ઉત્તમં જવમાસ્થાય પ્રયયુર્યત્ર સોઽભવત્। તાન્પ્રયાતાન્સમાલોક્ય યુધિષ્ઠિરપુરોગમાઃ
સૌએ શ્રેષ્ઠ ઘોડાઓ પર ચડીને ત્યાં ગયા જ્યાં એ હતો; અને યુધિષ્ઠિરને આગળ રાખીને પાંડવો તેમને આવતાં જોયા.
પઞ્ચાલાઃ પાણ્ડવૈઃ સાર્ધં પૃષ્ઠતોઽનુયયુઃ પરાન્। તાન્યનીકાન્યથાલોક્ય રાક્ષસેન્દ્રઃ પ્રતાપવાન્
પાંચાલો પાંડવો સાથે મળીને પછાથી આવ્યા; એ સેનાઓને આવતાં જોઈ શક્તિશાળી રાક્ષસ રાજાએ—
નનાદ સુમહાનાદં વિસ્ફોટમશનેરિવ । તસ્ય તં નિનદં શ્રુત્વા દૃષ્ટ્વા નાગાંશ્ચ યુધ્યતઃ
વીજળી ફાટી નીકળે એવો જોરદાર ગર્જન કર્યો; એ ગર્જન સાંભળી અને હાથીઓને લડતા જોઈને—
ભીષ્મઃ શાન્તનવો ભૂયો ભારદ્વાજમભાષત । ન રોચતે મે સંગ્રામો હૈડિમ્બેન દુરાત્મના
શાંતનુપુત્ર ભીષ્મે ફરીથી ભારદ્વાજપુત્ર દ્રોણને કહ્યું: 'હિડીમ્બના દુષ્ટ પુત્ર સાથેનું આ યુદ્ધ મને પસંદ નથી.'
બલવીર્યમસાવિષ્ટઃ સસહાયશ્ચ સાંપ્રતજ્ । નૈષ શક્યો યુધા જેતુમપિ વજ્રભૃતા સ્વયમ્
એમાં શક્તિ અને પરાક્રમ ભરપૂર છે, અને હવે સાથીઓ પણ જોડાયા છે; એને યુદ્ધમાં ઇન્દ્ર પણ હરાવી શકે એમ નથી.
લબ્ધલક્ષઃ પ્રહારી ચ વયં ચ શ્રાન્તવાહનાઃ। પાઞ્ચાલૈઃ પાણ્ડવેયૈશ્ચ દિવસં ક્ષતવિક્ષતાઃ
એ નિશાન પર મારતો અને ઘાતક છે, જ્યારે અમારી સેનાએ આખો દિવસ પાંચાલો અને પાંડવો પાસેથી ઘાયલ અને થાકેલી છે.
ઇદાનીં યુધિ નિર્જેતું ન શક્યોઽસૌ સ રાક્ષસઃ । અસ્તમભ્યેતિ સવિતા રાત્રૌ યોદ્ધું કન શક્યતે। અવહારમતઃ કુર્મઃ શ્વો યોત્સ્યામઃ પરૈ સહ
હવે એ રાક્ષસને યુદ્ધમાં હરાવવો શક્ય નથી; સૂર્ય અસ્ત જઈ રહ્યો છે, અને રાત્રે યુદ્ધ કોણ કરી શકે? એટલે, ચાલો પાછા ફરીએ; કાલે ફરી દુશ્મન સામે લડશું.
પિતામહવચઃ શ્રુત્વા યથા ચક્રુઃસ્મ કૌરવાઃ । ઉપાયેનાપયાનં તે ઘટોત્કચભયાર્દિતાઃ
પિતામહના શબ્દો સાંભળી, કૌરવો એ પ્રમાણે જ ચાલ્યા; ઘાટોત્કચના ભયથી તેઓ ઉપાય કરીને પાછા ફર્યા.
કૌરવેષુ નિવૃત્તેષુ પાણ્ડવા જિતકાશિનઃ। સિંહનાદાન્ભૃશં ચક્રુઃ શઙ્ખાન્દધ્મુશ્ચ ભારત
કૌરવો પાછા ફર્યા ત્યારે વિજયી પાંડવો, હે ભારત, જોરદાર ગર્જના કરી અને શંખ વગાડ્યા.
એવં તદભવદ્યુદ્ધં દિવસં ભરતર્ષભ । પાણ્ડવાનાં કુરૂણાં ચ પુરસ્કૃત્ય ઘટોત્કચમ્
એ દિવસનું યુદ્ધ, હે ભારતશ્રેષ્ઠ, પાંડવો અને કુરુઓ વચ્ચે ઘાટોત્કચને આગળ રાખીને થયું.
