પુનરાવર્તતાં તેષાં વેગ આસીદ્વિશાંપતે। પૂર્યતઃ સાગરસ્યેવ ચન્દ્રસ્યોદયનં પ્રતિ
પછી તેમના યુદ્ધનો જોર ફરીથી વધી ગયો, રાજાઓના રાજા, જેમ ચંદ્ર ઉગે ત્યારે દરિયો ઊછળી ઊઠે છે.
અન્નિવૃત્તાંસ્તતસ્તાંસ્તુ દૃષ્ટ્વા રાજા સુયોધનઃ। અબ્રવીત્ત્વરિતો ગત્વા ભીષ્મં શાન્તનવં વચઃ
પછી જ્યારે રાજા દુર્યોધને તેમને પાછા ફરતા જોયા, ત્યારે તે ઝડપથી ભીષ્મ પિતામહ પાસે ગયો અને કહ્યું.
પિતામહ નિબોધેદં યત્ત્વાં વક્ષ્યામિ ભારત। નાનુરૂપમહં મન્યે ત્વયિ જીવતિ કૌરવ
પિતામહ, તમે જે કહું છું તે ધ્યાનથી સાંભળો. હે કૌરવ, તમે જીવતા હો ત્યારે આવું થવું યોગ્ય નથી એવું મને લાગે છે.
દ્રોણો ચાસ્ત્રવિદાં શ્રેષ્ઠે સપુત્રે સસુહૃઞ્જને। કૃપે ચૈવ મહેષ્વાસે દ્રવતે યદ્વરૂથિની
જ્યારે શસ્ત્રવિદ્યામાં શ્રેષ્ઠ દ્રોણ, તેના પુત્ર અને મિત્રો સાથે, અને મહાન ધનુર્ધર કૃપાચાર્ય પણ પોતાની સેના સાથે ભાગી જાય છે—
ન પાણ્ડવાન્પ્રતિલાંસ્તવ મન્યે કથંચન । તથા દ્રોણસ્ય સઙ્ગ્રમે દ્રૌમેશ્ચૈવ કૃપસ્ય ચ
મને નથી લાગતું કે પાંડવોને ક્યારેય રોકી શકાય, ન તો યુદ્ધમાં દ્રોણને, ન તો દ્રોણપુત્રને, ન કૃપાચાર્યને.
અનુગ્રાહ્યાઃ પાણ્ડુસુતાસ્તવ નૂનં પિતામહ । યથેમાં ક્ષમસે વીર વધ્યમાનાં વરૂથિનીમ્
પિતામહ, તમે ચોક્કસ પાંડુપુત્રો પર દયા રાખો છો, કેમ કે હે વીર, તમે અમારી સેના કાપાતી હોય છતાં પણ સહન કરો છો.
સોઽસ્મિ વાચ્યસ્ત્વયા રાજન્પૂર્વમેવ સમાગમે। ન યોત્સ્યે પાણ્ડવાન્સઙ્ખ્યે નાપિ પાર્ષતસાત્યકી
મારે તો તમે પહેલેથી જ કહેવું જોઈએ હતું, રાજા, કે 'હું પાંડવો સામે યુદ્ધ નહીં કરું, ન તો દ્રુપદપુત્ર સામે, ન સાત્યકી સામે.'
શ્રુત્વા તુ વચનં તુભ્યમાચાર્યસ્ય કૃપસ્ય ચ। કર્ણેન સહિતઃ કૃત્યં ચિન્તયાનસ્તદૈવ હિ
પણ હવે, જ્યારે તમે, ગુરુ અને કૃપાચાર્યના તથા કર્ણના શબ્દો સાંભળી લીધા પછી, શું કરવું તે વિચારો છો.
યદિ નાહં પરિત્યાજ્યો યુવાભ્યામિહ સંયુગે । વિક્રમેણાનુરૂપેણ યુધ્યેતાં પુરુષર્ષભૌ
જો તમે બંને આ યુદ્ધમાં મને છોડવાના નથી, તો બંને શ્રેષ્ઠ પુરુષો યોગ્ય રીતે શૌર્યપૂર્વક લડી બતાવો.
એતચ્છ્રુત્વા વચો ભીષ્મઃ પ્રહસન્વૈ મુહુર્મુહુઃ । અબ્રવીત્તનયં તુભ્યં ક્રોધાદુદ્વૃત્ય ચક્ષુષી
આ વાતો સાંભળીને ભીષ્મ વારંવાર હસી ઉઠ્યા અને ગુસ્સામાં આંખો લાલ કરીને પોતાના પુત્રને કહ્યું.
