ન ચૈવં પાણ્ડવેયાનાં કશ્ચિચ્છક્નોતિ વીક્ષિતુમ્ । વિશિખાનેવ પશ્યન્તિ ભીષ્મચાપચ્યુતાન્બહૂન્
પાંડુપુત્રોમાંથી કોઈ પણ તેને સીધો જોઈ શકતો નહોતો; તેઓ તો માત્ર ભીષ્મના ધનુષ્યમાંથી નીકળતા અનેક બાણો જ જોઈ શકતા.
કુર્વાણં સમરે કર્મ સૂદયાનં ચ વાહિનીમ્ । વ્યાક્રોશન્ત રણે તત્ર નરા બહુવિધા બહુ
યુદ્ધમાં ભીષ્મ જે કૃત્ય કરતો અને સેના નાશ કરતો, ત્યારે અનેક લોકો रणભૂમિમાં વિવિધ રીતે બૂમો પાડી ઉઠતા.
અમાનુષેણ રૂપેણ ચરન્તં પિતરં તવ। શલભા ઇવ રાજાનઃ પતન્તિ વિધિચોદિતાઃ
તમારા પિતા માનવથી ઉપર એવા રૂપમાં ફરતા હતા; રાજાઓ તો જાણે પ્રભુની ઈચ્છાથી પંખા જેવી પડી જતાં.
ભીષ્માગ્નિમભિસંક્રુદ્ધં વિનાશાય સહસ્રશઃ । ન હિ મોઘઃ શરઃ કશ્ચિદાસીદ્ભીષ્મસ્ય સંયુગે
ભીષ્મ અગ્નિ સમાન જ્વલતા હતા, તેમની સામે હજારો લોકો નાશ પામતા; યુદ્ધમાં ભીષ્મનો એક પણ બાણ વ્યર્થ જતો નહોતો.
નરનાગાશ્વકાયેષુ બહુત્વાલ્લઘુયોધિનઃ । ભિનત્ત્યેકેન બાણેન સુમુખેન પતત્રિણા
માણસો, હાથીઓ અને ઘોડાઓની ભીડમાં, હલકા શસ્ત્રધારી યુદ્ધાઓ એક જ તીક્ષ્ણ બાણથી ભેદાઈ જતાં.
ગજં કંકટસન્નદ્ધં વજ્રેણેવ શિલોચ્ચયમ્ । દ્વૌ ત્રીનપિ ગજારોહાન્પિણ્ડિતાન્વર્મિતાનપિ
ભીષ્મે કઠોર કવચ ધરાવતો હાથી જાણે વીજળીથી પર્વત તૂટી જાય એમ ઘાયલ કર્યો, અને બે-ત્રણ કવચધારી હાથીસવારોને પણ એકસાથે વીંધી નાખ્યા.
નારાચેન સુમુક્તેન નિજઘાન પિતા તવ। યો યો ભીષ્મં નરવ્યાઘ્રમભ્યેતિ યુધિ કશ્ચન
તમારા પિતાએ તીક્ષ્ણ અને સુંદર પાંખવાળા બાણથી, યુદ્ધમાં ભીષ્મ પાસે આવનાર દરેકને ઘાયલ કર્યો.
મુહૂર્તદૃષ્ટઃ સ મયા પતિતો ભુવિ દૃશ્યતે। એવં સા ધર્મરાજસ્ય વધ્યમાના મહાચમૂઃ
જેને હું ક્ષણમાત્ર માટે જોઈ શકતો, એ થોડી વારમાં જમીન પર પડેલો જોવા મળતો; એ રીતે ધર્મરાજની મહાસેના નાશ પામતી હતી.
ભીષ્મેણાતુલવીર્યેણ વ્યશીર્યત સંહસ્રધા। પ્રાકમ્પત મહાસેના શરવર્ષેણ તાપિતા
અપ્રતિમ પરાક્રમી ભીષ્મે એ સેના સર્વ દિશામાં તોડી નાંખી; બાણવર્ષાથી પીડાયેલી મહાસેના કાંપતી હતી.
પશ્યતો વાસુદેવસ્ય પાર્થસ્યાથ શિખણ્ડિનઃ। યતમાનાઽપિ તે વીરા દ્રવમાણાન્મહારથાન્
વાસુદેવ, પાર્થ અને શિખંડિ જોઈ રહ્યા હતા, છતાં એ વીરોએ પ્રયત્ન કર્યો છતાં ભાગતા મહારથીઓને રોકી શક્યા નહોતા.
