તતો રણાયાભિમુખી પ્રયાતા પ્રત્યર્જુનં શાન્તનવાભિગુપ્તા। સેનામહોગ્ના સહસા કુરૂણાં વેગો યથા ભીમ ઇવાપગાયાઃ
પછી અર્જુન સામે યુદ્ધ માટે શાંતનુપુત્ર ભીષ્મ દ્વારા રક્ષિત કુરુ સેના, જાણે ભયાનક અને ઉગ્ર વહેતી નદી, એવી ઝડપથી આગળ ધસી.
તં વ્યાલનાનાવિધગૂઢસારં ગજાશ્વપાદાતરથૌઘપક્ષમ્। વ્યૂહં મહામેઘસમં મહાત્મા દદર્શ દૂરાત્કપિરાજકેતુઃ
એ મહાન આત્માવાળા વાનરધ્વજધારી રાજાએ દૂરથી જોયું કે, અનેક પ્રકારના સાપોથી છુપાયેલું એ વ્યૂહ, હાથી, ઘોડા, પગદળ અને રથોથી બનેલા પાંખો સાથે, મહા મેઘ જેવું વિશાળ છે.
વિનિર્યયૌ કેતુમતા રથેન નરર્ષભઃ શ્વેતહયેન કાલે। ` જયે ધૃતઃ શત્રુવરૂથિનીનાં યથા સુરેન્દ્રોઽસુરવાહિનીનામ્
મહાન પુરુષ પોતાના ધ્વજાવાળા રથમાં, સફેદ ઘોડાઓ જોડેલા, યોગ્ય સમયે વિજય માટે નિશ્ચય કરીને, દુશ્મન સેના સામે એમ જ નીકળી પડ્યા જેમ દેવોમાં ઇન્દ્ર અસુરોની સેના સામે જાય છે.
નારાયણેનેન્દ્ર ઇવાભિગુપ્તઃ શશીવ સૂર્યેણ સમેયિવાન્યથા । તથા મહાત્મા સહ કેશવેન વરીથિનીનાં પ્રમુખે રરાજ
નારાયણના રક્ષણ હેઠળ, જેમ ઇન્દ્ર દેવો દ્વારા કે ચાંદ્રમા સૂર્ય દ્વારા રક્ષાય છે તેમ, તે મહાત્મા કેશવ સાથે મહાન સેનાના આગળ ભાગે તેજ સાથે ઝળહળી ઉઠ્યા.
સોપસ્કરં સોત્તરબન્ધુરેષં યત્તં યદૂનામૃષભેણ સઙ્ખ્યે। કપિધ્વજં પ્રેક્ષ્ય રથં વિષેદુઃ સહૈવ પુત્રૈસ્તવ કૌરવેયાઃ
યાદવોમાં શ્રેષ્ઠ એવા પુરુષના સુસજ્જ અને સુંદર રીતે શણગારેલા, વાનરધ્વજવાળા રથને જોઈને, હે કૌરવ, તમારા પુત્રો અને તેમના પુત્રો સાથે ભયભીત થઈ ગયા.
પ્રકલ્પિતં ગુપ્તમુદાયુધેન કિરીટિના લોકમહારથેન । તં વ્યૂહરાજં દદૃશુસ્ત્વદીયા- શ્ચતુશ્ચતુર્વ્યાલસહસ્રકીર્ણમ્
મુકુટધારી, મહાન રથવીર દ્વારા તૈયાર અને સુરક્ષિત કરાયેલા એ વ્યૂહને, ચાર હજાર ભયાનક સાપો જેવી પાંખો ધરાવતી એ રચનાને, તમારા લોકો જોઈ શક્યા.
યથૈવ પૂર્વેઽહનિ ધર્મરાજ્ઞા વ્યૂહઃ કૃતઃ કૌરવસત્તમેન। યથા ન ભૂતો ભુવિ માનુષેષુ ન દૃષ્ટપૂર્વો ન ચ સંશ્રુતશ્ચ
જેમ અગાઉના દિવસોમાં ધર્મરાજે, કૌરવોમાં શ્રેષ્ઠ એવા રાજાએ, એવી વ્યૂહરચના ગોઠવી હતી, જે માનવોમાં પૃથ્વી પર ક્યારેય બની નહોતી, ના જોઈ હતી, ના સાંભળી હતી.
