શ્રુતાયુરમ્બષ્ઠપતિશ્ચ રાજા વિન્દાનુવિન્દૌ ચ સુદક્ષિણશ્ચ। પ્રાચ્યાશ્ચ સૌવીરગણાશ્ચ સર્વે વસાતયઃ ક્ષુદ્રકમાલવાશ્ચ
શ્રુતાયુ, અંબષ્ઠોના રાજા, વિંદ્ય અને અનુવિંદ, સુદક્ષિણ, અને પૂર્વના તથા સૌવીર દેશના બધા જ વીર, વસાત અને ક્ષુદ્રક-માલવ લોકો—
કિરીટિનં ત્વરમાણાભિસ્રુ- ર્નિદેશગાઃ શાન્તનવસ્ય રાજ્ઞઃ। તં વાજિપાદાતરથૌઘજાલૈ- રનેકસાહસ્રશતૈર્દદર્શ
આ બધા જ, શાંતનુના પુત્ર રાજાની આજ્ઞાથી, ઉત્સાહપૂર્વક અને ઝડપથી મુગટધારી તરફ દોડી આવ્યા; અને તેણે જોયું કે એ આસપાસ હજારો ઘોડા, હાથી અને રથોથી ઘેરાયેલો છે.
કિરીટિનં સંપરિવાર્યમાણં શિનેર્નપ્તા વારણયૂથપૈશ્ચ। તતસ્તુ દૃષ્ટ્વાર્જુનવાસુદેવૌ પદાતિનાગાશ્વરથૈઃ સમન્તાત્
મુગટધારીને શિનીના પૌત્ર અને હાથીદળના નેતાઓએ ઘેરી લીધો હતો; ત્યારે અર્જુન અને વસુદેવને ચારે બાજુથી પદાત, હાથી, ઘોડા અને રથોથી ઘેરાયેલા જોઈને—
અભિદ્રુતૌ શસ્ત્રભૃતાં વરિષ્ઠૌ શિનિપ્રવીરોઽભિસસાર તૂર્ણમ્। સ તાન્યનીકાનિ મહાધનુષ્માન્ શિનિપ્રવીરઃ સહસાઽભિપત્ય
શસ્ત્રધારીઓમાં શ્રેષ્ઠ એવા શિનીના વીર ઝડપથી આગળ વધ્યા; એ મહાન ધનુર્ધર શિનીપુત્રે અચાનક એ સેનાદળો પર આક્રમણ કર્યું.
ચકાર સાહાય્યમથાર્જુનસ્ય વિષ્ણુર્યથા વૃત્રનિષૂદનસ્ય। વિશીર્ણનાગાશ્વરથધ્વજૌઘં ભીષ્મેણ વિત્રાસિતસર્વયોધમ્
પછી તેણે અર્જુનને એવી જ રીતે મદદ કરી, જેમ વિષ્ણુએ વૃત્રના સંહારકને કરી હતી; ભીષ્મના ભયથી હાથી, ઘોડા, રથ અને ધ્વજાવાળા બધા જ ટોળા તૂટી પડ્યા અને બધા યોદ્ધાઓ ડરી ગયા.
યુધિષ્ઠિરાનીકમભિદ્રવન્તં પ્રોવાચ સંદૃશ્ય શિનિપ્રવીરઃ । ક્વ ક્ષત્રિયા યાસ્યથ નૈષ ધર્મઃ સતાં પુરસ્તાત્કથિતઃ પુરાણૈઃ
યુધિષ્ઠિરની સેના આગળ વધી રહી હતી, ત્યારે શિનીના વીર બોલ્યા: 'ક્યાં જઈ રહ્યા છો, ક્ષત્રિયો? આ તો પુરાતન ધર્મ નથી, જે સજ્જનો માટે પૂર્વજોએ કહેલો છે.'
