રણે રથાનામયુતં નિહત્ય હતા ગજાઃ સપ્તશતાર્જુનેન । પ્રાજ્યાશ્ચ સૌવીરગણાશ્ચ સર્વે નિપાતિતાઃ ક્ષુદ્રકમાલવાશ્ચ
યુદ્ધમાં અર્જુને દસ હજાર રથો અને સાતસો હાથીઓનો સંહાર કર્યો. શક્તિશાળી સૌવીર, ક્ષુદ્રક અને માલવ યોદ્ધાઓ પણ ધરાશાયી થયા.
મહત્કૃતં કર્મ ધનઞ્જયેન કર્તું યથા નાર્હતિ કશ્ચિદન્યઃ। શ્રુતાયુરમ્બષ્ઠપતિશ્ચ રાજા તથૈવ દુર્મર્ષણચિત્રસેનૌ
ધનંજયે એવું મહાન કાર્ય કર્યું, જે બીજું કોઈ કરી શક્યો નહીં. શ્રુતાયુ, અંબષ્ટનો રાજા, તેમજ દુર્મર્ષણ અને ચિત્રસેન પણ તેના હાથોં હાર્યા.
દ્રોણઃ કૃપઃ સૈન્ધવબાહ્લિકૌ ચ ભૂરિશ્રવાઃ શલ્યશલૌ ચ રાજન્। અન્યે ચ યોધાઃ શતશઃ સમેતાઃ ક્રુદ્ધેન પાર્થેન રણસ્ય મધ્યે
દ્રોણ, કૃપ, સૈંધવ, બાહ્લિક, ભૂરીશ્વ, શલ્ય અને શલ, રાજન, તથા અનેક યોદ્ધાઓ એકઠા થયા હતા, પણ ક્રોધિત પાર્થે યુદ્ધના મધ્યમાં બધાને પરાજય આપ્યો.
સ્વબાહુવીર્યેણ જિતાઃ સભીષ્માઃ કિરીટિના લોકમહારથેન। ઇતિ બ્રુવન્તઃ શિબિરાણિ જગ્મુઃ સર્વે ગણા ભારત યે ત્વદીયાઃ
ભીષ્મ સહિત, કિરીટધારી અને મહારથી અર્જુનના બાહુબળથી પરાજિત થઈ, તમારા બધા કુરુ સેનાપતિઓ 'અમે હાર્યા' એમ કહેતા પોતાના શિબિર તરફ પાછા ફર્યા.
ઉલ્કાસહસ્રૈશ્ચ સુસંપ્રદીપ્તૈ- ર્વિભ્રાજમાનૈશ્ચ તથા પ્રદીપ્રૈઃ। કિરીટિવિત્રાસિતસર્વયોધા ચક્રે નિવેશં ધ્વજિની કુરૂણામ્
હજારો જ્વલંત ઉલ્કાઓ અને તેજસ્વી દીવટાઓ વચ્ચે, કિરીટધારીના ભયથી કુરુ સેનાએ પોતાનું શિબિર ઊભું કર્યું.
વ્યુષ્ટાં નિશાં ભારત ભારતાના- મનીકિનીનાં પ્રમુખે મહાત્મા। યયૌ સપત્નાન્પ્રતિ જાતકોપો વૃતઃ સમગ્રેણ બલેન ભીષ્મઃ
હે ભારત, રાત્રિ પૂરી થતાં, મહાત્મા ભીષ્મે ભારત સેનાના મથક પર રહી, પોતાના તમામ સેનાપતિઓ સાથે ક્રોધથી શત્રુઓ સામે કૂચ કરી.
તં દ્રોણદુર્યોધનબાહ્લિકાશ્ચ તથૈવ દુર્મર્ષણચિત્રસેનૌ। જયદ્રથશ્ચાતિબલો બલૌઘૈ- ર્નૃપાસ્તથાન્યે પ્રયયુઃ સમન્તાત્
ત્યારે દ્રોણ, દુર્યોધન, બાહ્લિક, દુર્મર્ષણ, ચિત્રસેન, મહાબલી જયદ્રથ અને અન્ય રાજાઓ પણ પોતાની સેનાઓ સાથે ચારેય બાજુથી જોડાયા.
સ તૈર્મહદ્ભિશ્ચ મહારથૈશ્ચ તેજસ્વિભિર્વીર્યવદ્ભિશ્ચ રાજન્। રરાજ રાજા સ તુ રાજમુખ્યૈ- ર્વૃતઃ સદેવૈરિવ વજ્રપાણિઃ
એ મહાન અને શક્તિશાળી રથીઓથી ઘેરાયેલો રાજા, તેજસ્વી અને પરાક્રમી રાજાઓ વચ્ચે એવો તેજ પમાડતો હતો, જેમ દેવોમાં વજ્રધારી ઇન્દ્ર.
