શિલીમુખાઃ પાર્થધનુઃપ્રમુક્તા રથાન્ધ્વજાગ્રાણિ ધનૂંષિ બાહૂન્ । નિકૃત્ય દેહાન્વિવિશુઃ પરેષાં નરેન્દ્રનાગેન્દ્રતુરઙ્ગમાણામ્
પાર્થના ધનુષ્યમાંથી છૂટેલા તીક્ષ્ણ તીરો શત્રુઓના રથોના ધ્વજ, ધનુષ્ય અને હાથ કાપી નાખતા, અને રાજાઓ, હાથીઓ તથા ઘોડાઓના શરીરમાં ઘૂસી ગયા.
તતો દિશઃ સોઽનુદિશશ્ચ પાર્થઃ શરૈઃ સુધારૈઃ સમરે વિતત્ય । ગાણ્ડીવશબ્દેન મનાંસિ તેષાં કિરીટમાલી વ્યથયાંચકાર
પછી પાર્થે યુદ્ધમાં સર્વ દિશાઓ અને ઉપદિશાઓમાં તીક્ષ્ણ તીરોની વરસાદ વરસાવી, ગાંડીવના ગર્જનથી તેમના મનમાં ભય પેદા કર્યો.
તસ્મિંસ્તથા ઘોરતમે પ્રવૃત્તે શઙ્ખસ્વના દુન્દુભિનિઃસ્વનાશ્ચ। અન્તર્હિતા ગાણ્ડિવનિઃસ્વનેન બભૂવુરુગ્રાશ્વરથપ્રણાદાઃ
જ્યારે એ ભયાનક યુદ્ધ ચાલી રહ્યું હતું ત્યારે ગાંડીવના ગર્જનથી શંખ અને ઢોલના અવાજો, તેમજ ઘોડા અને રથોના ભયાનક ચીસો બધું જ દટાઈ ગયું.
ગાણ્ડીવશબ્દં તમથો વિદિત્વા વિરાટરાજપ્રમુખાઃ પ્રવીરાઃ। પાઞ્ચાલરાજો દ્રુપદશ્ચ વીર- સ્તં દેશમાજગ્મુરદીનસત્ત્વાઃ
ગાંડીવનો અવાજ સાંભળી, વિરાટરાજ અને પાંચાલરાજ દ્રુપદ જેવા પરાક્રમી વીરોએ નિર્ભયતાથી એ સ્થળે આવી પહોંચ્યા.
સર્વાણિ સૈન્યાનિ તુ તાવકાનિ યતોયતો ગાણ્ડિવજઃ પ્રણાદઃ । તતસ્તતઃ સન્નતિમેવ જગ્મુ- ર્ન તં પ્રતીપોઽભિસસાર કશ્ચિત્
જ્યાં જ્યાં ગાંડીવનો ગર્જન સંભળાતો, ત્યાં ત્યાં તમારી બધી સેનાઓ વાંકી પડી જતી; કોઈ પણ એના સામે જવાનું સાહસ કરતું નહોતું.
તસ્મિન્સુઘોરે કનૃપ સંપ્રહારે હતાઃ પ્રવીરાઃ સરથાશ્વસૂતાઃ। ગજાશ્ચ નારાચનિપાતતપ્તા મહાપતાકાઃ શુભરુક્મકક્ષ્યાઃ
એ ભયાનક યુદ્ધમાં, રાજા, અનેક વીર, રથીઓ અને ઘોડાસવારો માર્યા ગયા; તીરોની તાપથી દઝાયેલા હાથીઓ, ભવ્ય ધ્વજાવાળા અને સુંદર સોનાની કવચધારી પણ ધરાશાયી થયા.
પરીતસત્વાઃ સહસા નિપેતુઃ કિરીટિના ભિન્નતનુત્રકાયાઃ । દૃઢં હતાઃ પાત્રિભિરુગ્રવેગૈઃ પાર્થેન ભલ્લૈર્વિમલૈઃ શિતાગ્નૈઃ
મુગટધારીના તીરો વડે શરીર તૂટી ગયેલા, શત્રુઓથી ઘેરાયેલા, તેઓ અચાનક ધરતી પર પડી ગયા; પાર્થના તીક્ષ્ણ, શુદ્ધ અને અગ્નિસમાન તેજસ્વી ભલ્લો વડે ઘાયલ થયા.
નિકૃત્તયન્ત્રા નિહતેન્દ્રકીલા ધ્વજા મહાન્તો ધ્વજિનિમુખેષુ। પદાતિસઙ્ઘાશ્ચ રથાશ્ચ સઙ્ખ્યે હયાશ્ચ નાગાશ્ચ ધનઞ્જયેન
મોટા ધ્વજ, જેમના યંત્ર તૂટી ગયા હતા અને ધ્વજદંડ પણ તોડી નાખ્યા હતા, તે ધ્વજો સેનાની આગળ પડખે પડી ગયા; ધનંજયે યુદ્ધમાં પગદળ, રથ, ઘોડા અને હાથીઓને પણ માર્યા.
