વિકીર્ણૈઃ કવચૈશ્ચિત્રૈઃ શિરસ્ત્રણૈશ્ચ મારિષ । શુશુભે તદ્રાણસ્થાનં શરદીવ નભસ્તલમ્
રંગબેરંગી કવચો અને શિરસ્ત્રાણોથી છવાયેલું એ યુદ્ધક્ષેત્ર, જાણે શરદના આકાશમાં વાદળોથી શોભાયમાન થાય છે તેમ, તેજસ્વી લાગતું હતું.
વિનિર્ભિન્નાઃ શરૈઃ કેચિદન્ત્રાપીડપ્રકર્ષિણઃ । અભીતાઃ સમરે શત્રૂનભ્યધાવન્ત દર્પિતાઃ
કેટલાંક, બાણોથી ભેદાઈ અને આંતરડાં બહાર આવી ગયા છતાં, અહંકારથી ભરેલા, નિર્ભય બની શત્રુઓ પર તૂટી પડ્યા.
તાત ભ્રાતઃ સખે બન્ધો વયસ્ય મમ માતુલ । મા માં પરિત્યજેત્યન્યે ચુક્રુશુઃ પતિતા રણે
‘પિતા! ભાઈ! મિત્ર! સગા! સાથી! મામા! મને છોડતા નહીં!’—આવી બૂમો પાડી, કેટલાક યુદ્ધમાં પડી ગયા.
અથાભ્યેહિ ત્વમાગચ્છ કિં ભીતોસિ ક્વ યાસ્યસિ। સ્થિતોઽહં સમરે મા ભૈરિતિ ચાન્યે વિચુક્રુશુઃ
‘આવ અહીં! આગળ આવ! શું ડરે છે? ક્યાં જશે? હું યુદ્ધમાં અડગ ઊભો છું—ડરતો નહીં!’—આવી બૂમો બીજા પાડતા હતા.
તત્ર ભીષ્મઃ શાન્તનવો નિત્યં મણ્ડલકાર્મુકઃ । મુમીચ બાણાન્દીપ્તાગ્રાનહીનાશીવિષાનિવ
ત્યાં શાંતનુપુત્ર ભીષ્મ, હંમેશા વળાંકવાળું ધનુષ્ય પકડીને, અગ્નિ જેવી ટોચવાળા બાણો, જાણે ઝેરી સાપ હોય તેમ, છોડતા હતા.
શરૈરેકાયનીકુર્વન્દિશઃ સર્વા યતવ્રતઃ । જઘાન પાણ્ડવરથાનાદિશ્ય ભારતર્ષભ
બધા દિશાઓને પોતાના બાણોથી રોકી, સંયમી ભીષ્મે પાંડવોના રથો પર પ્રહાર કર્યો, હે ભરતવંશના શ્રેષ્ઠ.
સ નૃત્યન્વૈ રથોપસ્થે દર્શયન્પાણિલાઘવમ્ । અલાતચક્રવદ્રાજંસ્તત્ર તત્ર સ્મ દૃશ્યતે
તે રથ પર નૃત્ય કરતા, પોતાના હાથની ફૂર્તિ બતાવતા, રાજા, એ અહીં-અહીં અગ્નિની જ્વાળાની જેમ ચમકતો દેખાતો હતો.
તમેકં સમરે શૂરં પાણ્ડવાઃ સૃઞ્જયૈઃ સહ। અનેકશતસાહસ્રં સમપશ્યન્ત લાઘવાત્
પાંડવો અને શ્રુંજયો એ એક જ વીરને યુદ્ધમાં એવી ચપળતાથી જુએ છે કે જાણે તે અનેક લાખો જણ હોય.
માયાકૃતાત્માનમિવ ભીષ્મં તત્ર સ્મ મેનિરે । પૂર્વસ્યાં દિશિ તં દૃષ્ટ્વા પ્રતીચ્યાં દદૃશુર્જનાઃ
ત્યાં સૌએ ભીષ્મને જાણે કોઈ માયાવાન રૂપ ધારણ કર્યું હોય એમ માન્યો; પૂર્વ દિશામાં તેને જોઈને લોકો પશ્ચિમમાં પણ તેને જોઈ લેતા.
ઉદીચ્યાં ચૈવમાલોક્ય દક્ષિણસ્યાં પુનઃ પ્રભો। એવં સ સમરે શૂરો ગાઙ્ગેયઃ પ્રત્યદૃશ્યત
ઉત્તર દિશામાં જોઈને ફરી દક્ષિણમાં પણ, એ ગાંગેય વીર યુદ્ધમાં સર્વત્ર દેખાતો હતો.