મા સ્વાં પ્રતિજ્ઞાં ત્યજત પ્રવીરાઃ સ્વં વીરધર્મં પરિપાલયધ્વમ્। તાન્વાસવાનન્તરજો નિશામ્ય નરેન્દ્રમુખ્યાન્દ્રવતઃ સમન્તાત્
'વીરોએ, પોતાની પ્રતિજ્ઞા છોડશો નહીં! પોતાનો વીરધર્મ પાળો!' આવું સાંભળી, અનંતપુત્રએ, રાજાઓને ચારે બાજુથી ભાગતા જોઈને—
પાર્થસ્ય દૃષ્ટવા મૃદુયુદ્ધાતાં ચ ભીષ્મં ચ સઙ્ખ્યે સમુદીર્યમાણમ્। અમૃષ્યમાણઃ સ તતો મહાત્મા યશસ્વિનં સર્વદશાર્હભર્તા
પાર્થના નરમ યુદ્ધ અને ભીષ્મને યુદ્ધમાં પ્રેરિત થતો જોઈ, એ મહાન આત્માવાળા, યશસ્વી દશાર્હોના સ્વામી, એ બધું સહન કરી શક્યા નહીં—
ઉવાચ શૈનેયમભિપ્રશંસન્ દૃષ્ટ્વા કુરૂનાપતતઃ સમગ્રાન્। યે યાન્તિ તે યાન્તુ શિનિપ્રવીર યેઽપિ સ્થિતાઃ સાત્વત તેઽપિ યાન્તુ
શિનીના પૌત્રની પ્રશંસા કરતાં, બધા કૌરવો દોડી રહ્યા છે એ જોઈને કહ્યું: 'જે જાય છે, તેઓ જઈ જવા દો, હે શિનીના વીર; અને જે ઊભા છે, હે સાત્વત, તેઓ પણ જઈ જવા દો!'
ભીષ્મં રથાત્પશ્ય નિપાત્યમાનં દ્રોણં ચ સઙ્ખ્યે સગણં મયાઽદ્ય। ન સારથેઃ સાત્વત કૌરવાણાં ક્રુદ્ધસ્ય મુચ્યેત રણેઽદ્ય કશ્ચિત્
'ભીષ્મને મારા હાથથી રથમાંથી પડતો જોઈશ, અને દ્રોણ તથા તેની સેના પણ આજે મારા દ્વારા યુદ્ધમાં પછાડાશે; જો હું ક્રોધિત થાઉં, તો કૌરવોના રથચાલકોમાં આજે કોઈ પણ મારાથી બચી શકશે નહીં, હે સાત્વત!'
તસ્માદહં ગૃહ્ય રથાઙ્ગમુગ્રં પ્રાણં હરિષ્યામિ મહાવ્રતસ્ય। નિહત્ય ભીષ્મં સગણં તથાજૌ દ્રોણં ચ શૈનેય રથપ્રવીરૌ
'અત્યારે હું એ ભયાનક ચક્ર લઈને, મહાપ્રતિજ્ઞા ધરાવનારનો પ્રાણ લઈ લઉં છું; ભીષ્મ અને તેની સેના તથા યુદ્ધમાં દ્રોણને પણ, હે શિનીપુત્ર, એ મહાન રથીઓનો પણ સંહાર કરીશ—'
સંપાદયિષ્યામ્યહમદ્ય હૃષ્ટઃ
'આ બધું આજે આનંદપૂર્વક પૂર્ણ કરીશ!'
ઇતીદમુક્ત્વા સ મહાનુભાવઃ સસ્માર ચક્રં નિશિતં પુરાણમ્। સુદર્શનં ચિન્તિતમાત્રમેવ તસ્યાગ્રહસ્તં સ્વયમારુરોહ
આવી વાત કહીને, એ મહાન આત્માવાળા શ્રીકૃષ્ણે એ પ્રાચીન, તીક્ષ્ણ સુદર્શન ચક્રને સ્મરણ કર્યું; માત્ર વિચારતાં જ એ ચક્ર તેમના હાથમાં આવી ગયું.
તચ્ચક્રપદ્મં પ્રગૃહીતમાજૌ રરાજ નારાયણબાહુનાલમ્। યથાદિપદ્મં તરુણાર્કવર્ણં રરાજ નારાયણનાભિજાતમક્
યુદ્ધમાં નારાયણના બળવાન હાથમાં પકડી લીધેલું એ ચક્ર, કમળની જેમ તેજસ્વી લાગતું હતું; જેમ નારાયણના નાભિમાંથી ઉગેલું, ઉગતા સૂર્ય જેવું રંગ ધરાવતું કમળ શોભે છે, તેમ એ ચક્ર પણ શોભી રહ્યું હતું.