તસ્મિન્નનીકપ્રમુખે વિષક્તા દોધૂયમાનાશ્ચ મહાપતાકાઃ । સુરક્તપીતાસિતપાણ્ડુરાભા મહાગજસ્કન્ધગતા વિરેજુઃ
એ સેનાના મથક પર, લાલ, પીળા, કાળા અને સફેદ રંગની વિશાળ ધ્વજાઓ, મહા હાથીઓના પીઠ પર લહેરાતી, ખૂબ જ શોભી રહી હતી.
સા વાહિની શાન્તનવેન ગુપ્તા મહારથૈર્વારણવાજિભિશ્ચ। બભૌ સવિદ્યુત્સ્તનયિત્નુકલ્પા જલાગમે દ્યૌરિવ જાતમેઘા
શાંતનુપુત્ર ભીષ્મ અને મહારથીઓ, હાથીઓ અને ઘોડાઓથી સુરક્ષિત એ સેના, જાણે મેઘો, વીજળી અને ગર્જના સાથે વરસાદી આકાશની જેમ તેજસ્વી લાગી.
તતો રણાયાભિમુખી પ્રયાતા પ્રત્યર્જુનં શાન્તનવાભિગુપ્તા। સેનામહોગ્ના સહસા કુરૂણાં વેગો યથા ભીમ ઇવાપગાયાઃ
પછી અર્જુન સામે યુદ્ધ માટે શાંતનુપુત્ર ભીષ્મ દ્વારા રક્ષિત કુરુ સેના, જાણે ભયાનક અને ઉગ્ર વહેતી નદી, એવી ઝડપથી આગળ ધસી.
તં વ્યાલનાનાવિધગૂઢસારં ગજાશ્વપાદાતરથૌઘપક્ષમ્। વ્યૂહં મહામેઘસમં મહાત્મા દદર્શ દૂરાત્કપિરાજકેતુઃ
એ મહાન આત્માવાળા વાનરધ્વજધારી રાજાએ દૂરથી જોયું કે, અનેક પ્રકારના સાપોથી છુપાયેલું એ વ્યૂહ, હાથી, ઘોડા, પગદળ અને રથોથી બનેલા પાંખો સાથે, મહા મેઘ જેવું વિશાળ છે.
વિનિર્યયૌ કેતુમતા રથેન નરર્ષભઃ શ્વેતહયેન કાલે। ` જયે ધૃતઃ શત્રુવરૂથિનીનાં યથા સુરેન્દ્રોઽસુરવાહિનીનામ્
મહાન પુરુષ પોતાના ધ્વજાવાળા રથમાં, સફેદ ઘોડાઓ જોડેલા, યોગ્ય સમયે વિજય માટે નિશ્ચય કરીને, દુશ્મન સેના સામે એમ જ નીકળી પડ્યા જેમ દેવોમાં ઇન્દ્ર અસુરોની સેના સામે જાય છે.
નારાયણેનેન્દ્ર ઇવાભિગુપ્તઃ શશીવ સૂર્યેણ સમેયિવાન્યથા । તથા મહાત્મા સહ કેશવેન વરીથિનીનાં પ્રમુખે રરાજ
નારાયણના રક્ષણ હેઠળ, જેમ ઇન્દ્ર દેવો દ્વારા કે ચાંદ્રમા સૂર્ય દ્વારા રક્ષાય છે તેમ, તે મહાત્મા કેશવ સાથે મહાન સેનાના આગળ ભાગે તેજ સાથે ઝળહળી ઉઠ્યા.
સોપસ્કરં સોત્તરબન્ધુરેષં યત્તં યદૂનામૃષભેણ સઙ્ખ્યે। કપિધ્વજં પ્રેક્ષ્ય રથં વિષેદુઃ સહૈવ પુત્રૈસ્તવ કૌરવેયાઃ
યાદવોમાં શ્રેષ્ઠ એવા પુરુષના સુસજ્જ અને સુંદર રીતે શણગારેલા, વાનરધ્વજવાળા રથને જોઈને, હે કૌરવ, તમારા પુત્રો અને તેમના પુત્રો સાથે ભયભીત થઈ ગયા.
