારેય તોડીશ નહિ, અને સત્ય તારી સાથે જળવાય રહે.
યઃ પાપો ન વિજાનીયાત્કર્મ કૃત્વા નરાધિપ। ન હિ તાદૃક્પરં પાપમનૃતાદિહ વિદ્યતે
જે મનુષ્ય પાપ કરે પછી પણ પોતે એ જાણતો નથી, એ માટે અહિયાં અસત્ય કરતાં મોટું પાપ બીજું નથી.
યસ્ય તે હૃદયં વેદ સત્યસ્યૈવાનૃતસ્ય ચ। કલ્યાણાવેક્ષણં તસ્માત્કર્તુમર્હસિ ધર્મતઃ
તારા હૃદયે સત્ય અને અસત્ય બંને જાણે છે, તેથી તારે જે સારું હોય એ ધર્મથી કરવું જોઈએ.
યો ન કામાન્ન ચ ક્રોધાન્ન દ્રોહાદતિવર્તતે। અમિત્રં વાપિ મિત્રં વા સ એવોત્તમપૂરુષઃ
જે માણસ ઈચ્છા, ક્રોધ કે દુશ્મનાવટથી ક્યારેય માર્ગ છોડતો નથી—મિત્ર હોય કે શત્રુ, એ સાચો શ્રેષ્ઠ માણસ છે.
અનૃતશ્ચેત્પ્રસઙ્ગસ્તે શ્રદ્દધાસિ ન ચેત્સ્વયમ્। આશ્રમં ગન્તુમિચ્છામિ ત્વાદૃશો નાસ્તિ સઙ્ગતં
જો તને અસત્ય તરફ વલણ હોય, અને તું એ માનતો હોય કે ન માનતો હોય, તો હું આશ્રમમાં જવું ઇચ્છું છું; કેમ કે તારા જેવા સાથે સહવાસ શક્ય નથી.
પુત્રત્વે શઙ્કમાનસ્ય ત્વં બુદ્ધ્યા નિશ્ચયં કુરુ। ગતિઃ સ્વરઃ સ્મૃતિઃ સત્વં શીલં વિદ્યા ચ વિક્રમઃ
જો તને પુત્રત્વ અંગે શંકા હોય, તો તું તારી બુદ્ધિથી નક્કી કર; વંશ, અવાજ, સ્મૃતિ, સ્વભાવ, વર્તન, જ્ઞાન અને પરાક્રમ—આ બધું ધ્યાનમાં રાખ.
ધૃષ્ણુપ્રકૃતિભાવૌ ચ આવર્તા રોમરાજયઃ। સમા યસ્ય યદા સ્યુસ્તે તસ્ય પુત્રો ન સંશયઃ
જે વ્યક્તિમાં હિંમત અને સ્વભાવ, વાળની વળાંક અને શરીરના વાળનું ગોઠવણ બાપ જેવી જ હોય, તો એ નિશ્ચિતપણે એના પુત્ર જ હોય છે.
સાદૃશ્યેનોદ્ધઋતં બિમ્બં તવ દેહાદ્વિશાંપતે। તાતેતિ ભાષમાણં વૈ મા સ્મ રાજન્વૃથા કૃથાઃ
રાજા, તારા શરીરમાંથી જે પુત્રનો આકાર નીકળ્યો છે, અને જે તને 'પિતા' કહીને બોલાવે છે, એને તું વ્યર્થ નકારતો નહી.
ઋતે ચ ગર્દભીક્ષીરાત્પયઃ પાસ્યતિ મે સુતઃ।' ઋતેપિ ત્વાં ચ દુષ્યન્ત શૈલરાજાવતંસિકામ્। ચતુરન્તામિમામુર્વીં પુત્રો મે પાલયિષ્યતિ
મારા પુત્રને ગધેડીની દૂધ સિવાય બીજું બધું દૂધ મળશે; અને તારા સિવાય, દુષ્યંત, તથા પર્વતરાજની રાણી સિવાય, મારો પુત્ર આખી ધરતી પર રાજ કરશે.
