સર્વાઃ સ્ત્રિયઃ પરવશાઃ સર્વાઃ ક્રોધસમાકુલાઃ। અસત્યોક્તાઃ સ્ત્રિયઃ સર્વા ન કણ્વં વક્તુમર્હસિ
બધી સ્ત્રીઓ પરાધીન છે, બધી ક્રોધથી ભરેલી છે; બધી સ્ત્રીઓ અસત્ય બોલે છે. તારે કણ્વને કશું કહેવું યોગ્ય નથી.
મેનકા નિરનુક્રોશા વર્ધકી જનની તવ। યયા હિમવતઃ પાદે નિર્માલ્યવદુપેક્ષિતા
મેનકા, તારી માતા, દયારહિત છે, નૃત્યાંગના છે, જેને હિમાલય પર્વતના પાયે ફેંકી દેવામાં આવી હતી, જેમDiscard થયેલું ફૂલમાળ.
સ ચાપિ નિરનુક્રોશઃ ક્ષત્રયોનિઃ પિતા તવ। વિશ્વામિત્રો બ્રાહ્મણત્વે લુબ્ધઃ કામપરાયણઃ
અને તારો પિતા પણ, ક્ષત્રિય કુળમાં જન્મેલો, દયારહિત છે—વિશ્વામિત્ર, બ્રાહ્મણપદ માટે લાલચુ અને કામના માટે તત્પર.
સુષાવ સુરનારી માં વિશ્વામિત્રાદ્યથેષ્ટતઃ। અહો જાનામિ તે જન્મ કુત્સિતં કુલટે જનૈઃ
દેવસ્ત્રી મારે વિશ્વામિત્રને પોતાની ઇચ્છાથી જન્મ આપ્યો હતો. અરે, હું જાણું છું કે તારો જન્મ નીચ કુળમાં, દોષિત લોકોમાં થયો છે.
મેનકાઽપ્સરસાં શ્રેષ્ઠા મહર્ષિશ્ચાપિ તે પિતા। તયોરપત્યં કસ્માત્ત્વં પુંશ્ચલીવાભિભાષસે
મેનકા અપ્સરાઓમાં શ્રેષ્ઠ છે અને તારો પિતા મહાન ઋષિ છે. તો પણ, તું એમના સંતાન થઈને પણ ચંચળ સ્ત્રી જેવી કેમ બોલે છે?
જાતિશ્ચાપિ નિકૃષ્ટો તે કુલીનેતિ વિજલ્પસે। જનયિત્વા ત્વમુત્સૃષ્ટા કોકિલેન પરૈર્ભૃતા
તું કહે છે કે તારો વંશ ઉંચો છે, પણ તારો જન્મ તો નીચો છે. તને જન્મ આપ્યા પછી તને છોડી દેવામાં આવી, અને બીજા લોકોએ તને ઉછેર્યા, જેમ કોયલનું બચ્ચું.
અરિષ્ટૈરિવ દુર્બદ્ધિઃ કણ્વો વર્ધયિતા પિતા। અશ્રદ્ધેયમિદં વાક્યં યત્ત્વં જલ્પસિ તાપસિ
કણ્વ, તારો પિતા, દુર્ભાગ્યથી જન્મેલા બાળક જેવો તને ઉછેર્યો છે. તપસ્વિ સ્ત્રી, તું જે બોલે છે એ વિશ્વાસપાત્ર નથી.
બ્રુવન્તી રાજસાન્નિધ્યે ગમ્યતાં યત્ર ચેચ્છસિ। `સુવર્ણમણિમુક્તાનિ વસ્ત્રાણ્યાભરણાનિ ચ
રાજાના સમક્ષ આવીને તું જે બોલે છે એ પછી, જ્યાં મન થાય ત્યાં જા. 'હવે તારે માટે સોનાં, રત્નો, મુક્તા, વસ્ત્રો અને આભૂષણો છે.'
યદિહેચ્છસિ ભોગાર્થં તાપસિ પ્રતિગૃહ્યતામ્। નાહં ત્વાં દ્રષ્ટુમિચ્છામિ યથેષ્ટં ગમ્યતામિતઃ
જો તને ભોગવિલાસ જોઈએ છે, તપસ્વિ સ્ત્રી, તો આ બધું સ્વીકારી લે. હું તને જોવા માંગતો નથી; અહીંથી જ્યાં મન થાય ત્યાં જા.
રાજન્સર્ષપમાત્રાણિ પરચ્છિદ્રાણિ પશ્યસિ। આત્મનો બિલ્વમાત્રાણિ પશ્યન્નપિ ન પશ્યસિ
રાજા, તું બીજાના દોષ સરસવના દાણા જેટલા નાના દેખાડે છે, પણ પોતાના દોષ બિલ્વ ફળ જેટલા મોટા હોવા છતાં પણ દેખાડતો નથી.