પ્રકલ્પિતં ગુપ્તમુદાયુધેન કિરીટિના લોકમહારથેન । તં વ્યૂહરાજં દદૃશુસ્ત્વદીયા- શ્ચતુશ્ચતુર્વ્યાલસહસ્રકીર્ણમ્
મુકુટધારી, મહાન રથવીર દ્વારા તૈયાર અને સુરક્ષિત કરાયેલા એ વ્યૂહને, ચાર હજાર ભયાનક સાપો જેવી પાંખો ધરાવતી એ રચનાને, તમારા લોકો જોઈ શક્યા.
યથૈવ પૂર્વેઽહનિ ધર્મરાજ્ઞા વ્યૂહઃ કૃતઃ કૌરવસત્તમેન। યથા ન ભૂતો ભુવિ માનુષેષુ ન દૃષ્ટપૂર્વો ન ચ સંશ્રુતશ્ચ
જેમ અગાઉના દિવસોમાં ધર્મરાજે, કૌરવોમાં શ્રેષ્ઠ એવા રાજાએ, એવી વ્યૂહરચના ગોઠવી હતી, જે માનવોમાં પૃથ્વી પર ક્યારેય બની નહોતી, ના જોઈ હતી, ના સાંભળી હતી.
તતો યથાદેશમુપેત્ય તસ્થુઃ પાઞ્ચાલમુખ્યાઃ સહ ચેદિમુખ્યૈઃ। તતઃ સમાદેશસમાહતાનિ ભેરીસહસ્રાણિ વિનેદુરાજૌ
પછી, આજ્ઞા પ્રમાણે, પંચાલોમાં શ્રેષ્ઠ અને ચેદિ દેશના મુખ્ય યોદ્ધાઓએ પોતાની જગ્યા લીધી; અને રાજાની સેનામાં હજારો ઢોલ-નગારા આજ્ઞાથી ગુંજી ઉઠ્યા.
શઙ્ખસ્વનાસ્તૂર્યરવાઃ પ્રણેદુઃ સર્વેષ્વનીકેષુ સસિંહનાદાઃ। તતઃ સબાણાનિ મહાસ્વનાનિ વિસ્ફાર્યમાણાનિ ધનૂંષિ વીરૈઃ
શંખના અવાજ, તુરીના ઘોંઘાટ અને સિંહની જેમ ગર્જના તમામ સેનાઓમાં સંભળાઈ; પછી વીરોએ તીરો સાથે પોતાના મહાન અવાજવાળા ધનુષ્યો તાણ્યા અને તે અવાજ ગુંજી ઉઠ્યો.
ક્ષણેન ભેરીપણવપ્રણાદા- નન્તર્દધુઃ શઙ્ખમહાસ્વનાંશ્ચ। તચ્છઙ્ખશબ્દાવૃતમન્તરિક્ષ- મુદ્ધૂતભૌમદ્રુતરેણુજાલમ્
થોડી જ વારમાં ઢોલ, પખાવજ અને શંખના ઘોંઘાટ દબાઈ ગયા; આખું આકાશ શંખના અવાજથી અને પૃથ્વી પરથી ઉડેલા ધૂળના વાદળોથી છવાઈ ગયું.
મહાનુભાવાશ્ચ તતઃ પ્રકાશ- નાલોક્ય વીરાઃ સહસાઽભિપેતુઃ । રથી રથેનાભિહતઃ સસૂતઃ પપાત સાશ્વઃ સરથઃ સકેતુઃ
પછી મહાનુભાવો અને વીરોએ સ્પષ્ટ જોઈને એકાએક આક્રમણ કર્યું; એક રથવીર બીજા રથથી ઘાયલ થઈને, પોતાના સારથી, ઘોડા, રથ અને ધ્વજ સાથે જમીન પર પડી ગયો.
ગજો ગજેનાભિહતાઃ પપાત પદાતિના ચાભિહતઃ પદાતિઃ। આવર્તમાનાન્યભિવર્તમાનૈ- ર્ઘોરીકૃતાન્યદ્ભુતદર્શનાનિ
એક હાથી બીજા હાથીથી ઘાયલ થઈને પડી ગયો, અને એક પગદળ યોદ્ધા બીજા પગદળથી ઘાયલ થઈને પડી ગયો; એમ જ ધમાલ કરતા અને આગળ વધતા એ યુદ્ધભૂમિ ભયાનક અને અદ્ભુત દેખાવા લાગી.
પ્રાસૈશ્ચ ખઙ્ગૈશ્ચ સમાહતાનિ સદશ્વબૃન્દાનિ સદશ્વબૃન્દૈઃ। સુવર્ણતારાગણભૂષિતાનિ સૂર્યપ્રભાભાનિ શરાવરાણિ
ભાલા અને તલવારથી ઘાયલ થયેલા ઘોડાની ટોળીઓ, સોનાની ચમકદાર તારો વડે શોભાયમાન, સૂર્યપ્રભા જેવી ઝળહળતી, અને એ પર તીરોની વરસાદ વરસી રહી હતી.