કૌરવાસ્તુ તતો રાજન્પ્રયયુઃ શિબિરં સ્વકમ્। વ્રીડમાના નિશાકાલે પાણ્ડવેયૈઃ પરાજિતાઃ
પાંડવો પાસેથી હાર્યા અને શરમાતા કૌરવો, હે રાજા, રાત્રે પોતાના શિબિર તરફ પાછા ગયા.
શરવિક્ષતગાત્રાસ્તુ પાણ્ડપપુત્રા મહારથાઃ। યુદ્ધે સુમનસો ભૂત્વા જગ્મુઃ સ્વશિબિરં પ્રતિ
પાંડુપુત્ર મહારથીઓ, તીરોની ઘા ખાધેલા હોવા છતાં વિજયથી ખુશ થઈને પોતાના શિબિર તરફ ગયા.
પુરસ્કૃત્ય મહારાજ ભીમસેનઘટોત્કચૌ। પૂજયન્તસ્તદાન્યોન્યં મુદા પરમયા યુતાઃ
ભીમસેન અને ઘાટોત્કચને આગળ રાખીને, હે રાજા, તેઓ પરસ્પર આનંદપૂર્વક એકબીજાનો સન્માન કરતા હતા.
નદન્તો વિવિધાન્નાદાંસ્તૂર્યસ્વનવિમિશ્રિતાન્ । સિંહનાદાંશ્ચ કુર્વન્તો વિમિશ્રાઞ્શઙ્ખનિઃ સ્વનૈઃ
તેઓએ વિવિધ પ્રકારના ઉંચા અવાજો કર્યા, વાદ્યોના સ્વર સાથે ગર્જના અને શંખના ઘોંઘાટ ભેગા મળીને સંભળાતા હતા.
વિનદન્તો મહાત્માનઃ કમ્પયન્તશ્ચ મેદિનીમ્ । ઘટ્ટયન્તશ્ચ મર્માણિ તવ પુત્રસ્ય મારિષ
એ મહાન આત્માઓએ ગર્જના કરી, ધરતી ધ્રુજાવી દીધી અને, હે મારિષ, તારા પુત્રના હૃદયમાં ભય પેદા કર્યો.
પ્રયાતાઃ શિબિરાયૈવ નિશાકાલે પરંતપ । દુર્યોધનસ્તુ નૃપતિર્દીનો ભ્રાતૃવધેન ચ
રાત્રે, હે શત્રુઓને દહન કરનાર, તેઓ પોતાના શિબિર તરફ ગયા; પણ રાજા દુર્યોધન પોતાના ભાઈના મૃત્યુથી દુઃખી અને નિરાશ હતો.
મુહૂર્તં ચિન્તયામાસ બાષ્પશોકસમાકુલઃ। તતઃ કૃત્વા વિધિં સર્વં શિબિરસ્ય યથાવિધિ । પ્રદધ્યૌ શોકસંતપ્તો ભ્રાતૃવ્યસનકર્શિતઃ
થોડા સમય માટે, દુઃખ અને આંસુઓથી વ્યાકુળ થઈ, તેણે વિચાર્યું; પછી શિબિરની તમામ વિધિ પ્રમાણે કરી, ભાઈના દુઃખથી વ્યથિત થઈ, ચિંતામાં બેસી રહ્યો.
ભયં મે સુમહઞ્જાતં વિસ્મયશ્ચૈવ સઞ્જય। શ્રુત્વા પાણ્ડુકુમારાણાં કર્મ દેવૈઃ સુદુષ્કરમ્
હે સંજય, પાંડુપુત્રોના દેવો માટે પણ અઘરા એવા કાર્યો સાંભળી મને ભારે ભય અને આશ્ચર્ય થયું છે.
પુત્રાણાં ચ પરાભાવં શ્રુત્વા સઞ્જય સર્વશઃ। ચિન્તા મે મહતી સૂત ભવિષ્યતિ કથં ત્વિતિ
મારા પુત્રોની સંપૂર્ણ હાર સાંભળી, હે સંજય, મને ભારે ચિંતામાં મૂક્યું છે કે હવે શું થશે.
ધ્રુવં વિદુરવાક્યાનિ ધક્ષ્યન્તિ હૃદયં મમ। તથા હિ દૃશ્યતે સર્વં દૈવયોગેન સઞ્જય
નક્કી છે કે વિદુરના શબ્દો મારું હૃદય સળગાવી દેશે; કેમ કે, હે સંજય, બધું જ દૈવના ઈશારે જવું દેખાય છે.