તત્કૃષ્ણકોપોદયસૂર્યબુદ્ધં ક્ષુરાન્તતીક્ષ્ણાગ્રસુજાતપત્રમ્। તેસ્યૈવ દેહોરુસરઃપ્રરૂઢં રરાજ નારાયણબાહુનાલમ્
કૃષ્ણના ક્રોધથી પ્રગટ થયેલું, કટારની જેમ તીક્ષ્ણ ધાર અને સુંદર પાંખવાળું એ ચક્ર, એમના પોતાના શરીર-સાગરમાંથી ઉગેલું હતું; એ નારાયણના બળવાન હાથમાં તેજસ્વી લાગતું હતું.
વેગેન કૃષ્મઃ પ્રસસાર ભીષ્મમ્
ઝડપથી શ્રીકૃષ્ણ ભીષ્મ તરફ દોડી ગયા.
ઘનો યથા ખે તડિતાવનદ્ધઃ
જેમ આકાશમાં વીજળીથી ઘેરાયેલું મેઘ ઉડે છે, તેમ.
તમાત્તચક્રં પ્રણદન્તમુચ્ચૈઃ ક્રુદ્ધં મહેન્દ્રાવરજં સમીક્ષ્ય । સર્વાણિ ભૂતાનિ ભૃશં વિનેદુઃ ક્ષયં કુરૂણામિવ ચિન્તયિત્વા
એમને હાથમાં ચક્ર લઈને, ઉંચે ગર્જના કરતા અને ક્રોધિત મહેન્દ્રના ભાઈને જોઈને, બધાં જ પ્રાણીઓ ભારે ડરી ગયા; કૌરવોના વિનાશની કલ્પના કરીને તેઓ શોક કરવા લાગ્યા.
સ વાસુદેવઃ પ્રગૃહીતચક્રઃ સંવર્તયિષ્યન્નિવ સર્વલોકમ્। અભ્યુત્પતઁલ્લોકગુરુર્બભાસે ભૂતાનિ ધક્ષ્યન્નિવ ધૂમકેતુઃ
વાસુદેવએ જ્યારે ચક્ર હાથમાં પકડીને ઊભા રહ્યા, ત્યારે એમ લાગ્યું કે જાણે તેઓ આખા જગતને વિનાશ કરવા ઊભા થયા હોય. સર્વલોકના ગુરુ એવા તેઓ, ધૂમકેતુ જેવો દેખાતા, બધાં જીવોને દાઝી નાખવા તત્પર જણાયા.
ગોવિન્દમાજાવવિમૂઢચેતાઃ
યુદ્ધમાં મન ભટકી ગયેલા લોકો ગોવિંદ પર તૂટક પડ્યા.
એહ્યેહિ દેવેશ જગન્નિવાસ નમોસ્તુ તે માધવ ચક્રપાણે। પ્રસહ્ય માં પાતય લોકનાથ રથોત્તમાત્સર્વશરણ્ય સઙ્ખ્યે
આવો, આવો દેવોના સ્વામી, જગતના આશ્રય! તમારે વંદન છે, માધવ, ચક્રધારી! સર્વના રક્ષક, યુદ્ધમાં મને જોરથી હરાવીને, આ ઉત્તમ રથ પરથી નીચે પાડી દો, હે લોકનાથ!
ત્વયા હતસ્યાપિ મમાઽદ્ય કૃષ્ણ શ્રેયઃ પરિસ્મિન્નિહ ચૈવ લોકે। સંભાવિતોઽસ્મ્યન્ધકવૃષ્ણિનાથ લોકૈસ્ત્રિભિર્વીર તવાભિયાનાત્
હે કૃષ્ણ! આજે જો તમારે હાથથી મારાઈ જાઉં, તો એ મારા માટે આ લોક અને પરલોકમાં કલ્યાણકારક જ છે. અંધક અને વૃષ્ણિના સ્વામી, તમારો આક્રમણ જોઈને ત્રણેય લોકોએ મને માન આપ્યો છે.
રથાદવપ્લુત્ય તતસ્ત્વરાવાન્ પાર્થોઽપ્યનુદ્રુત્ય યદુપ્રવીરમ્। જગ્રાહ પીનોત્તમલમ્બબાહું બાહ્વોર્હરિં વ્યાયતપીનબાહુઃ
પછી પાર્થ ઝડપથી રથ પરથી કૂદી પડ્યા અને યદુવંશના શ્રેષ્ઠ હરીને પીછો કરતા, પોતાના મજબૂત અને લાંબા હાથોથી, તેમના દઢ અને લટકતા બાંય પકડી લીધા.
