બહુશોઽસિ મયા રાજંસ્તથ્યમુક્તો હિતં વચઃ। અજેયાઃ પાણ્ડવા યુદ્ધે દેવૈરપિ સવાસવૈઃ
હે રાજા, મેં અનેક વખત સાચી અને કલ્યાણકારી વાતો કહી છે—પાંડવોને તો દેવો પણ ઇન્દ્ર સાથે મળીને યુદ્ધમાં જીતવા અશક્ય છે.
યત્તુ શક્યં મયા કર્તું વૃદ્ધેનાદ્ય ગતાયુષા। કરિષ્યામિ યથાશક્તિ પશ્યેદાનીં સબાન્ધવઃ
પણ હવે, મારા જેવી વૃદ્ધ અને જીવનના અંતે પહોંચેલી વ્યક્તિથી જેટલું શક્ય છે, તેટલું હું મારી શક્તિ પ્રમાણે કરીશ—તમારા બધા સગાં-વહાલાં જોઈ લેશે.
અદ્ય પાણ્ડુસુતાનેકઃ સસૈન્યાન્સહ બન્ધુભિઃ । સોઽહં નિવારયિષ્યામિ સર્વલોકસ્ય પશ્યતઃ
આજે હું એકલો પાંડુપુત્રો, તેમની સેના અને સગાં-વહાલાંને આખી દુનિયા સામે રોકી બતાવીશ.
એવમુક્તે તુ ભીષ્મેણ પુત્રાસ્તવ જનેશ્વર । દધ્મુઃ શઙ્ખાન્મુદા યુક્તા ભેરીઃ સંજઘ્નિરે ભૃશમ્
ભીષ્મે આવું કહ્યું ત્યારે, હે મનુષ્યોના સ્વામી, તમારા પુત્રોએ આનંદથી શંખ વગાડ્યા અને બેરા જોરશોરથી પિટ્યા.
પાણ્ડવા હિ તતો રાજઞ્શ્રુત્વા તં નિનદં મહત્। દધ્મુઃ શઙ્ખાંશ્ચ ભેરીશ્ચ મુરજાંશ્ચાપ્યનાદયન્
પછી, હે રાજા, પાંડવો એ મહાન ગર્જના સાંભળી, શંખ, બેરા અને મૃદંગ વગાડીને જવાબ આપ્યો.
પ્રતિજ્ઞાતે તતસ્તસ્મિન્યુદ્ધે ભીષ્મેણ દારુણે। ક્રોધિતો મમ પુત્રેણ દુઃખિતેન વિશેષતઃ
ભીષ્મે એ ભયાનક પ્રતિજ્ઞા લીધી પછી, મારા પુત્રને ખાસ કરીને દુઃખ અને ગુસ્સો આવ્યો.
ભીષ્મઃ કિમકરોત્તત્ર પાણ્ડવેયેષુ ભારત। પિતામહે વા પઞ્ચાલાસ્તન્મમાચક્ષ્વ સઞ્જય
હે ભારત, પછી ભીષ્મે પાંડવોની સેના સામે શું કર્યું? અથવા પિતામહે પંચાલો સામે શું કર્યું? એ મને કહો, સંજય.
ગતપૂર્વાહ્ણભૂયિષ્ઠે તસ્મિન્નહનિ ભારત। પશ્ચિમાં દિશમાસ્થાય સ્થિતે ચાપિ દિવાકરે
જ્યારે એ દિવસનો મોટો ભાગ પસાર થઈ ગયો હતો અને સૂર્ય પશ્ચિમ દિશામાં સ્થિર થયો હતો—
જયં પ્રાપ્તેષુ હૃષ્ટેષુ પાણ્ડવેષુ મહાત્સસુ। સર્વધર્મવિશેષજ્ઞઃ પિતા દેવવ્રતસ્તવ
જય મળતાં અને પાંડવો મહાવીરોમાં આનંદિત થતા, રાજન, બધા ધર્મોના જાણકાર, તમારા પિતા દેવવ્રત ત્યાં હાજર હતા.
અભ્યયાઞ્જવનૈરશ્વૈઃ પાણ્ડવાનામનીકિનીમ્ । મહત્યા સેનયા ગુપ્તસ્તવ પુત્રૈશ્ચ સર્વશઃ
પાંડવોની સેના સામે, ઝડપથી દોડતા ઘોડાઓ સાથે, તમારી મોટી સેના અને તમારા પુત્રો દ્વારા ચારે બાજુથી રક્ષાતા, તેઓ આગળ વધ્યા.