બાણાહતાસ્તૂર્ણમપેતસત્વા વિષ્ટભ્ય ગાત્રાણિ નિપેતુરુર્વ્યામ્ । ઐન્દ્રેણ તેનાસ્ત્રવરેણ રાજન્ મહાહવે ભિન્નતનુત્રદેહાઃ
તીરો વાગતાં જ, જીવશક્તિ છૂટી ગયેલા, તેઓ તરત જ જમીન પર પડી ગયા; રાજા, એ મહાયુદ્ધમાં ઇન્દ્રના શ્રેષ્ઠ અસ્ત્રથી તેમના શરીર તૂટી ગયા હતા.
તતઃ શરૌઘૈર્નિશિતૈઃ કિરીટિના નૃદેહશસ્ત્રક્ષતલોહિતોદા। નદી સુઘોરા નરમેદફેના પ્રવર્તિતા તત્ર રણાજિરે વૈ
પછી મુગટધારીના તીક્ષ્ણ તીરોની વરસાદથી, યુદ્ધભૂમિમાં ઘાયલ દેહો અને શસ્ત્રોથી ભરેલી, માનવમાસથી ફેનાયેલી ભયાનક લોહીની નદી વહેવા લાગી.
વેગેન સાઽતીવ પૃથુપ્રવાહા પરેતનાગાશ્વશરીરરોધાઃ। નરેન્દ્રમઞ્જોચ્છ્રિતમાંસપઙ્કાઃ પ્રભૂતરક્ષોગણભૂતસેવિતા
એ નદી ઝડપથી અને પહોળા પ્રવાહથી વહેતી, જેમાં મૃત હાથીઓ અને ઘોડાઓના શરીરો અવરોધ બની ગયા હતા; તેના કાંઠા રાજાઓના માંસના ઢગલાંથી ઊંચા થયા અને અનેક રાક્ષસો ત્યાં ભેગા થયા.
શિરઃકપાલાકુલકેશશાદ્વલા શરીરસઙ્ઘાતસહસ્રવાહિની । વિશીર્ણનાનાકવચોર્મિસંકુલા નરાશ્વનાગાસ્થિનિકૃત્તશર્કરા
એ નદીના કાંઠા કાપાળ, વાળ અને ઘાસથી ઢંકાયેલા હતા; એમાં હજારો શરીરોની ધારા વહેતી, વિવિધ તૂટી ગયેલા કવચોની લહેરો ભેગી થઈ હતી અને માણસ, ઘોડા તથા હાથીઓની હાડકાં એના કંકર બન્યા હતા.
શ્વકઙ્કશાલાવૃકગૃધ્રકાકૈઃ ક્રવ્યાદસઙ્ઘૈશ્ચ તરક્ષુભિશ્ચ। ઉપેતકૂલાં દદૃશુર્મનુષ્યાઃ ક્રૂરાં મહાવૈતરણીપ્રકાશામ્
માનવોએ જોયું કે એ નદીના કાંઠા શિયાળ, વાઘ, વરુ, ગિધ, કાગડા તથા અનેક માંસાહારી પ્રાણીઓ અને વાઘોથી ભરાયેલા છે; એ નદી ક્રૂર મહાવૈતરણી જેવી દેખાતી હતી.
પ્રવર્તિતામર્જુનબાણસઙ્ઘૈ- ર્મેદોવસાસૃકપ્રવહાં સુભીમામ્। હતપ્રવીરાં ચ તથૈવ દૃષ્ટ્વા સેનાં કુરૂણામથ ફલ્ગુનેન
અર્જુનના તીરોની ધારાથી શરૂ થયેલી એ ભયાનક ચરબી, માંસ અને લોહીની નદી વહેતી રહી; ફલ્ગુન દ્વારા કૌરવોની સેના નાશ પામી એ જોઈને બધા ડરી ગયા.
તે ચેદિપાઞ્ચાલકરૂષમત્સ્યાઃ પાર્થાશ્ચ સર્વે સહિતાઃ પ્રણેદુઃ । જયપ્રગલ્ભાઃક પુરુષપ્રવીરાઃ સંત્રાસયન્તઃ કુરુવીરયોધાન્
પછી ચેદિ, પંચાલ, કરૂષ, મત્સ્ય અને બધા પૃથાપુત્રોએ મળીને જોરદાર જયઘોષ કર્યો. વિજયમાં નિર્ભય એવા એ પુરુષશ્રેષ્ઠોનું ઘોષણાં કુરુ સેનાને ભયભીત કરી દીધું.
