વેગેન સાઽતીવ પૃથુપ્રવાહા પરેતનાગાશ્વશરીરરોધાઃ। નરેન્દ્રમઞ્જોચ્છ્રિતમાંસપઙ્કાઃ પ્રભૂતરક્ષોગણભૂતસેવિતા
એ નદી ઝડપથી અને પહોળા પ્રવાહથી વહેતી, જેમાં મૃત હાથીઓ અને ઘોડાઓના શરીરો અવરોધ બની ગયા હતા; તેના કાંઠા રાજાઓના માંસના ઢગલાંથી ઊંચા થયા અને અનેક રાક્ષસો ત્યાં ભેગા થયા.
શિરઃકપાલાકુલકેશશાદ્વલા શરીરસઙ્ઘાતસહસ્રવાહિની । વિશીર્ણનાનાકવચોર્મિસંકુલા નરાશ્વનાગાસ્થિનિકૃત્તશર્કરા
એ નદીના કાંઠા કાપાળ, વાળ અને ઘાસથી ઢંકાયેલા હતા; એમાં હજારો શરીરોની ધારા વહેતી, વિવિધ તૂટી ગયેલા કવચોની લહેરો ભેગી થઈ હતી અને માણસ, ઘોડા તથા હાથીઓની હાડકાં એના કંકર બન્યા હતા.
શ્વકઙ્કશાલાવૃકગૃધ્રકાકૈઃ ક્રવ્યાદસઙ્ઘૈશ્ચ તરક્ષુભિશ્ચ। ઉપેતકૂલાં દદૃશુર્મનુષ્યાઃ ક્રૂરાં મહાવૈતરણીપ્રકાશામ્
માનવોએ જોયું કે એ નદીના કાંઠા શિયાળ, વાઘ, વરુ, ગિધ, કાગડા તથા અનેક માંસાહારી પ્રાણીઓ અને વાઘોથી ભરાયેલા છે; એ નદી ક્રૂર મહાવૈતરણી જેવી દેખાતી હતી.
પ્રવર્તિતામર્જુનબાણસઙ્ઘૈ- ર્મેદોવસાસૃકપ્રવહાં સુભીમામ્। હતપ્રવીરાં ચ તથૈવ દૃષ્ટ્વા સેનાં કુરૂણામથ ફલ્ગુનેન
અર્જુનના તીરોની ધારાથી શરૂ થયેલી એ ભયાનક ચરબી, માંસ અને લોહીની નદી વહેતી રહી; ફલ્ગુન દ્વારા કૌરવોની સેના નાશ પામી એ જોઈને બધા ડરી ગયા.
તે ચેદિપાઞ્ચાલકરૂષમત્સ્યાઃ પાર્થાશ્ચ સર્વે સહિતાઃ પ્રણેદુઃ । જયપ્રગલ્ભાઃક પુરુષપ્રવીરાઃ સંત્રાસયન્તઃ કુરુવીરયોધાન્
પછી ચેદિ, પંચાલ, કરૂષ, મત્સ્ય અને બધા પૃથાપુત્રોએ મળીને જોરદાર જયઘોષ કર્યો. વિજયમાં નિર્ભય એવા એ પુરુષશ્રેષ્ઠોનું ઘોષણાં કુરુ સેનાને ભયભીત કરી દીધું.
હતપ્રવીરાણિ બલાનિ દૃષ્ટ્વા કિરીટિના શત્રુભયાવહેન । વિત્રાસ્ય સેનાં ધ્વજિનીપતીનાં સિંહો મૃગાણામિવ યૂથસઙ્ઘાન્
કિરીટધારી અર્જુને જ્યારે પોતાની શત્રુભયજનક શક્તિથી તેમના શ્રેષ્ઠ યોદ્ધાઓને મારી નાખ્યા, ત્યારે ધ્વજાવાળાં સેનાપતિઓ ભયથી કંપી ઉઠ્યા, જાણે સિંહના ડરથી હરણોના ટોળા ભાગી જાય.
વિનેદતુસ્તાવતિહર્ષયુક્તૌ ગાણ્ડીવધન્વા ચ જનાર્દનશ્ચ। તતો રવિં સંવૃતરશ્મિજાલં દૃષ્ટ્વા ભૃશં શસ્ત્રપરિક્ષતાઙ્ગાઃ
પછી ગાંડિવધારી અને જનાર્દને આનંદથી ગર્જના કરી. ત્યારે, સૂર્યની કિરણોની ઘનતા જોઈને અને પોતાના શરીર પર ઘાયલ થયા હોવા છતાં, તેઓ અત્યંત આનંદિત થયા.