યત્ર ભીષ્મમુખાન્સર્વાઞ્શસ્ત્રજ્ઞાન્યોધસત્તમાન્। પાણ્ડવાનામનીકેષુ યોધયન્તિ પ્રહારિણઃ
જ્યાં ભીષ્મ અને અન્ય શસ્ત્રજ્ઞ મહાયોદ્ધાઓ પાંડવોની પાંખમાં જોરદાર યુદ્ધ કરે છે.
કેનાવધ્યા મહાત્માનઃ પાણ્ડુપુત્રા મહાબલાઃ । કેન દત્તવરાસ્તાત કિં વા જ્ઞાનં વિદન્તિ તે
કોણે પાંડુપુત્ર મહાબળીઓને અજય બનાવી દીધા? કોના આશીર્વાદથી એમને એ શક્તિ મળી? કે એમને કઈક વિશેષ જ્ઞાન છે?
યેન ક્ષયં ન ગચ્છન્તિ દિવિ તારાગણા ઇવ। પુનઃપુનર્ન મૃષ્યામિ હતં સૈન્યં તુ પાણ્ડવૈઃ
જેના કારણે તેઓ આકાશના તારાઓ જેવી અવિનાશી છે; પાંડવો દ્વારા મારી સેના વારંવાર નાશ પામે છે, એ જોઈને હું સહન કરી શકતો નથી.
મય્યેવ દણ્ડઃ પતતિ દૈવાત્પરમદારુણઃ। યથાઽવધ્યાઃ પાણ્ડુસુતા યથા વાધ્યાશ્ચ મે સુતાઃ
મારા પર જ દૈવનો ભયાનક દંડ પડ્યો છે; પાંડુપુત્રો અજય છે અને મારા પુત્રો મરણ પામે છે.
એતન્મે સર્વમાચક્ષ્વ યાથાતથ્યેન સઞ્જય । ન હિ પારં પ્રપશ્યામિ દુઃખસ્યાસ્ય કથંચન
સંજય, તું મને બધું સાચું અને વિગતે કહેજે, કેમ કે આ દુઃખનો અંત ક્યાંય દેખાતો નથી.
સમુદ્રસ્યેવ મહતો ભુજાભ્યાં પ્રતરન્નરઃ । પુત્રાણાં વ્યસનં મન્યે ધ્રુવં પ્રાપ્તં સુદારુણમ્
મોટા દરિયાને માત્ર હાથ વડે પાર કરી શકાય નહીં, એ જ રીતે મારા પુત્રોને ભયાનક દુર્ઘટના નિશ્ચિતપણે આવી પહોંચી છે એવું મને લાગે છે.
ઘાતયિષ્યતિ મે સ્રવાન્પુત્રાન્ભીમો ન શંસયઃ। ન હિ પશ્યામિ તં વીરં યો મે રક્ષેત્સુતાન્રણે
ભીમ મારા બધા પુત્રોને નિશ્ચયે મારી નાખશે, એમાં કોઈ શંકા નથી; કારણ કે યુદ્ધમાં મારા પુત્રોને બચાવનાર કોઈ વીર હું દેખાતો નથી.
ધ્રુવં વિનાશઃ સંપ્રાપ્તઃ પુત્રામાં મમ સઞ્જય। તસ્માન્મે કારણં સૂત શક્તિં ચૈવ વિશેષતઃ
સંજય, મારા પુત્રોનો વિનાશ હવે ચોક્કસ થયો છે; તેથી, હે સૂત, એનું કારણ અને ખાસ કરીને તેમની શક્તિ વિશે મને કહેજે.
પૃચ્છતો વૈ યથાતત્ત્વં સર્વમાખ્યાતુમર્હસિ। દુર્યોધનશ્ચ યચ્ચક્રે દૃષ્ટ્વા સ્વાન્વિમુખાન્રણે
હું જે પૂછું છું, એ બધું સાચું-સાચું મને કહેવું જોઈએ; અને યુદ્ધમાં પોતાના માણસો પીઠ ફેરવી રહ્યા ત્યારે દુર્યોધને શું કર્યું એ પણ જણાવજે.
ભીષ્મદ્રોણૌ કૃપશ્ચૈવ સૌબલશ્ચ જયદ્રથઃ । દ્રૌણિર્વાપિ મહેષ્વાસો વિકર્ણો વા મહાબલઃ
ભીષ્મ, દ્રોણ, કૃપ, સૌબલ, જયદ્રથ, દ્રોણપુત્ર મહાન ધનુર્ધર અથવા વિકર્ણ મહાબળવાન—