હતપ્રવીરાણિ બલાનિ દૃષ્ટ્વા કિરીટિના શત્રુભયાવહેન । વિત્રાસ્ય સેનાં ધ્વજિનીપતીનાં સિંહો મૃગાણામિવ યૂથસઙ્ઘાન્
કિરીટધારી અર્જુને જ્યારે પોતાની શત્રુભયજનક શક્તિથી તેમના શ્રેષ્ઠ યોદ્ધાઓને મારી નાખ્યા, ત્યારે ધ્વજાવાળાં સેનાપતિઓ ભયથી કંપી ઉઠ્યા, જાણે સિંહના ડરથી હરણોના ટોળા ભાગી જાય.
વિનેદતુસ્તાવતિહર્ષયુક્તૌ ગાણ્ડીવધન્વા ચ જનાર્દનશ્ચ। તતો રવિં સંવૃતરશ્મિજાલં દૃષ્ટ્વા ભૃશં શસ્ત્રપરિક્ષતાઙ્ગાઃ
પછી ગાંડિવધારી અને જનાર્દને આનંદથી ગર્જના કરી. ત્યારે, સૂર્યની કિરણોની ઘનતા જોઈને અને પોતાના શરીર પર ઘાયલ થયા હોવા છતાં, તેઓ અત્યંત આનંદિત થયા.
તદૈન્દ્રમસ્ત્રં વિતતં ચ ઘોર- મસહ્યમુદ્વીક્ષ્ય યુગાન્તકલ્પમ્ । અથાપયાનં કુરવઃ સભીષ્માઃ સદ્રોણદુર્યોધનબાહ્લિકાશ્ચ
જ્યારે તેમણે ભયાનક અને સહન ન કરી શકાય એવું ઇન્દ્રાસ્ત્ર વ્યાપક રીતે પ્રસરી ગયેલું જોયું, જે પ્રલયકાળ જેવું લાગતું હતું, ત્યારે ભીષ્મ, દ્રોણ, દુર્યોધન અને બાહ્લિક સહિતના કુરુઓ પાછા ખેંચાવા લાગ્યા.
ચક્રુર્નિશાં સન્ધિગતાં સમીક્ષ્ય વિભાવસોર્લોહિતરાગયુક્તામ્। અવાપય કીર્તિ ચ યશશ્ચ લોકે વિજિત્ય શત્રૂંશ્ચ ધનંજયોઽપિ
જ્યારે રાત્રિ નજીક આવી રહી હતી અને અગ્નિદેવના લાલ પ્રકાશથી આકાશ રંગાઈ ગયું હતું, ત્યારે સૌ પાછા ફર્યા. ધનંજયે પોતાના શત્રુઓને હરાવીને લોકમાં કીર્તિ અને યશ મેળવ્યું.
યયૌ નરેન્દ્રૈઃ સહસોદરૈશ્ચ સમાપ્તકર્મા શિબિરં નિશાયામ્। તતઃ પ્રજજ્ઞે તુમુલઃ કુરૂણાં નિશામુખે ઘોરતમઃ પ્રણાદઃ
પછી રાજાઓ અને પોતાના ભાઈઓ સાથે, પોતાનું કાર્ય પૂર્ણ કરીને, અર્જુન રાત્રે પોતાના શિબિર તરફ ગયો. ત્યારબાદ, રાત્રિ આરંભે કુરુઓના પક્ષે ભયાનક ગુંજાટ ઊઠ્યો.
રણે રથાનામયુતં નિહત્ય હતા ગજાઃ સપ્તશતાર્જુનેન । પ્રાજ્યાશ્ચ સૌવીરગણાશ્ચ સર્વે નિપાતિતાઃ ક્ષુદ્રકમાલવાશ્ચ
યુદ્ધમાં અર્જુને દસ હજાર રથો અને સાતસો હાથીઓનો સંહાર કર્યો. શક્તિશાળી સૌવીર, ક્ષુદ્રક અને માલવ યોદ્ધાઓ પણ ધરાશાયી થયા.
મહત્કૃતં કર્મ ધનઞ્જયેન કર્તું યથા નાર્હતિ કશ્ચિદન્યઃ। શ્રુતાયુરમ્બષ્ઠપતિશ્ચ રાજા તથૈવ દુર્મર્ષણચિત્રસેનૌ
ધનંજયે એવું મહાન કાર્ય કર્યું, જે બીજું કોઈ કરી શક્યો નહીં. શ્રુતાયુ, અંબષ્ટનો રાજા, તેમજ દુર્મર્ષણ અને ચિત્રસેન પણ તેના હાથોં હાર્યા.