વિદાર્યમાણાનિ પરશ્વથૈશ્ચ પ્રાસૈશ્ચ સ્વઙ્ગૈશ્ચ નિપેતુરુર્વ્યામ્। ગજૈર્વિષણાપરગાત્રરુગ્ણાઃ કેચિત્સસૂતા રથિનઃ પ્રપેતુઃ
કુહાડા, ભાલા અને પોતાના અંગોથી ઘાયલ થયેલા યોદ્ધાઓ જમીન પર પડી ગયા; કેટલાક રથવીરો હાથીના દાંતથી ઘાયલ થઈને પોતાના સારથી સાથે પડી ગયા.
ગજર્ષભાશ્ચાપિ જગર્ષભેણ નિપાતિતા બાણહતાઃ પૃથિવ્યામ્। ગજૌઘવેગોદ્ધતસાદિતાનાં શ્રુત્વા વિષેદુઃ સહસા મનુષ્યાઃ
શ્રેષ્ઠ હાથીઓ શ્રેષ્ઠ હાથી અને તીરોના ઘા ખાઈને જમીન પર પડી ગયા; હાથીની ટોળીઓના જોરદાર અથડામણથી પડેલા હાથીઓનો અવાજ સાંભળી માણસો અચાનક ડરી ગયા.
આર્તસ્વનં સાદિપદાતિયૂનાં વિષાણગાત્રાવરતાડિતાનામ્ । સંભ્રાન્તનાગાશ્વરથે મુહૂર્તે મહાક્ષયે સાદિપદાતિયૂનામ્
હાથીના દાંત અને અંગોથી ઘાયલ થયેલા ઘોડાસવાર અને પગદળના યુવાનોના દુઃખના રડકા સંભળાયા; એ મહાવિધ્વંસમાં થોડા સમય માટે હાથી, ઘોડા અને રથમાં ગભરાટ ફેલાઈ ગયો.
મહારથૈઃ સંપરિવાર્યમાણં સંદૃશ્ય દૂરાત્કપિરાજકેતુમ્ । તં પઞ્ચતાલોચ્છ્રિતતાલકેતુઃ સદશ્વવેગાદ્ભુતવીર્યયાનઃ
મહાન રથવીરો દ્વારા ઘેરાયેલા વાનરરાજાના ધ્વજને દૂરથી જોઈને, પાંચ તાળના ધ્વજવાળા અને અદ્ભુત વીર્યવાળા, ઝડપી દોડતા ઘોડા પર સવાર થઈને આગળ વધ્યો.
મહાસ્ત્રબાણાશનિદીપ્તમન્તં કિરીટિનં શાન્તનવોઽભ્યધાવત્। તથૈવ શક્રપ્રતિમપ્રભાવ- મિન્દ્રાત્મજં દ્રોણમુખા વિસસ્નુઃ
મુકુટધારી, જેના હાથમાં મહાશસ્ત્રો અને તીરો વીજળીની જેમ ચમકી રહ્યા હતા, તેના પર શાંતનુપુત્રે આક્રમણ કર્યું; અને ઇન્દ્રપુત્ર, જે ઇન્દ્ર સમાન શક્તિ ધરાવતો હતો, તેના પર દ્રોણ અને તેના સાથીઓએ હુમલો કર્યો.
કૃપશ્ચ શલ્યશ્ચ વિવિંશતિશ્ચ દુર્યોધનઃ સૌમદત્તિશ્ચ રાજન્। તતો રથાનાં પ્રમુખાદુપેત્ય સર્વાસ્ત્રિવિત્કાઞ્ચનચિત્રવર્મા
કૃપ, શલ્ય, વિવિમશતિ, દુર્યોધન અને સૌમદત્તિ, હે રાજા, બધા જ સોનાથી શોભાયમાન કવચ પહેરીને અને શસ્ત્રકૌશલ્યમાં નિપુણ બની, પોતાના રથના આગળ વધ્યા.
જવેન શૂરોઽભિસસાર સર્વાં- સ્તાનર્જુનસ્યાત્મભવોઽભિમન્યુઃ। તેષાં મહાસ્ત્રાણિ મહારથાના- મસહ્યકર્મા વિનિહત્ય કાર્ષ્ણિઃ
અર્જુનપુત્ર અભિમન્યુએ ઝડપથી બધી સામે ધસી ગયો; અને અપરાજેય કાર્ષ્ણીએ એ મહાન રથવીરોના મહાશસ્ત્રોને વિઘટિત કરી નાખ્યા.