તતો યથાદેશમુપેત્ય તસ્થુઃ પાઞ્ચાલમુખ્યાઃ સહ ચેદિમુખ્યૈઃ। તતઃ સમાદેશસમાહતાનિ ભેરીસહસ્રાણિ વિનેદુરાજૌ
પછી, આજ્ઞા પ્રમાણે, પંચાલોમાં શ્રેષ્ઠ અને ચેદિ દેશના મુખ્ય યોદ્ધાઓએ પોતાની જગ્યા લીધી; અને રાજાની સેનામાં હજારો ઢોલ-નગારા આજ્ઞાથી ગુંજી ઉઠ્યા.
શઙ્ખસ્વનાસ્તૂર્યરવાઃ પ્રણેદુઃ સર્વેષ્વનીકેષુ સસિંહનાદાઃ। તતઃ સબાણાનિ મહાસ્વનાનિ વિસ્ફાર્યમાણાનિ ધનૂંષિ વીરૈઃ
શંખના અવાજ, તુરીના ઘોંઘાટ અને સિંહની જેમ ગર્જના તમામ સેનાઓમાં સંભળાઈ; પછી વીરોએ તીરો સાથે પોતાના મહાન અવાજવાળા ધનુષ્યો તાણ્યા અને તે અવાજ ગુંજી ઉઠ્યો.
ક્ષણેન ભેરીપણવપ્રણાદા- નન્તર્દધુઃ શઙ્ખમહાસ્વનાંશ્ચ। તચ્છઙ્ખશબ્દાવૃતમન્તરિક્ષ- મુદ્ધૂતભૌમદ્રુતરેણુજાલમ્
થોડી જ વારમાં ઢોલ, પખાવજ અને શંખના ઘોંઘાટ દબાઈ ગયા; આખું આકાશ શંખના અવાજથી અને પૃથ્વી પરથી ઉડેલા ધૂળના વાદળોથી છવાઈ ગયું.
મહાનુભાવાશ્ચ તતઃ પ્રકાશ- નાલોક્ય વીરાઃ સહસાઽભિપેતુઃ । રથી રથેનાભિહતઃ સસૂતઃ પપાત સાશ્વઃ સરથઃ સકેતુઃ
પછી મહાનુભાવો અને વીરોએ સ્પષ્ટ જોઈને એકાએક આક્રમણ કર્યું; એક રથવીર બીજા રથથી ઘાયલ થઈને, પોતાના સારથી, ઘોડા, રથ અને ધ્વજ સાથે જમીન પર પડી ગયો.
ગજો ગજેનાભિહતાઃ પપાત પદાતિના ચાભિહતઃ પદાતિઃ। આવર્તમાનાન્યભિવર્તમાનૈ- ર્ઘોરીકૃતાન્યદ્ભુતદર્શનાનિ
એક હાથી બીજા હાથીથી ઘાયલ થઈને પડી ગયો, અને એક પગદળ યોદ્ધા બીજા પગદળથી ઘાયલ થઈને પડી ગયો; એમ જ ધમાલ કરતા અને આગળ વધતા એ યુદ્ધભૂમિ ભયાનક અને અદ્ભુત દેખાવા લાગી.
પ્રાસૈશ્ચ ખઙ્ગૈશ્ચ સમાહતાનિ સદશ્વબૃન્દાનિ સદશ્વબૃન્દૈઃ। સુવર્ણતારાગણભૂષિતાનિ સૂર્યપ્રભાભાનિ શરાવરાણિ
ભાલા અને તલવારથી ઘાયલ થયેલા ઘોડાની ટોળીઓ, સોનાની ચમકદાર તારો વડે શોભાયમાન, સૂર્યપ્રભા જેવી ઝળહળતી, અને એ પર તીરોની વરસાદ વરસી રહી હતી.
વિદાર્યમાણાનિ પરશ્વથૈશ્ચ પ્રાસૈશ્ચ સ્વઙ્ગૈશ્ચ નિપેતુરુર્વ્યામ્। ગજૈર્વિષણાપરગાત્રરુગ્ણાઃ કેચિત્સસૂતા રથિનઃ પ્રપેતુઃ
કુહાડા, ભાલા અને પોતાના અંગોથી ઘાયલ થયેલા યોદ્ધાઓ જમીન પર પડી ગયા; કેટલાક રથવીરો હાથીના દાંતથી ઘાયલ થઈને પોતાના સારથી સાથે પડી ગયા.