શકુન્તલે તવ સુતશ્ચક્રવર્તી ભવિષ્યતિ। એવમુક્તં મહેન્દ્રેણ ભવિષ્યતિ ન ચાન્યથા
શકુન્તલા, તારો પુત્ર ચક્રવર્તી રાજા બનશે; મહેન્દ્રદેવે આમ કહ્યું છે અને એમાં કોઈ ફેર નથી.
સાક્ષિત્વે બહવો હ્યુક્તા દેવદૂતાદયો મયા। ન બ્રુવન્તિ તથા સત્યમુતાહો નાનૃતં કિલ
હું ઘણા સાક્ષી, દેવદૂત અને બીજા નામ લીધા છે; એ લોકો ન તો ખોટું બોલે છે, ન તો અસત્ય કહે છે.
અસાક્ષિણી મન્દબાગ્યા ગમિષ્યામિ યથાગતમ્
હવે સાક્ષી વિના અને દુર્ભાગ્યવશ, હું જેમ આવી તેમ પાછી જઇશ.
એતાવદુક્ત્વા વચનં પ્રાતિષ્ઠત શકુન્તલા। `તસ્યાઃ ક્રોધસમુત્થોગ્નિઃ સધૂમો મૂર્ધ્ન્યદૃશ્યત
આવું કહીને શકુન્તલા ત્યાંથી નીકળી ગઈ; તેના ગુસ્સાથી ઉઠેલો ધૂમોવાળો અગ્નિ તેના માથા પર દેખાયો.
સંનિયમ્યાત્મનોઽઙ્ગેષુ તતઃ ક્રોધાગ્નિમાત્મજમ્। પ્રસ્થિતૈવાનવદ્યાઙ્ગી સહ પુત્રેણ વૈ વનમ્
પવિત્ર શરીરવાળી એ સ્ત્રીએ પોતાનાં ગુસ્સાને દબાવી, પોતાના પુત્ર સાથે વનમાં ચાલતી થઈ.
અથાન્તરિક્ષે દુષ્યન્તં વાગુવાચાશરીરિણી। ઋત્વિક્પુરોહિતાચાર્યૈર્મન્ત્રિભિશ્ચાભિસંવૃતમ્
એ સમયે, દુષ્યંત યજ્ઞકર્મ, પુરોહિત, ગુરુ અને મંત્રીઓથી ઘેરાયેલા હતા, ત્યારે આકાશમાંથી અવાજ આવ્યો.
માતા ભસ્ત્રા પિતુઃ પુત્રો યસ્માજ્જાતઃ સ એવ સઃ। ભરસ્વ પુત્રં દૌષ્યન્તિં સત્યમાહ શકુન્તલા
જેમ ધોંસી માતા હોય છે અને પુત્ર પિતાથી જન્મે છે, એ રીતે એ પુત્ર તારો જ છે; દુષ્યંત, તું તારો પુત્ર દયાળુતાથી સ્વીકાર, શકુન્તલાએ સાચું કહ્યું છે.
સર્વેભ્યો હ્યઙ્ગમઙ્ગેભ્યઃ સાક્ષાદુત્પદ્યતે સુતઃ। આત્મા ચૈવ સુતો નામ તેનૈવ તવ પૌરવ
પુત્ર આખા શરીરમાંથી જન્મે છે; એટલે આત્મા માટે 'પુત્ર' નામ છે, એથી, પૌરવ, એ તારો જ છે.
આહિતં હ્યાત્મનાઽઽત્માનં પરિરક્ષ ઇમં સુતમ્। અનન્યાં ત્વં પ્રતીક્ષસ્વ માવમંસ્થાઃ શકુન્તલામ્
તારે પોતાને એમાં મૂકી, આ પુત્રનું રક્ષણ કરવું જોઈએ; જે તારો જ છે, એની રાહ જો, શકુન્તલાને અવગણ ના કર.