મેનકા ત્રિદશેષ્વેવ ત્રિદશાશ્ચાનુ મેનકામ્। મમૈવોદ્રિચ્યતે જન્મ દુષ્યન્ત તવ જન્મતઃ
મેનકા દેવતાઓમાં છે, અને દેવતાઓ મેનકાની સાથે છે; દુષ્યંત, તારા કરતાં મારું જન્મ વધારે ઉંચું છે.
ક્ષિતૌ ચરસિ રાજંસ્ત્વમન્તરિક્ષે ચરામ્યહમ્। આવયોરન્તરં પશ્ય મેરુસર્ષપયોરિવ
રાજા, તું ધરતી પર ચાલે છે, અને હું આકાશમાં ફરું છું; આપણા વચ્ચેનું અંતર જો, જે મેરુ પર્વત અને સરસવના દાણા જેટલું છે.
મહેન્દ્રસ્ય કુબેરસ્ય યમસ્ય વરુણસ્ય ચ। ભવનાન્યનુસંયામિ પ્રભાવં પશ્ય મે નૃપ
હું ઇન્દ્ર, કુબેર, યમ અને વરુણના મહેલો જોઈ આવ્યો છું; રાજા, હવે મારા બળને જો.
પુરા નરવરઃ પુત્ર ઉર્વશ્યાં જનિતસ્તદા। આયુર્નામ મહારાજ તવ પૂર્વપિતામહઃ
પહેલાં, પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ, ઉર્વશીથી એક પુત્ર જન્મ્યો હતો, તેનું નામ આયુસ હતું; એ જ તારો પ્રાચીન પૂર્વજ હતો, મહારાજ.
મહર્ષયશ્ચ બહવઃ ક્ષત્રિયાશ્ચ પરન્તપાઃ। અપ્સરઃસુ ઋષીણાં ચ માતૃદોષો ન વિદ્યતે
ઘણા મહાન ઋષિઓ અને શક્તિશાળી ક્ષત્રિયો, દુશ્મનને હરાવનારા, અપ્સરાઓમાંથી જન્મ્યા છે; ઋષિઓમાં આવી માતા હોવામાં કોઈ દોષ નથી.
સત્યશ્ચાપિ પ્રવાદોઽયં પ્રવક્ષ્યામિ ચ તે નૃપ। નિદર્શનાર્થં ન દ્વેષાચ્છ્રુત્વા તત્ક્ષન્તુમર્હસિ
હું તને એક સાચી વાત કહું છું, રાજા; ઉદાહરણ માટે કહું છું, દુશ્મનાવટથી નહીં, એ સાંભળીને માફ કરી દેવું.
વિરૂપો યાવદાદર્શે નાત્મનો વીક્ષતે મુખમ્। મન્યતે તાવદાત્માનમન્યેભ્યો રૂપવત્તરમ્
જ્યાં સુધી કોઈ વિકલાંગ માણસ પોતાનું મુખ દર્પણમાં નથી જોયું, ત્યાં સુધી તે પોતાને બીજાથી વધારે સુંદર માને છે.
યદા તુ રૂપમાદર્શે વિરૂપં સોઽભિવીક્ષતે। તદા હ્રીમાંસ્તુ જાનીયાદન્તરં નેતરં જનમ્
પણ જ્યારે તે પોતાનું કુરુપ ચહેરું દર્પણમાં જુએ છે, ત્યારે તેને અંદરથી શરમ લાગે છે, બીજાના કારણે નહીં.
અતીવ રૂપસંપન્નો ન કંચિદવમન્યતે। અતીવ જલ્પન્દુર્વાચો ભવતીહ વિહેતુકઃ
જે બહુ સુંદર હોય છે, તે ક્યારેય કોઈને નાની નજરે જુએ નહીં; પણ જે બહુ બોલકોય અને કડક બોલે છે, એ અહીં બધાને તકલીફ આપે છે.
પાંસુપાતેન હૃષ્યન્તિ કુઞ્જરા મદશાલિનઃ। તથા પરિવદન્નન્યાન્હૃષ્ટો ભવતિ દુર્મતિઃ
મદમાં આવેલા હાથીઓ પર માટી ફેંકાય ત્યારે તેઓ ખુશ થાય છે; એ જ રીતે, દુષ્ટ માણસ બીજાની નિંદા કરીને આનંદ પામે છે.