ન ચૈવં પાણ્ડવેયાનાં કશ્ચિચ્છક્નોતિ વીક્ષિતુમ્ । વિશિખાનેવ પશ્યન્તિ ભીષ્મચાપચ્યુતાન્બહૂન્
પાંડુપુત્રોમાંથી કોઈ પણ તેને સીધો જોઈ શકતો નહોતો; તેઓ તો માત્ર ભીષ્મના ધનુષ્યમાંથી નીકળતા અનેક બાણો જ જોઈ શકતા.
કુર્વાણં સમરે કર્મ સૂદયાનં ચ વાહિનીમ્ । વ્યાક્રોશન્ત રણે તત્ર નરા બહુવિધા બહુ
યુદ્ધમાં ભીષ્મ જે કૃત્ય કરતો અને સેના નાશ કરતો, ત્યારે અનેક લોકો रणભૂમિમાં વિવિધ રીતે બૂમો પાડી ઉઠતા.
અમાનુષેણ રૂપેણ ચરન્તં પિતરં તવ। શલભા ઇવ રાજાનઃ પતન્તિ વિધિચોદિતાઃ
તમારા પિતા માનવથી ઉપર એવા રૂપમાં ફરતા હતા; રાજાઓ તો જાણે પ્રભુની ઈચ્છાથી પંખા જેવી પડી જતાં.
ભીષ્માગ્નિમભિસંક્રુદ્ધં વિનાશાય સહસ્રશઃ । ન હિ મોઘઃ શરઃ કશ્ચિદાસીદ્ભીષ્મસ્ય સંયુગે
ભીષ્મ અગ્નિ સમાન જ્વલતા હતા, તેમની સામે હજારો લોકો નાશ પામતા; યુદ્ધમાં ભીષ્મનો એક પણ બાણ વ્યર્થ જતો નહોતો.
નરનાગાશ્વકાયેષુ બહુત્વાલ્લઘુયોધિનઃ । ભિનત્ત્યેકેન બાણેન સુમુખેન પતત્રિણા
માણસો, હાથીઓ અને ઘોડાઓની ભીડમાં, હલકા શસ્ત્રધારી યુદ્ધાઓ એક જ તીક્ષ્ણ બાણથી ભેદાઈ જતાં.
ગજં કંકટસન્નદ્ધં વજ્રેણેવ શિલોચ્ચયમ્ । દ્વૌ ત્રીનપિ ગજારોહાન્પિણ્ડિતાન્વર્મિતાનપિ
ભીષ્મે કઠોર કવચ ધરાવતો હાથી જાણે વીજળીથી પર્વત તૂટી જાય એમ ઘાયલ કર્યો, અને બે-ત્રણ કવચધારી હાથીસવારોને પણ એકસાથે વીંધી નાખ્યા.
નારાચેન સુમુક્તેન નિજઘાન પિતા તવ। યો યો ભીષ્મં નરવ્યાઘ્રમભ્યેતિ યુધિ કશ્ચન
તમારા પિતાએ તીક્ષ્ણ અને સુંદર પાંખવાળા બાણથી, યુદ્ધમાં ભીષ્મ પાસે આવનાર દરેકને ઘાયલ કર્યો.
મુહૂર્તદૃષ્ટઃ સ મયા પતિતો ભુવિ દૃશ્યતે। એવં સા ધર્મરાજસ્ય વધ્યમાના મહાચમૂઃ
જેને હું ક્ષણમાત્ર માટે જોઈ શકતો, એ થોડી વારમાં જમીન પર પડેલો જોવા મળતો; એ રીતે ધર્મરાજની મહાસેના નાશ પામતી હતી.
ભીષ્મેણાતુલવીર્યેણ વ્યશીર્યત સંહસ્રધા। પ્રાકમ્પત મહાસેના શરવર્ષેણ તાપિતા
અપ્રતિમ પરાક્રમી ભીષ્મે એ સેના સર્વ દિશામાં તોડી નાંખી; બાણવર્ષાથી પીડાયેલી મહાસેના કાંપતી હતી.
પશ્યતો વાસુદેવસ્ય પાર્થસ્યાથ શિખણ્ડિનઃ। યતમાનાઽપિ તે વીરા દ્રવમાણાન્મહારથાન્
વાસુદેવ, પાર્થ અને શિખંડિ જોઈ રહ્યા હતા, છતાં એ વીરોએ પ્રયત્ન કર્યો છતાં ભાગતા મહારથીઓને રોકી શક્યા નહોતા.
