પ્રાવર્તત તતો યુદ્ધં તુમુલં રોમહર્ષણમ્ । અસ્માકં પાણ્ડવૈઃ સાર્ધમનાયાત્તવ ભારત
પછી, હમારા અને પાંડવો વચ્ચે, કોઈ પાછું ન ફર્યું એવું, ભયાનક અને રોમાચક યુદ્ધ શરૂ થયું.
ઘનુષાં કૂજતાં તત્ર તલાનાં ચાભિહન્યતામ્। મહાન્સમભવચ્છબ્દો ગિરીણામિવ દીર્યતામ્
ત્યાં ધનુષ્યના તાણ અને ઢાલોના અથડાવાની ગર્જનાથી એવો મોટો અવાજ થયો કે જાણે પહાડો ફાટી જાય છે.
તિષ્ઠ સ્થિતોઽસ્મિ વિદ્ધ્યૈનં નિવર્તસ્વ સ્થિરો ભવ। સ્થિરોઽસ્મિ પ્રહરસ્વેતિ શબ્દોઽશ્રૂયત સર્વશઃ
‘થેમ! હું અહીં છું! એને મારી નાખ! પાછો ફરો! મજબૂત રહો! હું અડગ છું—હમલો કરો!’—આવા અવાજો બધે સંભળાતા હતા.
કાઞ્ચનેષુ તનુત્રેષુ કિરીટેષુ ધ્વજેષુ ચ। શિલાનામિવ શૈલેષુ પતિતાનામભૂદ્ધ્વનિઃ
સોનાના કવચો, પાતળા શરીરો, મુગટ અને ધ્વજાઓ પર પડતો અવાજ એવો લાગતો હતો, જાણે પર્વત પર પથ્થરો પડતા હોય.
પતિતાન્યુત્તમાઙ્ગાનિ બાહવશ્ચ વિભૂષિતાઃ । વ્યચેષ્ટન્ત મહીં પ્રાપ્ય શતશોઽથ સહસ્રશઃ
કાપેલા માથાં અને શોભાયમાન હાથો સૈંકડો-હજારોની સંખ્યામાં જમીન પર પડતાં અને ફફડતાં હતા.
હૃતોત્તમાહ્ગાઃ કેચિત્તુ તથૈવોદ્યતકાર્મુકાઃ। પ્રગૃહીતાયુધાશ્ચાપિ તસ્થુઃ પુરુષસત્તમાઃક
કેટલાંક તો માથું કપાઈ ગયા પછી પણ ખેંચાયેલા ધનુષ્ય અને શસ્ત્રો સાથે ઊભા જ રહ્યા, હે શ્રેષ્ઠ પુરુષ.
પ્રાવર્તત મહાવેગા નદી રુધિરવાહિની । માતઙ્ગાઙ્ગશિલા રૌદ્રા માંસશોણિતકર્દમા
ત્યાં એક ભયાનક અને ઝડપથી વહેતી નદી વહેવા લાગી, જેમાં લોહી, હાથીના અંગો અને પથ્થરો સાથે માંસ અને લોહીનું કાદવ ભરેલું હતું.
વરશ્વનરનાગાનાં શરીરપ્રભવા તદા। પરલોકાર્ણવમુખી ગૃધ્રગોમાયુમોદિની
શ્રેષ્ઠ ઘોડા, માણસો અને હાથીઓના શરીરોથી ઉત્પન્ન થયેલી એ નદી પરલોકના મહાસાગર તરફ વહેતી હતી અને ગિધ તથા કૂતરાઓને આનંદ આપતી હતી.
ન દૃષ્ટં ન શ્રુતં વાપિ યુદ્ધમેતાદૃશં નૃપ। યથા તવ સુતાનાં ચ પાણ્ડવાનાં ચ ભારત
રાજા, તમારા પુત્રો અને પાંડવો વચ્ચે જેવું યુદ્ધ થયું, એવું યુદ્ધ ક્યારેય જોયું કે સાંભળ્યું પણ નહોતું.
નાસીદ્રથપથસ્તત્ર યૌધૈર્યુધિ નિપાતિતૈઃ । ગજૈશ્ચ પતિતૈર્નીલૈર્ગિરિશ્રૃઙ્ગૈનિરવાવૃતઃ
યુદ્ધમાં પડેલા વીર અને નિલા હાથીઓ, જે પર્વતની ચોટી જેવા લાગતા, એમથી રથો માટે રસ્તો જ નહોતો બચ્યો.