ગજર્ષભાશ્ચાપિ જગર્ષભેણ નિપાતિતા બાણહતાઃ પૃથિવ્યામ્। ગજૌઘવેગોદ્ધતસાદિતાનાં શ્રુત્વા વિષેદુઃ સહસા મનુષ્યાઃ
શ્રેષ્ઠ હાથીઓ શ્રેષ્ઠ હાથી અને તીરોના ઘા ખાઈને જમીન પર પડી ગયા; હાથીની ટોળીઓના જોરદાર અથડામણથી પડેલા હાથીઓનો અવાજ સાંભળી માણસો અચાનક ડરી ગયા.
આર્તસ્વનં સાદિપદાતિયૂનાં વિષાણગાત્રાવરતાડિતાનામ્ । સંભ્રાન્તનાગાશ્વરથે મુહૂર્તે મહાક્ષયે સાદિપદાતિયૂનામ્
હાથીના દાંત અને અંગોથી ઘાયલ થયેલા ઘોડાસવાર અને પગદળના યુવાનોના દુઃખના રડકા સંભળાયા; એ મહાવિધ્વંસમાં થોડા સમય માટે હાથી, ઘોડા અને રથમાં ગભરાટ ફેલાઈ ગયો.
મહારથૈઃ સંપરિવાર્યમાણં સંદૃશ્ય દૂરાત્કપિરાજકેતુમ્ । તં પઞ્ચતાલોચ્છ્રિતતાલકેતુઃ સદશ્વવેગાદ્ભુતવીર્યયાનઃ
મહાન રથવીરો દ્વારા ઘેરાયેલા વાનરરાજાના ધ્વજને દૂરથી જોઈને, પાંચ તાળના ધ્વજવાળા અને અદ્ભુત વીર્યવાળા, ઝડપી દોડતા ઘોડા પર સવાર થઈને આગળ વધ્યો.
મહાસ્ત્રબાણાશનિદીપ્તમન્તં કિરીટિનં શાન્તનવોઽભ્યધાવત્। તથૈવ શક્રપ્રતિમપ્રભાવ- મિન્દ્રાત્મજં દ્રોણમુખા વિસસ્નુઃ
મુકુટધારી, જેના હાથમાં મહાશસ્ત્રો અને તીરો વીજળીની જેમ ચમકી રહ્યા હતા, તેના પર શાંતનુપુત્રે આક્રમણ કર્યું; અને ઇન્દ્રપુત્ર, જે ઇન્દ્ર સમાન શક્તિ ધરાવતો હતો, તેના પર દ્રોણ અને તેના સાથીઓએ હુમલો કર્યો.
કૃપશ્ચ શલ્યશ્ચ વિવિંશતિશ્ચ દુર્યોધનઃ સૌમદત્તિશ્ચ રાજન્। તતો રથાનાં પ્રમુખાદુપેત્ય સર્વાસ્ત્રિવિત્કાઞ્ચનચિત્રવર્મા
કૃપ, શલ્ય, વિવિમશતિ, દુર્યોધન અને સૌમદત્તિ, હે રાજા, બધા જ સોનાથી શોભાયમાન કવચ પહેરીને અને શસ્ત્રકૌશલ્યમાં નિપુણ બની, પોતાના રથના આગળ વધ્યા.
જવેન શૂરોઽભિસસાર સર્વાં- સ્તાનર્જુનસ્યાત્મભવોઽભિમન્યુઃ। તેષાં મહાસ્ત્રાણિ મહારથાના- મસહ્યકર્મા વિનિહત્ય કાર્ષ્ણિઃ
અર્જુનપુત્ર અભિમન્યુએ ઝડપથી બધી સામે ધસી ગયો; અને અપરાજેય કાર્ષ્ણીએ એ મહાન રથવીરોના મહાશસ્ત્રોને વિઘટિત કરી નાખ્યા.
બભૌ મહામન્ત્રહુતાર્ચિમાલી સદોગતઃ સન્ભગવાનિવાગ્નિઃ । તતઃ સ તૂર્ણં રુધિરોદફેનાં કૃત્વા નદીમાશુ રણે રિપૂણામ્
મહાન મંત્રોની જ્વલંત જ્યોતિથી શોભતો, એ દેવતુલ્ય અગ્નિ જેવો લાગતો. પછી તેણે યુદ્ધમાં દુશ્મનોના લોહી અને ફેનથી વહેતી નદી તરત જ ઉભી કરી.