સત્યધર્મચ્યુતાત્પુંસઃ ક્રુદ્ધાદાશીવિષાદિવ। સુનાસ્તિકોપ્યુદ્વિજતે જનઃ કિં પુનરાસ્તિકઃ
સત્ય અને ધર્મથી વિમુખ માણસથી તો નાસ્તિક પણ ડરે છે, જેમ ગુસ્સે ભરેલા ઝેરી સાપથી ડરે છે; તો આસ્થાવાનને તો કેટલી વધુ અસહ્યતા થાય!
સ્વયમુત્પાદ્ય પુત્રં વૈ સદૃશં યોઽવમન્યતે। તસ્ય દેવાઃ શ્રિયં ઘ્નન્તિ તત્રૈનં કલિરાવિશેત્
જે માણસ પોતે જેવો પુત્ર પેદા કરે છે અને પછી તેને તુચ્છ માને છે, તેના ધન-સંપત્તિ દેવતાઓ નષ્ટ કરે છે અને તેમાં દુર્ભાગ્ય વસે છે.
અભવ્યેઽપ્યનૃતેઽશુદ્ધે નાસ્તિકે પાપકર્મણિ। દુરાચારે કલિર્હ્યાશુ ન કલિર્ધર્મચારિષુ
અયોગ્ય, અસત્ય, અશુદ્ધ, નાસ્તિક, પાપી અને દુશ્ચરીત્ર માણસમાં દુર્ભાગ્ય ઝડપથી ઘૂસી જાય છે; પણ ધર્મમાં ચાલનારામાં નહિ.
મૂર્ખો હિ જલ્પતાં પુંસાં શ્રુત્વા વાચઃ શુભાશુભાઃ। અશુભં વાક્યમાદત્તે પુરીષમિવ સૂકરઃ
મૂર્ખ માણસ જ્યારે લોકોની સારી કે ખરાબ વાતો સાંભળે છે, ત્યારે તે ખરાબ વાત જ પસંદ કરે છે, જેમ સૂર કચરો પસંદ કરે છે.
પ્રાજ્ઞસ્તુ જલ્પતાં પુંસાં શ્રુત્વા વાચઃ શુભાશુભાઃ। ગુણવદ્વાક્યમાદત્તે હંસઃ ક્ષીરમિવામ્ભસિ
પણ બુદ્ધિશાળી માણસ જ્યારે લોકોની સારી કે ખરાબ વાતો સાંભળે છે, ત્યારે તે ગુણવંતી વાત જ પસંદ કરે છે, જેમ હંસ પાણીમાંથી દૂધ જુદું કરે છે.
આત્મનો દુષ્ટભાવત્વં જાનન્નીચોઽપ્રસન્નધીઃ। પરેષામપિ જાનાતિ સ્વધર્મસદૃશાન્ગુણાન્
જે પોતાનો દુષ્ટ સ્વભાવ જાણે છે, અને મનથી દુઃખી હોય છે, તે બીજામાં પણ તેમનાં ધર્મ પ્રમાણેના ગુણો ઓળખી શકે છે.
દહ્યમાનાસ્તુ તીવ્રેણ નીચાઃ પરયશોગ્નિના। અશક્તાસ્તદ્ગતિં ગન્તું તતો નિન્દાં પ્રકુર્વતે
જ્યારે નીચ લોકો બીજાની પ્રસિદ્ધિથી અંદરથી બળી ઉઠે છે, ત્યારે એ સ્થિતિ સુધી પહોંચી શકતા નથી અને એટલે નિંદા કરે છે.
અન્યાન્પરિવદન્સાધુર્યથા હિ પરિતપ્યતે। તથા પરિવદન્નન્યાન્હૃષ્ટો ભવતિ દુર્જનઃ
જેમ સારા માણસને બીજાની નિંદાથી દુઃખ થાય છે, તેમ દુષ્ટ માણસને બીજાની નિંદા કરીને આનંદ થાય છે.
અપવાદરતા મૂર્ખા ભવન્તિ હિ વિશેષતઃ। નાપવાદરતાઃ સન્તો ભવન્તિ સ્મ વિશેષતઃ
મૂર્ખો ખાસ કરીને નિંદા કરવા માંડે છે; પણ સારા લોકો ક્યારેય નિંદા કરતા નથી.
અભિવાદ્ય યથા વૃદ્ધાન્સાધુર્ગચ્છતિ નિર્વૃતિમ્। એવં સજ્જનમાક્રુશ્ય મૂર્ખો ભવતિ નિર્વૃતઃ
જેમ સારો માણસ વડીલોને વંદન કરીને સંતોષ પામે છે, તેમ મૂર્ખ માણસ સારા માણસને અપમાન કરીને ખુશ થાય છે.