વિકીર્ણૈઃ કવચૈશ્ચિત્રૈઃ શિરસ્ત્રણૈશ્ચ મારિષ । શુશુભે તદ્રાણસ્થાનં શરદીવ નભસ્તલમ્
રંગબેરંગી કવચો અને શિરસ્ત્રાણોથી છવાયેલું એ યુદ્ધક્ષેત્ર, જાણે શરદના આકાશમાં વાદળોથી શોભાયમાન થાય છે તેમ, તેજસ્વી લાગતું હતું.
વિનિર્ભિન્નાઃ શરૈઃ કેચિદન્ત્રાપીડપ્રકર્ષિણઃ । અભીતાઃ સમરે શત્રૂનભ્યધાવન્ત દર્પિતાઃ
કેટલાંક, બાણોથી ભેદાઈ અને આંતરડાં બહાર આવી ગયા છતાં, અહંકારથી ભરેલા, નિર્ભય બની શત્રુઓ પર તૂટી પડ્યા.
તાત ભ્રાતઃ સખે બન્ધો વયસ્ય મમ માતુલ । મા માં પરિત્યજેત્યન્યે ચુક્રુશુઃ પતિતા રણે
‘પિતા! ભાઈ! મિત્ર! સગા! સાથી! મામા! મને છોડતા નહીં!’—આવી બૂમો પાડી, કેટલાક યુદ્ધમાં પડી ગયા.
અથાભ્યેહિ ત્વમાગચ્છ કિં ભીતોસિ ક્વ યાસ્યસિ। સ્થિતોઽહં સમરે મા ભૈરિતિ ચાન્યે વિચુક્રુશુઃ
‘આવ અહીં! આગળ આવ! શું ડરે છે? ક્યાં જશે? હું યુદ્ધમાં અડગ ઊભો છું—ડરતો નહીં!’—આવી બૂમો બીજા પાડતા હતા.
તત્ર ભીષ્મઃ શાન્તનવો નિત્યં મણ્ડલકાર્મુકઃ । મુમીચ બાણાન્દીપ્તાગ્રાનહીનાશીવિષાનિવ
ત્યાં શાંતનુપુત્ર ભીષ્મ, હંમેશા વળાંકવાળું ધનુષ્ય પકડીને, અગ્નિ જેવી ટોચવાળા બાણો, જાણે ઝેરી સાપ હોય તેમ, છોડતા હતા.
શરૈરેકાયનીકુર્વન્દિશઃ સર્વા યતવ્રતઃ । જઘાન પાણ્ડવરથાનાદિશ્ય ભારતર્ષભ
બધા દિશાઓને પોતાના બાણોથી રોકી, સંયમી ભીષ્મે પાંડવોના રથો પર પ્રહાર કર્યો, હે ભરતવંશના શ્રેષ્ઠ.
સ નૃત્યન્વૈ રથોપસ્થે દર્શયન્પાણિલાઘવમ્ । અલાતચક્રવદ્રાજંસ્તત્ર તત્ર સ્મ દૃશ્યતે
તે રથ પર નૃત્ય કરતા, પોતાના હાથની ફૂર્તિ બતાવતા, રાજા, એ અહીં-અહીં અગ્નિની જ્વાળાની જેમ ચમકતો દેખાતો હતો.
તમેકં સમરે શૂરં પાણ્ડવાઃ સૃઞ્જયૈઃ સહ। અનેકશતસાહસ્રં સમપશ્યન્ત લાઘવાત્
પાંડવો અને શ્રુંજયો એ એક જ વીરને યુદ્ધમાં એવી ચપળતાથી જુએ છે કે જાણે તે અનેક લાખો જણ હોય.
માયાકૃતાત્માનમિવ ભીષ્મં તત્ર સ્મ મેનિરે । પૂર્વસ્યાં દિશિ તં દૃષ્ટ્વા પ્રતીચ્યાં દદૃશુર્જનાઃ
ત્યાં સૌએ ભીષ્મને જાણે કોઈ માયાવાન રૂપ ધારણ કર્યું હોય એમ માન્યો; પૂર્વ દિશામાં તેને જોઈને લોકો પશ્ચિમમાં પણ તેને જોઈ લેતા.
ઉદીચ્યાં ચૈવમાલોક્ય દક્ષિણસ્યાં પુનઃ પ્રભો। એવં સ સમરે શૂરો ગાઙ્ગેયઃ પ્રત્યદૃશ્યત
ઉત્તર દિશામાં જોઈને ફરી દક્ષિણમાં પણ, એ ગાંગેય વીર યુદ્ધમાં સર્વત્ર દેખાતો હતો.