નાશક્નુવન્વારયિતું ભીષ્મબાણપ્રપીડિતાન્। મહેન્દ્રસમવીર્યેણ વધ્યમાના મહાચમૂઃ
ભીષ્મના બાણોથી પીડાતા લોકોને તેઓ રોકી શક્યા નહોતા; મહેન્દ્ર સમાન શક્તિશાળી ભીષ્મથી મહાસેના નાશ પામતી હતી.
અભજ્યત મહારાજ ન ચ દ્વૌ સહ ધાવતઃ। આવિદ્ધરનાગાશ્વં પતિતધ્વજકૂબરમ્
મહારાજ, એ સેના તૂટી પડી હતી, બે જણ પણ સાથે ભાગી શક્યા નહોતા; રથ, હાથી, ઘોડા ઘાયલ, ધ્વજ અને ધ્વજદંડો જમીન પર પડેલા હતા.
અનીકં પાણ્ડુપુત્રાણાં હાહાભૂતમચેતનમ્। જઘાનાત્ર પિતા પુત્રં પુત્રશ્ચ પિતરં તથા
પાંડુપુત્રોની સેના ગભરાઈ ગઈ હતી, હાહાકાર મચી ગયો હતો; અહીં પિતાએ પુત્રને મારી નાખ્યો અને પુત્રે પણ પિતાને ઘાયલ કર્યો.
પ્રિયં સખાયં ચાક્રન્દે સખા દૈવબલાત્કૃતઃ । વિમુચ્ય કવચાન્યન્યે પાણ્ડુપુત્રસ્ય સૈનિકાઃ
પ્રિય મિત્રે પણ ભાગ્યના જોરે પોતાના મિત્રને મારી નાખ્યો; અને પાંડુપુત્રોની સેનાના કેટલાક સૈનિકોએ તો પોતાનું કવચ પણ ઉતારી નાખ્યું.
વિનુક્તકેશા ધાવન્તઃ પ્રત્યદૃશ્યન્ત ભારત। તદ્ગોકુલમિવોદ્ધાન્તમુદ્ધાન્તરથયૂથપમ્
તેમના વાળ બિખરાયેલા હતા અને તેઓ દોડતા દેખાયા, હે ભારત, જાણે ડરાયેલા ગાયોના ઝુંડમાં તેમના નેતાઓ વિખૂટા પડી ગયા હોય.
દદૃશે પાણ્ડુપુત્રસ્ય સૈન્યમાર્તસ્વરં તદા। પ્રભજ્યમાનં સૈન્યં તુ દૃષ્ટ્વા યાદવનન્દનઃ
એ સમયે પાંડુપુત્રની સેના દુઃખથી રડતી દેખાઈ; પોતાની સેના તૂટતી જોઈને યાદવનંદનએ...
ઉવાચ પાર્થં બીભત્સું નિગૃહ્ય રથમુત્તમમ્। અસં સ કાલઃ સંપ્રાપ્તઃ પાર્થ પસ્તેઽભિકાઙ્ક્ષિતઃ
શ્રેષ્ઠ રથને રોકી, યાદવનંદનએ બિભત્સુ પార్థને કહ્યું: 'હે પાર્થ, તું જે સમયની ઇચ્છા રાખી હતી, એ સમય હવે આવી ગયો છે.'
પ્રહરસ્વ નરવ્યાઘ્ર ન ચેન્મોહાદ્વિમુહ્યસે। યત્ત્વયા કથિતં વીર પુરા રાજ્ઞાં સમાગમે
'હે પુરુષસિંહ, જો તું મોહમાં નથી પડ્યો તો હવે પ્રહાર કર; assemblyમાં રાજાઓની વચ્ચે તું જે વચન આપ્યું હતું—'
ભીષ્મદ્રોણમુખાન્સર્વાન્ધાર્તરાષ્ટ્રસ્ય સૈનિકાન્। સાનુબન્ધાન્હનિષ્યામિ યે માં યોત્સ્યન્તિ સંયુગે
'હું ધૃતરાષ્ટ્રની સેના, જેમાં ભીષ્મ અને દ્રોણ મુખ્ય છે, અને જે-કોઈ યુદ્ધમાં મારું સામનો કરશે, તેમને અને તેમના સાથીઓને મારું છું—'
ઇતિ તત્કુરુ કૌન્તેય સત્યં વાક્યમરિન્દમ । બીભત્સો પશ્ય સૈન્યં સ્વં ભજ્યમાનં તતસ્તતઃ
'હવે, હે કુંતીપુત્ર, એ વચન સાચું કરી બતાવ, હે શત્રુવિજયી. જો, હે બિભત્સુ, તારી સેના ચારે બાજુથી તૂટી રહી છે.'