તદૈન્દ્રમસ્ત્રં વિતતં ચ ઘોર- મસહ્યમુદ્વીક્ષ્ય યુગાન્તકલ્પમ્ । અથાપયાનં કુરવઃ સભીષ્માઃ સદ્રોણદુર્યોધનબાહ્લિકાશ્ચ
જ્યારે તેમણે ભયાનક અને સહન ન કરી શકાય એવું ઇન્દ્રાસ્ત્ર વ્યાપક રીતે પ્રસરી ગયેલું જોયું, જે પ્રલયકાળ જેવું લાગતું હતું, ત્યારે ભીષ્મ, દ્રોણ, દુર્યોધન અને બાહ્લિક સહિતના કુરુઓ પાછા ખેંચાવા લાગ્યા.
ચક્રુર્નિશાં સન્ધિગતાં સમીક્ષ્ય વિભાવસોર્લોહિતરાગયુક્તામ્। અવાપય કીર્તિ ચ યશશ્ચ લોકે વિજિત્ય શત્રૂંશ્ચ ધનંજયોઽપિ
જ્યારે રાત્રિ નજીક આવી રહી હતી અને અગ્નિદેવના લાલ પ્રકાશથી આકાશ રંગાઈ ગયું હતું, ત્યારે સૌ પાછા ફર્યા. ધનંજયે પોતાના શત્રુઓને હરાવીને લોકમાં કીર્તિ અને યશ મેળવ્યું.
યયૌ નરેન્દ્રૈઃ સહસોદરૈશ્ચ સમાપ્તકર્મા શિબિરં નિશાયામ્। તતઃ પ્રજજ્ઞે તુમુલઃ કુરૂણાં નિશામુખે ઘોરતમઃ પ્રણાદઃ
પછી રાજાઓ અને પોતાના ભાઈઓ સાથે, પોતાનું કાર્ય પૂર્ણ કરીને, અર્જુન રાત્રે પોતાના શિબિર તરફ ગયો. ત્યારબાદ, રાત્રિ આરંભે કુરુઓના પક્ષે ભયાનક ગુંજાટ ઊઠ્યો.
રણે રથાનામયુતં નિહત્ય હતા ગજાઃ સપ્તશતાર્જુનેન । પ્રાજ્યાશ્ચ સૌવીરગણાશ્ચ સર્વે નિપાતિતાઃ ક્ષુદ્રકમાલવાશ્ચ
યુદ્ધમાં અર્જુને દસ હજાર રથો અને સાતસો હાથીઓનો સંહાર કર્યો. શક્તિશાળી સૌવીર, ક્ષુદ્રક અને માલવ યોદ્ધાઓ પણ ધરાશાયી થયા.
મહત્કૃતં કર્મ ધનઞ્જયેન કર્તું યથા નાર્હતિ કશ્ચિદન્યઃ। શ્રુતાયુરમ્બષ્ઠપતિશ્ચ રાજા તથૈવ દુર્મર્ષણચિત્રસેનૌ
ધનંજયે એવું મહાન કાર્ય કર્યું, જે બીજું કોઈ કરી શક્યો નહીં. શ્રુતાયુ, અંબષ્ટનો રાજા, તેમજ દુર્મર્ષણ અને ચિત્રસેન પણ તેના હાથોં હાર્યા.
દ્રોણઃ કૃપઃ સૈન્ધવબાહ્લિકૌ ચ ભૂરિશ્રવાઃ શલ્યશલૌ ચ રાજન્। અન્યે ચ યોધાઃ શતશઃ સમેતાઃ ક્રુદ્ધેન પાર્થેન રણસ્ય મધ્યે
દ્રોણ, કૃપ, સૈંધવ, બાહ્લિક, ભૂરીશ્વ, શલ્ય અને શલ, રાજન, તથા અનેક યોદ્ધાઓ એકઠા થયા હતા, પણ ક્રોધિત પાર્થે યુદ્ધના મધ્યમાં બધાને પરાજય આપ્યો.
સ્વબાહુવીર્યેણ જિતાઃ સભીષ્માઃ કિરીટિના લોકમહારથેન। ઇતિ બ્રુવન્તઃ શિબિરાણિ જગ્મુઃ સર્વે ગણા ભારત યે ત્વદીયાઃ
ભીષ્મ સહિત, કિરીટધારી અને મહારથી અર્જુનના બાહુબળથી પરાજિત થઈ, તમારા બધા કુરુ સેનાપતિઓ 'અમે હાર્યા' એમ કહેતા પોતાના શિબિર તરફ પાછા ફર્યા.