પ્રાવર્તત તતો યુદ્ધં તુમુલં રોમહર્ષણમ્ । અસ્માકં પાણ્ડવૈઃ સાર્ધમનાયાત્તવ ભારત
પછી, હમારા અને પાંડવો વચ્ચે, કોઈ પાછું ન ફર્યું એવું, ભયાનક અને રોમાચક યુદ્ધ શરૂ થયું.
ઘનુષાં કૂજતાં તત્ર તલાનાં ચાભિહન્યતામ્। મહાન્સમભવચ્છબ્દો ગિરીણામિવ દીર્યતામ્
ત્યાં ધનુષ્યના તાણ અને ઢાલોના અથડાવાની ગર્જનાથી એવો મોટો અવાજ થયો કે જાણે પહાડો ફાટી જાય છે.
તિષ્ઠ સ્થિતોઽસ્મિ વિદ્ધ્યૈનં નિવર્તસ્વ સ્થિરો ભવ। સ્થિરોઽસ્મિ પ્રહરસ્વેતિ શબ્દોઽશ્રૂયત સર્વશઃ
‘થેમ! હું અહીં છું! એને મારી નાખ! પાછો ફરો! મજબૂત રહો! હું અડગ છું—હમલો કરો!’—આવા અવાજો બધે સંભળાતા હતા.
કાઞ્ચનેષુ તનુત્રેષુ કિરીટેષુ ધ્વજેષુ ચ। શિલાનામિવ શૈલેષુ પતિતાનામભૂદ્ધ્વનિઃ
સોનાના કવચો, પાતળા શરીરો, મુગટ અને ધ્વજાઓ પર પડતો અવાજ એવો લાગતો હતો, જાણે પર્વત પર પથ્થરો પડતા હોય.
પતિતાન્યુત્તમાઙ્ગાનિ બાહવશ્ચ વિભૂષિતાઃ । વ્યચેષ્ટન્ત મહીં પ્રાપ્ય શતશોઽથ સહસ્રશઃ
કાપેલા માથાં અને શોભાયમાન હાથો સૈંકડો-હજારોની સંખ્યામાં જમીન પર પડતાં અને ફફડતાં હતા.
હૃતોત્તમાહ્ગાઃ કેચિત્તુ તથૈવોદ્યતકાર્મુકાઃ। પ્રગૃહીતાયુધાશ્ચાપિ તસ્થુઃ પુરુષસત્તમાઃક
કેટલાંક તો માથું કપાઈ ગયા પછી પણ ખેંચાયેલા ધનુષ્ય અને શસ્ત્રો સાથે ઊભા જ રહ્યા, હે શ્રેષ્ઠ પુરુષ.
પ્રાવર્તત મહાવેગા નદી રુધિરવાહિની । માતઙ્ગાઙ્ગશિલા રૌદ્રા માંસશોણિતકર્દમા
ત્યાં એક ભયાનક અને ઝડપથી વહેતી નદી વહેવા લાગી, જેમાં લોહી, હાથીના અંગો અને પથ્થરો સાથે માંસ અને લોહીનું કાદવ ભરેલું હતું.
વરશ્વનરનાગાનાં શરીરપ્રભવા તદા। પરલોકાર્ણવમુખી ગૃધ્રગોમાયુમોદિની
શ્રેષ્ઠ ઘોડા, માણસો અને હાથીઓના શરીરોથી ઉત્પન્ન થયેલી એ નદી પરલોકના મહાસાગર તરફ વહેતી હતી અને ગિધ તથા કૂતરાઓને આનંદ આપતી હતી.
ન દૃષ્ટં ન શ્રુતં વાપિ યુદ્ધમેતાદૃશં નૃપ। યથા તવ સુતાનાં ચ પાણ્ડવાનાં ચ ભારત
રાજા, તમારા પુત્રો અને પાંડવો વચ્ચે જેવું યુદ્ધ થયું, એવું યુદ્ધ ક્યારેય જોયું કે સાંભળ્યું પણ નહોતું.
નાસીદ્રથપથસ્તત્ર યૌધૈર્યુધિ નિપાતિતૈઃ । ગજૈશ્ચ પતિતૈર્નીલૈર્ગિરિશ્રૃઙ્ગૈનિરવાવૃતઃ
યુદ્ધમાં પડેલા વીર અને નિલા હાથીઓ, જે પર્વતની ચોટી જેવા લાગતા, એમથી રથો માટે રસ્તો જ નહોતો બચ્યો.