બહુશોઽસિ મયા રાજંસ્તથ્યમુક્તો હિતં વચઃ। અજેયાઃ પાણ્ડવા યુદ્ધે દેવૈરપિ સવાસવૈઃ
હે રાજા, મેં અનેક વખત સાચી અને કલ્યાણકારી વાતો કહી છે—પાંડવોને તો દેવો પણ ઇન્દ્ર સાથે મળીને યુદ્ધમાં જીતવા અશક્ય છે.
યત્તુ શક્યં મયા કર્તું વૃદ્ધેનાદ્ય ગતાયુષા। કરિષ્યામિ યથાશક્તિ પશ્યેદાનીં સબાન્ધવઃ
પણ હવે, મારા જેવી વૃદ્ધ અને જીવનના અંતે પહોંચેલી વ્યક્તિથી જેટલું શક્ય છે, તેટલું હું મારી શક્તિ પ્રમાણે કરીશ—તમારા બધા સગાં-વહાલાં જોઈ લેશે.
અદ્ય પાણ્ડુસુતાનેકઃ સસૈન્યાન્સહ બન્ધુભિઃ । સોઽહં નિવારયિષ્યામિ સર્વલોકસ્ય પશ્યતઃ
આજે હું એકલો પાંડુપુત્રો, તેમની સેના અને સગાં-વહાલાંને આખી દુનિયા સામે રોકી બતાવીશ.
એવમુક્તે તુ ભીષ્મેણ પુત્રાસ્તવ જનેશ્વર । દધ્મુઃ શઙ્ખાન્મુદા યુક્તા ભેરીઃ સંજઘ્નિરે ભૃશમ્
ભીષ્મે આવું કહ્યું ત્યારે, હે મનુષ્યોના સ્વામી, તમારા પુત્રોએ આનંદથી શંખ વગાડ્યા અને બેરા જોરશોરથી પિટ્યા.
પાણ્ડવા હિ તતો રાજઞ્શ્રુત્વા તં નિનદં મહત્। દધ્મુઃ શઙ્ખાંશ્ચ ભેરીશ્ચ મુરજાંશ્ચાપ્યનાદયન્
પછી, હે રાજા, પાંડવો એ મહાન ગર્જના સાંભળી, શંખ, બેરા અને મૃદંગ વગાડીને જવાબ આપ્યો.
પ્રતિજ્ઞાતે તતસ્તસ્મિન્યુદ્ધે ભીષ્મેણ દારુણે। ક્રોધિતો મમ પુત્રેણ દુઃખિતેન વિશેષતઃ
ભીષ્મે એ ભયાનક પ્રતિજ્ઞા લીધી પછી, મારા પુત્રને ખાસ કરીને દુઃખ અને ગુસ્સો આવ્યો.
ભીષ્મઃ કિમકરોત્તત્ર પાણ્ડવેયેષુ ભારત। પિતામહે વા પઞ્ચાલાસ્તન્મમાચક્ષ્વ સઞ્જય
હે ભારત, પછી ભીષ્મે પાંડવોની સેના સામે શું કર્યું? અથવા પિતામહે પંચાલો સામે શું કર્યું? એ મને કહો, સંજય.
ગતપૂર્વાહ્ણભૂયિષ્ઠે તસ્મિન્નહનિ ભારત। પશ્ચિમાં દિશમાસ્થાય સ્થિતે ચાપિ દિવાકરે
જ્યારે એ દિવસનો મોટો ભાગ પસાર થઈ ગયો હતો અને સૂર્ય પશ્ચિમ દિશામાં સ્થિર થયો હતો—
જયં પ્રાપ્તેષુ હૃષ્ટેષુ પાણ્ડવેષુ મહાત્સસુ। સર્વધર્મવિશેષજ્ઞઃ પિતા દેવવ્રતસ્તવ
જય મળતાં અને પાંડવો મહાવીરોમાં આનંદિત થતા, રાજન, બધા ધર્મોના જાણકાર, તમારા પિતા દેવવ્રત ત્યાં હાજર હતા.
અભ્યયાઞ્જવનૈરશ્વૈઃ પાણ્ડવાનામનીકિનીમ્ । મહત્યા સેનયા ગુપ્તસ્તવ પુત્રૈશ્ચ સર્વશઃ
પાંડવોની સેના સામે, ઝડપથી દોડતા ઘોડાઓ સાથે, તમારી મોટી સેના અને તમારા પુત્રો દ્વારા ચારે બાજુથી રક્ષાતા, તેઓ આગળ વધ્યા.