ઉલ્કાસહસ્રૈશ્ચ સુસંપ્રદીપ્તૈ- ર્વિભ્રાજમાનૈશ્ચ તથા પ્રદીપ્રૈઃ। કિરીટિવિત્રાસિતસર્વયોધા ચક્રે નિવેશં ધ્વજિની કુરૂણામ્
હજારો જ્વલંત ઉલ્કાઓ અને તેજસ્વી દીવટાઓ વચ્ચે, કિરીટધારીના ભયથી કુરુ સેનાએ પોતાનું શિબિર ઊભું કર્યું.
વ્યુષ્ટાં નિશાં ભારત ભારતાના- મનીકિનીનાં પ્રમુખે મહાત્મા। યયૌ સપત્નાન્પ્રતિ જાતકોપો વૃતઃ સમગ્રેણ બલેન ભીષ્મઃ
હે ભારત, રાત્રિ પૂરી થતાં, મહાત્મા ભીષ્મે ભારત સેનાના મથક પર રહી, પોતાના તમામ સેનાપતિઓ સાથે ક્રોધથી શત્રુઓ સામે કૂચ કરી.
તં દ્રોણદુર્યોધનબાહ્લિકાશ્ચ તથૈવ દુર્મર્ષણચિત્રસેનૌ। જયદ્રથશ્ચાતિબલો બલૌઘૈ- ર્નૃપાસ્તથાન્યે પ્રયયુઃ સમન્તાત્
ત્યારે દ્રોણ, દુર્યોધન, બાહ્લિક, દુર્મર્ષણ, ચિત્રસેન, મહાબલી જયદ્રથ અને અન્ય રાજાઓ પણ પોતાની સેનાઓ સાથે ચારેય બાજુથી જોડાયા.
સ તૈર્મહદ્ભિશ્ચ મહારથૈશ્ચ તેજસ્વિભિર્વીર્યવદ્ભિશ્ચ રાજન્। રરાજ રાજા સ તુ રાજમુખ્યૈ- ર્વૃતઃ સદેવૈરિવ વજ્રપાણિઃ
એ મહાન અને શક્તિશાળી રથીઓથી ઘેરાયેલો રાજા, તેજસ્વી અને પરાક્રમી રાજાઓ વચ્ચે એવો તેજ પમાડતો હતો, જેમ દેવોમાં વજ્રધારી ઇન્દ્ર.
તસ્મિન્નનીકપ્રમુખે વિષક્તા દોધૂયમાનાશ્ચ મહાપતાકાઃ । સુરક્તપીતાસિતપાણ્ડુરાભા મહાગજસ્કન્ધગતા વિરેજુઃ
એ સેનાના મથક પર, લાલ, પીળા, કાળા અને સફેદ રંગની વિશાળ ધ્વજાઓ, મહા હાથીઓના પીઠ પર લહેરાતી, ખૂબ જ શોભી રહી હતી.
સા વાહિની શાન્તનવેન ગુપ્તા મહારથૈર્વારણવાજિભિશ્ચ। બભૌ સવિદ્યુત્સ્તનયિત્નુકલ્પા જલાગમે દ્યૌરિવ જાતમેઘા
શાંતનુપુત્ર ભીષ્મ અને મહારથીઓ, હાથીઓ અને ઘોડાઓથી સુરક્ષિત એ સેના, જાણે મેઘો, વીજળી અને ગર્જના સાથે વરસાદી આકાશની જેમ તેજસ્વી લાગી.
તતો રણાયાભિમુખી પ્રયાતા પ્રત્યર્જુનં શાન્તનવાભિગુપ્તા। સેનામહોગ્ના સહસા કુરૂણાં વેગો યથા ભીમ ઇવાપગાયાઃ
પછી અર્જુન સામે યુદ્ધ માટે શાંતનુપુત્ર ભીષ્મ દ્વારા રક્ષિત કુરુ સેના, જાણે ભયાનક અને ઉગ્ર વહેતી નદી, એવી ઝડપથી આગળ ધસી.
તં વ્યાલનાનાવિધગૂઢસારં ગજાશ્વપાદાતરથૌઘપક્ષમ્। વ્યૂહં મહામેઘસમં મહાત્મા દદર્શ દૂરાત્કપિરાજકેતુઃ
એ મહાન આત્માવાળા વાનરધ્વજધારી રાજાએ દૂરથી જોયું કે, અનેક પ્રકારના સાપોથી છુપાયેલું એ વ્યૂહ, હાથી, ઘોડા, પગદળ અને રથોથી બનેલા પાંખો સાથે, મહા મેઘ જેવું વિશાળ છે.
વિનિર્યયૌ કેતુમતા રથેન નરર્ષભઃ શ્વેતહયેન કાલે। ` જયે ધૃતઃ શત્રુવરૂથિનીનાં યથા સુરેન્દ્રોઽસુરવાહિનીનામ્
મહાન પુરુષ પોતાના ધ્વજાવાળા રથમાં, સફેદ ઘોડાઓ જોડેલા, યોગ્ય સમયે વિજય માટે નિશ્ચય કરીને, દુશ્મન સેના સામે એમ જ નીકળી પડ્યા જેમ દેવોમાં ઇન્દ્ર અસુરોની સેના સામે જાય છે.