નિગૃહ્યમણાશ્ચ તદાઽઽદિદેવો ભૃશ સરોષઃ કિલ નામ યોગી । આદાય વેગેન જગામ વિષ્ણુ- ર્જિષ્ણું મહાવાત ઇવૈકવૃક્ષમ્
ત્યારે અર્જુને રોકી લીધેલા, ક્રોધથી ભરેલા મહાદેવએ, યોગી વિષ્ણુ જેવાં, જિષ્ણુ તરફ જોરથી દોડી ગયા, જેમ મહાવાત એકલા વૃક્ષ તરફ દોડે.
પાર્થસ્તુ વિષ્ટભ્ય બલેન પાદૌ ભીષ્માન્તિકં તૂર્ણમભિદ્રવન્તમ્। બલાન્નિજગ્રાહ હરિં કિરીટી પદેઽથ રાજન્દશમે કથંચિત્
પાર્થએ પોતાના પગ મજબૂતીથી ગાડીને, ઝડપથી ભીષ્મ તરફ દોડી રહેલા, કિરિટધારી હરીને જોરથી પકડી લીધા અને રાજા, દસમા પગલાંએ તેમને રોકી લીધા.
અવસ્થિતં ચ પ્રણિપત્ય કૃષ્ણં પ્રીતોઽર્જુનઃ કાઞ્ચનચિત્રમાલી। ઉવાચ કોપે પ્રતિસંહરેતિ ગતિર્ભવાન્કેશવ પાણ્ડવાનામ્
સુવર્ણની સુંદર માળા ધારણ કરેલા અર્જુને, સ્થિર ઊભેલા કૃષ્ણને વંદન કર્યું અને પ્રસન્ન પણ થોડી રોષભરી વાણીમાં કહ્યું: 'પાછા ખેંચો, હે કેશવ, તમે પાંડવોના આશ્રય છો.'
ન હાસ્યતે કર્મ યથાપ્રતિજ્ઞં પુત્રૈઃ શપે કેશવ સોદરૈશ્ચ । અન્તં કરિષ્યામિ યથા કુરૂણાં ત્વયાઽહમિન્દ્રાનુજસંપ્રયુક્તઃ
હે કેશવ! જે વચન આપ્યું છે એ કાર્ય નિષ્ફળ નહીં જાય, હું મારા પુત્રો અને ભાઈઓની શપથ લઈને કહું છું. તમારી અને ઇન્દ્રના ભાઈની સહાયથી હું કુરુઓનો અંત લાવીશ.
તતઃ પ્રતિજ્ઞાં સમયં ચ તસ્ય જનાર્દનઃ પ્રીતમના નિશમ્ય। સ્થિતઃ પ્રિયે કૌરવસત્તમસ્ય રથં સચક્રઃ પુનરારુરોહ
પછી જનાર્દને, તેના સંકલ્પ અને વચન સાંભળી આનંદિત હૃદયથી, કૌરવોમાં શ્રેષ્ઠ પોતાના પ્રિયજન પાસે ઊભા રહી, ચક્ર લઈને ફરીથી રથ પર ચડી ગયા.
તતઃ પ્રતિજ્ઞાં સમવાપ્ય ભીષ્મઃ કૃતાઞ્ચલિઃ સ્તુત્યમથાકરોદ્વૈ । ત્રૈવિક્રમે યસ્ય વપુર્બભાસે તથૈવ દૃષ્ટ્વા તુ સમુઞ્જ્વલન્તમ્
પછી ભીષ્મે પોતાનું વચન પૂર્ણ કરીને, હાથ જોડીને તેમની સ્તુતિ આરંભી; જેમ ત્રણ પગલાંમાં તેમનું રૂપ તેજસ્વી લાગતું, તેમ જ તેમને તેજથી પ્રભાસિત જોઈને ભીષ્મે સ્તુતિ કરી.
પ્રગૃહ્ય શઙ્ખં દ્વિષતાકં નિહન્તા સ તાનભૂષૂન્પુનરાદદાનઃ । ભીષ્મં શરૈઃ સંપરિવાર્ય સઙ્ખ્યે ચિચ્છેદ ભૂરિશ્રવસશ્ચ ચાપમ્
શત્રુઓના વિનાશકએ શંખ પકડીને, ફરીથી પોતાના શસ્ત્રો ઉપાડ્યા. યુદ્ધમાં ભીષ્મને તીરો વડે ઘેરીને, ભૂરીશ્વરસનું ધનુષ્ય કાપી નાખ્યું.