વિકીર્ણૈઃ કવચૈશ્ચિત્રૈઃ શિરસ્ત્રણૈશ્ચ મારિષ । શુશુભે તદ્રાણસ્થાનં શરદીવ નભસ્તલમ્
રંગબેરંગી કવચો અને શિરસ્ત્રાણોથી છવાયેલું એ યુદ્ધક્ષેત્ર, જાણે શરદના આકાશમાં વાદળોથી શોભાયમાન થાય છે તેમ, તેજસ્વી લાગતું હતું.
વિનિર્ભિન્નાઃ શરૈઃ કેચિદન્ત્રાપીડપ્રકર્ષિણઃ । અભીતાઃ સમરે શત્રૂનભ્યધાવન્ત દર્પિતાઃ
કેટલાંક, બાણોથી ભેદાઈ અને આંતરડાં બહાર આવી ગયા છતાં, અહંકારથી ભરેલા, નિર્ભય બની શત્રુઓ પર તૂટી પડ્યા.
તાત ભ્રાતઃ સખે બન્ધો વયસ્ય મમ માતુલ । મા માં પરિત્યજેત્યન્યે ચુક્રુશુઃ પતિતા રણે
‘પિતા! ભાઈ! મિત્ર! સગા! સાથી! મામા! મને છોડતા નહીં!’—આવી બૂમો પાડી, કેટલાક યુદ્ધમાં પડી ગયા.
અથાભ્યેહિ ત્વમાગચ્છ કિં ભીતોસિ ક્વ યાસ્યસિ। સ્થિતોઽહં સમરે મા ભૈરિતિ ચાન્યે વિચુક્રુશુઃ
‘આવ અહીં! આગળ આવ! શું ડરે છે? ક્યાં જશે? હું યુદ્ધમાં અડગ ઊભો છું—ડરતો નહીં!’—આવી બૂમો બીજા પાડતા હતા.
તત્ર ભીષ્મઃ શાન્તનવો નિત્યં મણ્ડલકાર્મુકઃ । મુમીચ બાણાન્દીપ્તાગ્રાનહીનાશીવિષાનિવ
ત્યાં શાંતનુપુત્ર ભીષ્મ, હંમેશા વળાંકવાળું ધનુષ્ય પકડીને, અગ્નિ જેવી ટોચવાળા બાણો, જાણે ઝેરી સાપ હોય તેમ, છોડતા હતા.
શરૈરેકાયનીકુર્વન્દિશઃ સર્વા યતવ્રતઃ । જઘાન પાણ્ડવરથાનાદિશ્ય ભારતર્ષભ
બધા દિશાઓને પોતાના બાણોથી રોકી, સંયમી ભીષ્મે પાંડવોના રથો પર પ્રહાર કર્યો, હે ભરતવંશના શ્રેષ્ઠ.
સ નૃત્યન્વૈ રથોપસ્થે દર્શયન્પાણિલાઘવમ્ । અલાતચક્રવદ્રાજંસ્તત્ર તત્ર સ્મ દૃશ્યતે
તે રથ પર નૃત્ય કરતા, પોતાના હાથની ફૂર્તિ બતાવતા, રાજા, એ અહીં-અહીં અગ્નિની જ્વાળાની જેમ ચમકતો દેખાતો હતો.
તમેકં સમરે શૂરં પાણ્ડવાઃ સૃઞ્જયૈઃ સહ। અનેકશતસાહસ્રં સમપશ્યન્ત લાઘવાત્
પાંડવો અને શ્રુંજયો એ એક જ વીરને યુદ્ધમાં એવી ચપળતાથી જુએ છે કે જાણે તે અનેક લાખો જણ હોય.
માયાકૃતાત્માનમિવ ભીષ્મં તત્ર સ્મ મેનિરે । પૂર્વસ્યાં દિશિ તં દૃષ્ટ્વા પ્રતીચ્યાં દદૃશુર્જનાઃ
ત્યાં સૌએ ભીષ્મને જાણે કોઈ માયાવાન રૂપ ધારણ કર્યું હોય એમ માન્યો; પૂર્વ દિશામાં તેને જોઈને લોકો પશ્ચિમમાં પણ તેને જોઈ લેતા.
ઉદીચ્યાં ચૈવમાલોક્ય દક્ષિણસ્યાં પુનઃ પ્રભો। એવં સ સમરે શૂરો ગાઙ્ગેયઃ પ્રત્યદૃશ્યત
ઉત્તર દિશામાં જોઈને ફરી દક્ષિણમાં પણ, એ ગાંગેય વીર યુદ્ધમાં સર્વત્ર દેખાતો હતો.