નારાયણેનેન્દ્ર ઇવાભિગુપ્તઃ શશીવ સૂર્યેણ સમેયિવાન્યથા । તથા મહાત્મા સહ કેશવેન વરીથિનીનાં પ્રમુખે રરાજ
નારાયણના રક્ષણ હેઠળ, જેમ ઇન્દ્ર દેવો દ્વારા કે ચાંદ્રમા સૂર્ય દ્વારા રક્ષાય છે તેમ, તે મહાત્મા કેશવ સાથે મહાન સેનાના આગળ ભાગે તેજ સાથે ઝળહળી ઉઠ્યા.
સોપસ્કરં સોત્તરબન્ધુરેષં યત્તં યદૂનામૃષભેણ સઙ્ખ્યે। કપિધ્વજં પ્રેક્ષ્ય રથં વિષેદુઃ સહૈવ પુત્રૈસ્તવ કૌરવેયાઃ
યાદવોમાં શ્રેષ્ઠ એવા પુરુષના સુસજ્જ અને સુંદર રીતે શણગારેલા, વાનરધ્વજવાળા રથને જોઈને, હે કૌરવ, તમારા પુત્રો અને તેમના પુત્રો સાથે ભયભીત થઈ ગયા.
પ્રકલ્પિતં ગુપ્તમુદાયુધેન કિરીટિના લોકમહારથેન । તં વ્યૂહરાજં દદૃશુસ્ત્વદીયા- શ્ચતુશ્ચતુર્વ્યાલસહસ્રકીર્ણમ્
મુકુટધારી, મહાન રથવીર દ્વારા તૈયાર અને સુરક્ષિત કરાયેલા એ વ્યૂહને, ચાર હજાર ભયાનક સાપો જેવી પાંખો ધરાવતી એ રચનાને, તમારા લોકો જોઈ શક્યા.
યથૈવ પૂર્વેઽહનિ ધર્મરાજ્ઞા વ્યૂહઃ કૃતઃ કૌરવસત્તમેન। યથા ન ભૂતો ભુવિ માનુષેષુ ન દૃષ્ટપૂર્વો ન ચ સંશ્રુતશ્ચ
જેમ અગાઉના દિવસોમાં ધર્મરાજે, કૌરવોમાં શ્રેષ્ઠ એવા રાજાએ, એવી વ્યૂહરચના ગોઠવી હતી, જે માનવોમાં પૃથ્વી પર ક્યારેય બની નહોતી, ના જોઈ હતી, ના સાંભળી હતી.
તતો યથાદેશમુપેત્ય તસ્થુઃ પાઞ્ચાલમુખ્યાઃ સહ ચેદિમુખ્યૈઃ। તતઃ સમાદેશસમાહતાનિ ભેરીસહસ્રાણિ વિનેદુરાજૌ
પછી, આજ્ઞા પ્રમાણે, પંચાલોમાં શ્રેષ્ઠ અને ચેદિ દેશના મુખ્ય યોદ્ધાઓએ પોતાની જગ્યા લીધી; અને રાજાની સેનામાં હજારો ઢોલ-નગારા આજ્ઞાથી ગુંજી ઉઠ્યા.
શઙ્ખસ્વનાસ્તૂર્યરવાઃ પ્રણેદુઃ સર્વેષ્વનીકેષુ સસિંહનાદાઃ। તતઃ સબાણાનિ મહાસ્વનાનિ વિસ્ફાર્યમાણાનિ ધનૂંષિ વીરૈઃ
શંખના અવાજ, તુરીના ઘોંઘાટ અને સિંહની જેમ ગર્જના તમામ સેનાઓમાં સંભળાઈ; પછી વીરોએ તીરો સાથે પોતાના મહાન અવાજવાળા ધનુષ્યો તાણ્યા અને તે અવાજ ગુંજી ઉઠ્યો.
ક્ષણેન ભેરીપણવપ્રણાદા- નન્તર્દધુઃ શઙ્ખમહાસ્વનાંશ્ચ। તચ્છઙ્ખશબ્દાવૃતમન્તરિક્ષ- મુદ્ધૂતભૌમદ્રુતરેણુજાલમ્
થોડી જ વારમાં ઢોલ, પખાવજ અને શંખના ઘોંઘાટ દબાઈ ગયા; આખું આકાશ શંખના અવાજથી અને પૃથ્વી પરથી ઉડેલા ધૂળના વાદળોથી છવાઈ ગયું.