જગામ સૌભદ્રમતીત્ય ભીષ્મો મહારથં પાર્થમદીનસત્વઃ । તતઃ પ્રહસ્યાદ્ભુતવિક્રમેણ ગાણ્ડીવમુક્તેન શિલાશિતેન
ભીષ્મે, અડગ મનવાળો મહારથી, સૌભદ્રને પસાર કરી પાર્થ તરફ આગળ વધ્યો. પછી તેણે અદ્ભુત પરાક્રમથી સ્મિત કરી, ગાંડીવથી છૂટેલી તીક્ષ્ણ શિલાવાળી બાણ ચલાવી—
વિપાઠજાલેન મહાસ્ત્રજાલં વિનાશયામાસ કિરીટમાલી। તમુત્તમં સર્વધનુર્ધરાણા- મસક્તકર્મા કપિરાજકેતુઃ
અર્જુને બાણોના જાળથી ભીષ્મના મહાશસ્ત્રોની વ્યવસ્થા તોડી નાખી. મસ્તક પર મુગટ ધારણ કરનાર અને બધા ધનુર્ધારોમાં શ્રેષ્ઠ એવા વાનરધ્વજધારી, કદી ન થાકતા—
ભીષ્મં મહાત્માઽભિવવર્ષ તૂર્ણં શરૌઘજાલૈર્વિમલૈશ્ચ ભલ્લૈઃ। તથૈવ ભીષ્માહતમન્તરિક્ષે મહાસ્ત્રજાલં કપિરાજકેતોઃ
એ મહાત્માએ ભીષ્મ પર ઝડપથી તીક્ષ્ણ બાણો અને શુદ્ધ ભલ્લોથી વરસાદ વરસાવ્યો. એ જ રીતે, વાનરધ્વજધારીના મહાશસ્ત્રોની વ્યવસ્થા પણ ભીષ્મે આકાશમાં તોડી નાખી.
તદ્દ્વૈરથં ભીષ્મધનઞ્જયાભ્યામ્
એ રીતે ભીષ્મ અને ધનંજય વચ્ચે દ્વિરસયુદ્ધ થયું.
દ્રૌણિર્ભૂરિશ્રવાઃ શત્યશ્ચિત્રસેનશ્ચ મારિષઃ। પુત્રઃ સાંયમનેશ્ચૈવ સૌભદ્રં પર્યવારયન્
દ્રૌણિ, ભૂરિશ્રવ, શલ્ય અને ચિત્રસેન તથા સામ્યમનિનો પુત્ર—all મળીને સૌભદ્રને ઘેરી લીધા.
સંસક્તમતિતેજોભિસ્તમેકં દદૃશુર્જનાઃ। પઞ્ચભિર્મનુજવ્યાઘ્રૈર્ગજૈઃ સિંહશિશું યથા
લોકોએ જોયું કે એ એકમાત્ર તેજસ્વી યુવાન પાંચ વીર પુરુષો સામે લડી રહ્યો છે—જેમ સિંહનું બચ્ચું હાથીઓ વચ્ચે હોય એમ.
નાતિલક્ષ્યતયા કશ્ચિન્ન શૌર્યે ન પરાક્રમે । બભૂવ સદૃશઃ કાર્ષ્ણેર્નાસ્ત્રે નાપિ ચ લાઘવે
કોઈ પણ માણસ, નિશાનદારી, શૌર્ય કે પરાક્રમમાં કૃષ્ણપુત્રને બરાબર નહોતો; શસ્ત્રકૌશલ્ય કે ચપળતામાં પણ નહીં.
તથા તમાત્મજં યુદ્ધે વિક્રમન્તમરિન્દમમ્। દૃષ્ટ્વા પાર્થઃ સુસંયત્તં સિંહનાદમથાનદત્
એ રીતે પોતાના પુત્રને યુદ્ધમાં શૂરવીરતા સાથે, દુશ્મનોને અપરાજિત અને સંપૂર્ણ તૈયાર જોઈ, પાર્થે સિંહની દહાડ કરી.
પીડયાનં તુ તત્સૈન્યં પૌત્રં તવ વિશાંપતે। દૃષ્ટ્વા ત્વદીયા રાજેન્દ્ર સમન્તાત્પર્યવારયન્
પોતાના પૌત્રે એ સૈન્યને ભારે દબાવી દીધું જોઈ, રાજા, તારા લોકો એના四 તરફથી ઘેરી વળ્યા.