નાશક્નુવન્વારયિતું ભીષ્મબાણપ્રપીડિતાન્। મહેન્દ્રસમવીર્યેણ વધ્યમાના મહાચમૂઃ
ભીષ્મના બાણોથી પીડાતા લોકોને તેઓ રોકી શક્યા નહોતા; મહેન્દ્ર સમાન શક્તિશાળી ભીષ્મથી મહાસેના નાશ પામતી હતી.
અભજ્યત મહારાજ ન ચ દ્વૌ સહ ધાવતઃ। આવિદ્ધરનાગાશ્વં પતિતધ્વજકૂબરમ્
મહારાજ, એ સેના તૂટી પડી હતી, બે જણ પણ સાથે ભાગી શક્યા નહોતા; રથ, હાથી, ઘોડા ઘાયલ, ધ્વજ અને ધ્વજદંડો જમીન પર પડેલા હતા.
અનીકં પાણ્ડુપુત્રાણાં હાહાભૂતમચેતનમ્। જઘાનાત્ર પિતા પુત્રં પુત્રશ્ચ પિતરં તથા
પાંડુપુત્રોની સેના ગભરાઈ ગઈ હતી, હાહાકાર મચી ગયો હતો; અહીં પિતાએ પુત્રને મારી નાખ્યો અને પુત્રે પણ પિતાને ઘાયલ કર્યો.
પ્રિયં સખાયં ચાક્રન્દે સખા દૈવબલાત્કૃતઃ । વિમુચ્ય કવચાન્યન્યે પાણ્ડુપુત્રસ્ય સૈનિકાઃ
પ્રિય મિત્રે પણ ભાગ્યના જોરે પોતાના મિત્રને મારી નાખ્યો; અને પાંડુપુત્રોની સેનાના કેટલાક સૈનિકોએ તો પોતાનું કવચ પણ ઉતારી નાખ્યું.
વિનુક્તકેશા ધાવન્તઃ પ્રત્યદૃશ્યન્ત ભારત। તદ્ગોકુલમિવોદ્ધાન્તમુદ્ધાન્તરથયૂથપમ્
તેમના વાળ બિખરાયેલા હતા અને તેઓ દોડતા દેખાયા, હે ભારત, જાણે ડરાયેલા ગાયોના ઝુંડમાં તેમના નેતાઓ વિખૂટા પડી ગયા હોય.
દદૃશે પાણ્ડુપુત્રસ્ય સૈન્યમાર્તસ્વરં તદા। પ્રભજ્યમાનં સૈન્યં તુ દૃષ્ટ્વા યાદવનન્દનઃ
એ સમયે પાંડુપુત્રની સેના દુઃખથી રડતી દેખાઈ; પોતાની સેના તૂટતી જોઈને યાદવનંદનએ...
ઉવાચ પાર્થં બીભત્સું નિગૃહ્ય રથમુત્તમમ્। અસં સ કાલઃ સંપ્રાપ્તઃ પાર્થ પસ્તેઽભિકાઙ્ક્ષિતઃ
શ્રેષ્ઠ રથને રોકી, યાદવનંદનએ બિભત્સુ પార్థને કહ્યું: 'હે પાર્થ, તું જે સમયની ઇચ્છા રાખી હતી, એ સમય હવે આવી ગયો છે.'
પ્રહરસ્વ નરવ્યાઘ્ર ન ચેન્મોહાદ્વિમુહ્યસે। યત્ત્વયા કથિતં વીર પુરા રાજ્ઞાં સમાગમે
'હે પુરુષસિંહ, જો તું મોહમાં નથી પડ્યો તો હવે પ્રહાર કર; assemblyમાં રાજાઓની વચ્ચે તું જે વચન આપ્યું હતું—'
ભીષ્મદ્રોણમુખાન્સર્વાન્ધાર્તરાષ્ટ્રસ્ય સૈનિકાન્। સાનુબન્ધાન્હનિષ્યામિ યે માં યોત્સ્યન્તિ સંયુગે
'હું ધૃતરાષ્ટ્રની સેના, જેમાં ભીષ્મ અને દ્રોણ મુખ્ય છે, અને જે-કોઈ યુદ્ધમાં મારું સામનો કરશે, તેમને અને તેમના સાથીઓને મારું છું—'
ઇતિ તત્કુરુ કૌન્તેય સત્યં વાક્યમરિન્દમ । બીભત્સો પશ્ય સૈન્યં સ્વં ભજ્યમાનં તતસ્તતઃ
'હવે, હે કુંતીપુત્ર, એ વચન સાચું કરી બતાવ, હે શત્રુવિજયી. જો, હે બિભત્સુ, તારી સેના ચારે બાજુથી તૂટી રહી છે.'