ન ચૈવં પાણ્ડવેયાનાં કશ્ચિચ્છક્નોતિ વીક્ષિતુમ્ । વિશિખાનેવ પશ્યન્તિ ભીષ્મચાપચ્યુતાન્બહૂન્
પાંડુપુત્રોમાંથી કોઈ પણ તેને સીધો જોઈ શકતો નહોતો; તેઓ તો માત્ર ભીષ્મના ધનુષ્યમાંથી નીકળતા અનેક બાણો જ જોઈ શકતા.
કુર્વાણં સમરે કર્મ સૂદયાનં ચ વાહિનીમ્ । વ્યાક્રોશન્ત રણે તત્ર નરા બહુવિધા બહુ
યુદ્ધમાં ભીષ્મ જે કૃત્ય કરતો અને સેના નાશ કરતો, ત્યારે અનેક લોકો रणભૂમિમાં વિવિધ રીતે બૂમો પાડી ઉઠતા.
અમાનુષેણ રૂપેણ ચરન્તં પિતરં તવ। શલભા ઇવ રાજાનઃ પતન્તિ વિધિચોદિતાઃ
તમારા પિતા માનવથી ઉપર એવા રૂપમાં ફરતા હતા; રાજાઓ તો જાણે પ્રભુની ઈચ્છાથી પંખા જેવી પડી જતાં.
ભીષ્માગ્નિમભિસંક્રુદ્ધં વિનાશાય સહસ્રશઃ । ન હિ મોઘઃ શરઃ કશ્ચિદાસીદ્ભીષ્મસ્ય સંયુગે
ભીષ્મ અગ્નિ સમાન જ્વલતા હતા, તેમની સામે હજારો લોકો નાશ પામતા; યુદ્ધમાં ભીષ્મનો એક પણ બાણ વ્યર્થ જતો નહોતો.
નરનાગાશ્વકાયેષુ બહુત્વાલ્લઘુયોધિનઃ । ભિનત્ત્યેકેન બાણેન સુમુખેન પતત્રિણા
માણસો, હાથીઓ અને ઘોડાઓની ભીડમાં, હલકા શસ્ત્રધારી યુદ્ધાઓ એક જ તીક્ષ્ણ બાણથી ભેદાઈ જતાં.
ગજં કંકટસન્નદ્ધં વજ્રેણેવ શિલોચ્ચયમ્ । દ્વૌ ત્રીનપિ ગજારોહાન્પિણ્ડિતાન્વર્મિતાનપિ
ભીષ્મે કઠોર કવચ ધરાવતો હાથી જાણે વીજળીથી પર્વત તૂટી જાય એમ ઘાયલ કર્યો, અને બે-ત્રણ કવચધારી હાથીસવારોને પણ એકસાથે વીંધી નાખ્યા.
નારાચેન સુમુક્તેન નિજઘાન પિતા તવ। યો યો ભીષ્મં નરવ્યાઘ્રમભ્યેતિ યુધિ કશ્ચન
તમારા પિતાએ તીક્ષ્ણ અને સુંદર પાંખવાળા બાણથી, યુદ્ધમાં ભીષ્મ પાસે આવનાર દરેકને ઘાયલ કર્યો.
મુહૂર્તદૃષ્ટઃ સ મયા પતિતો ભુવિ દૃશ્યતે। એવં સા ધર્મરાજસ્ય વધ્યમાના મહાચમૂઃ
જેને હું ક્ષણમાત્ર માટે જોઈ શકતો, એ થોડી વારમાં જમીન પર પડેલો જોવા મળતો; એ રીતે ધર્મરાજની મહાસેના નાશ પામતી હતી.
ભીષ્મેણાતુલવીર્યેણ વ્યશીર્યત સંહસ્રધા। પ્રાકમ્પત મહાસેના શરવર્ષેણ તાપિતા
અપ્રતિમ પરાક્રમી ભીષ્મે એ સેના સર્વ દિશામાં તોડી નાંખી; બાણવર્ષાથી પીડાયેલી મહાસેના કાંપતી હતી.
પશ્યતો વાસુદેવસ્ય પાર્થસ્યાથ શિખણ્ડિનઃ। યતમાનાઽપિ તે વીરા દ્રવમાણાન્મહારથાન્
વાસુદેવ, પાર્થ અને શિખંડિ જોઈ રહ્યા હતા, છતાં એ વીરોએ પ્રયત્ન કર્યો છતાં ભાગતા મહારથીઓને રોકી શક્યા નહોતા.