પ્રાવર્તત તતો યુદ્ધં તુમુલં રોમહર્ષણમ્ । અસ્માકં પાણ્ડવૈઃ સાર્ધમનાયાત્તવ ભારત
પછી, હમારા અને પાંડવો વચ્ચે, કોઈ પાછું ન ફર્યું એવું, ભયાનક અને રોમાચક યુદ્ધ શરૂ થયું.
ઘનુષાં કૂજતાં તત્ર તલાનાં ચાભિહન્યતામ્। મહાન્સમભવચ્છબ્દો ગિરીણામિવ દીર્યતામ્
ત્યાં ધનુષ્યના તાણ અને ઢાલોના અથડાવાની ગર્જનાથી એવો મોટો અવાજ થયો કે જાણે પહાડો ફાટી જાય છે.
તિષ્ઠ સ્થિતોઽસ્મિ વિદ્ધ્યૈનં નિવર્તસ્વ સ્થિરો ભવ। સ્થિરોઽસ્મિ પ્રહરસ્વેતિ શબ્દોઽશ્રૂયત સર્વશઃ
‘થેમ! હું અહીં છું! એને મારી નાખ! પાછો ફરો! મજબૂત રહો! હું અડગ છું—હમલો કરો!’—આવા અવાજો બધે સંભળાતા હતા.
કાઞ્ચનેષુ તનુત્રેષુ કિરીટેષુ ધ્વજેષુ ચ। શિલાનામિવ શૈલેષુ પતિતાનામભૂદ્ધ્વનિઃ
સોનાના કવચો, પાતળા શરીરો, મુગટ અને ધ્વજાઓ પર પડતો અવાજ એવો લાગતો હતો, જાણે પર્વત પર પથ્થરો પડતા હોય.
પતિતાન્યુત્તમાઙ્ગાનિ બાહવશ્ચ વિભૂષિતાઃ । વ્યચેષ્ટન્ત મહીં પ્રાપ્ય શતશોઽથ સહસ્રશઃ
કાપેલા માથાં અને શોભાયમાન હાથો સૈંકડો-હજારોની સંખ્યામાં જમીન પર પડતાં અને ફફડતાં હતા.
હૃતોત્તમાહ્ગાઃ કેચિત્તુ તથૈવોદ્યતકાર્મુકાઃ। પ્રગૃહીતાયુધાશ્ચાપિ તસ્થુઃ પુરુષસત્તમાઃક
કેટલાંક તો માથું કપાઈ ગયા પછી પણ ખેંચાયેલા ધનુષ્ય અને શસ્ત્રો સાથે ઊભા જ રહ્યા, હે શ્રેષ્ઠ પુરુષ.
પ્રાવર્તત મહાવેગા નદી રુધિરવાહિની । માતઙ્ગાઙ્ગશિલા રૌદ્રા માંસશોણિતકર્દમા
ત્યાં એક ભયાનક અને ઝડપથી વહેતી નદી વહેવા લાગી, જેમાં લોહી, હાથીના અંગો અને પથ્થરો સાથે માંસ અને લોહીનું કાદવ ભરેલું હતું.
વરશ્વનરનાગાનાં શરીરપ્રભવા તદા। પરલોકાર્ણવમુખી ગૃધ્રગોમાયુમોદિની
શ્રેષ્ઠ ઘોડા, માણસો અને હાથીઓના શરીરોથી ઉત્પન્ન થયેલી એ નદી પરલોકના મહાસાગર તરફ વહેતી હતી અને ગિધ તથા કૂતરાઓને આનંદ આપતી હતી.
ન દૃષ્ટં ન શ્રુતં વાપિ યુદ્ધમેતાદૃશં નૃપ। યથા તવ સુતાનાં ચ પાણ્ડવાનાં ચ ભારત
રાજા, તમારા પુત્રો અને પાંડવો વચ્ચે જેવું યુદ્ધ થયું, એવું યુદ્ધ ક્યારેય જોયું કે સાંભળ્યું પણ નહોતું.
નાસીદ્રથપથસ્તત્ર યૌધૈર્યુધિ નિપાતિતૈઃ । ગજૈશ્ચ પતિતૈર્નીલૈર્ગિરિશ્રૃઙ્ગૈનિરવાવૃતઃ
યુદ્ધમાં પડેલા વીર અને નિલા હાથીઓ, જે પર્વતની ચોટી જેવા લાગતા, એમથી રથો માટે રસ્તો જ નહોતો બચ્યો.