દ્રવતશ્ચ મહીપાલાન્પશ્ય યૌધિષ્ઠિરે બલે। દૃષ્ટ્વા હિ ભીષ્મં સમરે વ્યાત્તાનનમિવાન્તકમ્
'યુધિષ્ઠિરની સેના સામે રાજાઓ ભાગી રહ્યા છે, કેમ કે યુદ્ધમાં ભીષ્મને જોઈ, જેમનું મુખ મૃત્યુદેવ જેવું ભયાનક છે, તેઓ ડરીને પલાયન કરે છે.'
ભયાર્તાઃ પ્રપલાયન્તે સિંહાત્ક્ષુદ્રમૃગા ઇવ। એવમુક્તઃ પ્રત્યુવાચ વાસુદેવં ધનંજયઃ
'ભયથી તેઓ સિંહ સામે નાના પ્રાણીઓ જેવી રીતે ભાગે છે, એમ ભાગી રહ્યા છે.' આમ કહ્યું ત્યારે ધનંજયએ વાસુદેવને જવાબ આપ્યો:
નોદયાશ્વાન્યતો ભીષ્મો વિગાહે તદ્વલાર્ણવમ્ । પાતયિષ્યામિ દુર્ધર્ષં વૃદ્ધં કુરુપિતામહમ્
'ઘોડાઓને આગળ દોડાવ, કેમ કે ભીષ્મ ત્યાં છે; હું એ વિશાળ સેના-સમુદ્રમાં પ્રવેશી, કુરુઓના વૃદ્ધ પિતામહને પછાડીને બતાવીશ.'
તતોઽશ્વાન્રજતપ્રકખ્યાન્નોદયામાસ માધવઃ। યતો ભીષ્મરથો રાજન્દુષ્પ્રેક્ષ્યો રશ્મિમાનિવ
પછી માધવએ ચાંદી જેવી તેજસ્વી ઘોડાઓને એ દિશામાં દોડાવ્યા, જ્યાં ભીષ્મનો રથ હતો, જે જોવામાં પણ દુષ્કર હતો, જાણે તેજસ્વી સૂર્ય હોય.
તતસ્તત્પુનરાવૃત્તં યુધિષ્ઠિરબલં મહત્। દૃષ્ટ્વા પાર્થં મહાબાહું ભીષ્માયોદ્યતમાહવે
પછી, મહાબાહુ પાર્થ ભીષ્મ સામે યુદ્ધ માટે આગળ વધતો જોઈ, યુધિષ્ઠિરની મોટી સેના ફરી એકવાર સંભળી ગઈ.
તતો ભીષ્મઃક કુરુશ્રેષ્ઠ સિંહવદ્વિનદન્મુહુઃ । ધનઞ્જયરથં શીઘ્રં શરવર્ષૈરવાકિરત્
પછી ભીષ્મ, કુરુઓમાં શ્રેષ્ઠ, વારંવાર સિંહ જેવો ગર્જના કરતા, ધનંજયના ઝડપી રથ પર તીરોની વરસાદ વરસાવ્યા.
ક્ષણેન સ રથસ્તસ્ય સહયઃ કસહસારથિઃ । શરવર્ષેણ મહતા સંછન્નો ન પ્રકાશતે
થોડી જ વારમાં એ રથ, તેના યોદ્ધાઓ અને સારથી સાથે, તીરોના ભારે વરસાદથી ઢંકાઈ ગયો અને દેખાતો રહ્યો નહીં.
વાસુદેવસ્ત્વસંભ્રાન્તો ધૈર્યમાસ્થાય સત્ત્વવાન્ । ચોદયામાસ તાનશ્વાન્વિભિન્નાન્ભીષ્મસાયકૈઃ
પણ વાસુદેવ અડગ અને નિર્ભય રહી, ભીષ્મના તીરોને સહન કરતા, એ ઘોડાઓને આગળ દોડાવતાં રહ્યા.
તતઃ પાર્થો ધનુર્ગૃહ્ય દિવ્યં જલદનિઃસ્વનમ્ । પાતયામાસ ભીષ્મસ્ય ધનુશ્છિત્વા ત્રિભિઃ શરૈઃ
પછી પાર્થએ મેઘ જેવી ગર્જના કરતું દૈવી ધનુષ્ય હાથમાં લઈ, ત્રણ તીરો વડે ભીષ્મનું ધનુષ્ય તોડી નાખ્યું.
સ ચ્છિન્નધન્વા કૌરવ્યઃ પુનરન્યન્મહદ્ધનુઃ । નિમિષાન્તરમાત્રેણ સજ્યં ચક્રે પિતા તવ
પણ કૌરવ, તેમનું ધનુષ્ય તૂટી ગયા પછી, પળમાં જ બીજું મોટું ધનુષ્ય લઈને, એને તરત જ ચઢાવી દીધું, હે રાજા, એ તારો પિતા હતો.