દ્રોણઃ કૃપઃ સૈન્ધવબાહ્લિકૌ ચ ભૂરિશ્રવાઃ શલ્યશલૌ ચ રાજન્। અન્યે ચ યોધાઃ શતશઃ સમેતાઃ ક્રુદ્ધેન પાર્થેન રણસ્ય મધ્યે
દ્રોણ, કૃપ, સૈંધવ, બાહ્લિક, ભૂરીશ્વ, શલ્ય અને શલ, રાજન, તથા અનેક યોદ્ધાઓ એકઠા થયા હતા, પણ ક્રોધિત પાર્થે યુદ્ધના મધ્યમાં બધાને પરાજય આપ્યો.
સ્વબાહુવીર્યેણ જિતાઃ સભીષ્માઃ કિરીટિના લોકમહારથેન। ઇતિ બ્રુવન્તઃ શિબિરાણિ જગ્મુઃ સર્વે ગણા ભારત યે ત્વદીયાઃ
ભીષ્મ સહિત, કિરીટધારી અને મહારથી અર્જુનના બાહુબળથી પરાજિત થઈ, તમારા બધા કુરુ સેનાપતિઓ 'અમે હાર્યા' એમ કહેતા પોતાના શિબિર તરફ પાછા ફર્યા.
ઉલ્કાસહસ્રૈશ્ચ સુસંપ્રદીપ્તૈ- ર્વિભ્રાજમાનૈશ્ચ તથા પ્રદીપ્રૈઃ। કિરીટિવિત્રાસિતસર્વયોધા ચક્રે નિવેશં ધ્વજિની કુરૂણામ્
હજારો જ્વલંત ઉલ્કાઓ અને તેજસ્વી દીવટાઓ વચ્ચે, કિરીટધારીના ભયથી કુરુ સેનાએ પોતાનું શિબિર ઊભું કર્યું.
વ્યુષ્ટાં નિશાં ભારત ભારતાના- મનીકિનીનાં પ્રમુખે મહાત્મા। યયૌ સપત્નાન્પ્રતિ જાતકોપો વૃતઃ સમગ્રેણ બલેન ભીષ્મઃ
હે ભારત, રાત્રિ પૂરી થતાં, મહાત્મા ભીષ્મે ભારત સેનાના મથક પર રહી, પોતાના તમામ સેનાપતિઓ સાથે ક્રોધથી શત્રુઓ સામે કૂચ કરી.
તં દ્રોણદુર્યોધનબાહ્લિકાશ્ચ તથૈવ દુર્મર્ષણચિત્રસેનૌ। જયદ્રથશ્ચાતિબલો બલૌઘૈ- ર્નૃપાસ્તથાન્યે પ્રયયુઃ સમન્તાત્
ત્યારે દ્રોણ, દુર્યોધન, બાહ્લિક, દુર્મર્ષણ, ચિત્રસેન, મહાબલી જયદ્રથ અને અન્ય રાજાઓ પણ પોતાની સેનાઓ સાથે ચારેય બાજુથી જોડાયા.
સ તૈર્મહદ્ભિશ્ચ મહારથૈશ્ચ તેજસ્વિભિર્વીર્યવદ્ભિશ્ચ રાજન્। રરાજ રાજા સ તુ રાજમુખ્યૈ- ર્વૃતઃ સદેવૈરિવ વજ્રપાણિઃ
એ મહાન અને શક્તિશાળી રથીઓથી ઘેરાયેલો રાજા, તેજસ્વી અને પરાક્રમી રાજાઓ વચ્ચે એવો તેજ પમાડતો હતો, જેમ દેવોમાં વજ્રધારી ઇન્દ્ર.
તસ્મિન્નનીકપ્રમુખે વિષક્તા દોધૂયમાનાશ્ચ મહાપતાકાઃ । સુરક્તપીતાસિતપાણ્ડુરાભા મહાગજસ્કન્ધગતા વિરેજુઃ
એ સેનાના મથક પર, લાલ, પીળા, કાળા અને સફેદ રંગની વિશાળ ધ્વજાઓ, મહા હાથીઓના પીઠ પર લહેરાતી, ખૂબ જ શોભી રહી હતી.
સા વાહિની શાન્તનવેન ગુપ્તા મહારથૈર્વારણવાજિભિશ્ચ। બભૌ સવિદ્યુત્સ્તનયિત્નુકલ્પા જલાગમે દ્યૌરિવ જાતમેઘા
શાંતનુપુત્ર ભીષ્મ અને મહારથીઓ, હાથીઓ અને ઘોડાઓથી સુરક્ષિત એ સેના, જાણે મેઘો, વીજળી અને ગર્જના સાથે વરસાદી આકાશની જેમ તેજસ્વી લાગી.