અશ્વત્થામા કૃપશ્ચૈવ શિર આસ્તાં યશસ્વિનૌ । ત્રૈગર્ત્તૈરથ કૈકેયૈર્વાટધાનૈશ્ચ સંયુગે
અશ્વત્થામા અને કૃપાચાર્ય, બંને પ્રસિદ્ધ યોદ્ધા, સૈન્યના મુખ પર ઊભા રહ્યા. તેમના સામે ત્રૈગર્ત, કૈકેય અને વાટધાન યુદ્ધ માટે તૈયાર હતા.
ભૂરિશ્રવાઃ શલઃ શલ્યો ભગદત્તશ્ચ મારિષ । મદ્રકાઃ સિન્ધુસૌવીરાસ્તથા પાઞ્ચનદાશ્ચ યે
ભૂરીશ્વર, શલ, શલ્ય અને ભગદત્ત, સાથે મદ્ર, સિંધુ, સૌવીર અને પાંચ નદીઓના લોકો પણ હતા.
જયદ્રથેન સહિતા ગ્રીવાયાં સન્નિવેશિતાઃ । પૃષ્ઠે દુર્યોધનો રાજા સોદર્યૈઃ સાનુગૈર્વૃતઃ
તેઓ જયદ્રથ સાથે ગળાના ભાગે ઊભા રહ્યા. તેમના પાછળ રાજા દુર્યોધન પોતાના ભાઈઓ અને અનુયાયીઓ સાથે ઊભો રહ્યો.
વિન્દાનુવિન્દાવાવન્ત્યૌ કામ્ભોજશ્ચ શકૈઃ સહ। પચ્છમાસન્મહારાજ શૂરસેનાશ્ચ સર્વશઃ
અવંતિના વિંદ અને અનુવિંદ, કામ્બોજ અને શક, મહારાજ, તથા બધા શૂરસેનાઓ પશ્ચિમ ભાગે ઊભા રહ્યા.
માગધાશ્ચ કલિઙ્ગાશ્ચ દાસેરકગણૈઃ સહ । દક્ષિણં પક્ષમાસાદ્ય સ્થિતા વ્યૂહસ્ય દંશિતાઃ
માગધ અને કલિંગો, દાસેરક જાતિઓ સાથે દક્ષિણ પાંખે પહોંચી, અને વ્યૂહમાં સ્થિર થયા.
કાકરુશા વિકુઞ્ચાશ્ચ મુણ્ડાઃ કુણ્ડીવૃષાસ્તથા। બૃહદ્વલેન સહિતા વામં પાર્શ્વમવસ્થિતાઃ
કાકરુશ, વિકુંચ, મુંડ અને કુંડીવૃષ, બૃહદ્વલ સાથે, ડાબી બાજુએ ઊભા રહ્યા.
વ્યૂઢં દૃષ્ટ્વા તુ તત્સૈન્યં સવ્યસાચી પરંતપઃ। ધૃષ્ટદ્યુમ્નેન સહિતઃ પ્રત્યવ્યૂહત સંયુગે
સવ્યસાચી, દુશ્મનોને હરાવનાર, ધૃષ્ટદ્યુમ્ન સાથે, એ સૈન્યને જોઈને પોતાનું સેનાવ્યુહ ગોઠવીને યુદ્ધ માટે ઊભો રહ્યો.
અર્ધચન્દ્રેણ વ્યૂહેન વ્યૂહન્તમતિદારુણમ્ । દક્ષિણં શૃઙ્ગમાસ્વય ભિમસેનો વ્યરોચત
અર્ધચંદ્રાકાર અને અત્યંત ભયાનક વ્યૂહમાં, દક્ષિણ શિખરે ભીમસેન તેજથી ઝળહળી રહ્યો હતો.
નાનાસંસ્ત્રૌપસંષત્રૈર્નાનાદેશ્યૈર્નૃપૈર્વૃતઃ । તદન્યેવ વિરાટશ્ચ દ્રુપદશ્ચ મહારથઃ
વિવિધ શસ્ત્રો અને ઉપશસ્ત્રો ધરાવતાં, વિવિધ પ્રદેશોના રાજાઓથી ઘેરાયેલા, વિરાટ અને મહારથી દ્રુપદ પણ ત્યાં હતા.
તદનન્તરમેવાસીન્નીલો નીલાયુધૈઃ સહ । નીલાદનન્તરશ્ચૈવ ધૃષ્ટકેતુર્મહાબલઃ
તેનાં પછી નીલ પોતાના વીર નિલા શસ્ત્રો સાથે ઊભો રહ્યો. નીલ પછી મહાબળવાન ધૃષ્ટકેતુ ઊભો રહ્યો.
ચેદિકાશિકરૂપેશ્ચ પૌરવૈરપિ સંવૃતઃ। ધૃષ્ટદ્યુમ્નઃ શિખણ્ડી ચ પાઞ્ચાલાશ્ચ પ્રભદ્રકાઃ
ચેદી, કાશી, કરૂપ અને પૌરવોએ ધૃષ્ટદ્યુમ્ન, શિખંડી, પાંચાલ અને પ્રભદ્રકોને ઘેરી લીધા હતા.
મધ્યે સૈન્યસ્ય મહતઃ સ્થિતા યુદ્ધાય ભારત। તત્રૈવ ધર્મરાજોઽપિ ગજાનીકેન સંવૃતઃ
મહાન સૈન્યના મધ્યમાં, યુદ્ધ માટે તૈયાર, ધર્મરાજ યુધિષ્ઠિર હાથીદળથી સુરક્ષિત ઊભા રહ્યા.
તતસ્તુ સાત્યકી રાજન્દ્રૌપદ્યાઃ પઞ્ચ ચાત્મજાઃ । અભિમન્યુસ્તતઃ શૂર ઇરાવાંશ્ચ તતઃ પરમ્
પછી સાથીકી, દ્રૌપદીના પાંચ પુત્રો, પછી શૂરવીર અભિમન્યુ અને પછી ઇરાવાન ઊભા રહ્યા.
ભૈમસેનિસ્તતો રાજન્કેકયાશ્ચ મહારથાઃ । એતે સર્વે મહારાજ વામં પાર્શ્વમુપાશ્રિતાઃ
પછી ભીમસેન અને કૈકેયના મહારથીઓ, રાજા, એ બધા ડાબી બાજુએ ઊભા રહ્યા.
સર્વસ્ય જગતો ગોપ્તા ગોપ્તા યસ્ય જનાર્દનઃ। `તત્રાનુરથિનાં શ્રેષ્ઠો વામશ્રૃઙ્ગે વ્યવસ્થિતઃ।' એવમેતં મહાવ્યૂહં પ્રત્યવ્યૂહન્ત પાણ્ડવાઃ
જે સમગ્ર જગતના રક્ષક છે અને જેમના રક્ષક જનાર્દન છે, તે ડાબી શિખરે, અનુયાયીઓમાં શ્રેષ્ઠ, ઊભા રહ્યા. આમ પાંડવો એ મહાવ્યૂહ ગોઠવ્યો.
વધાર્થં તવ પુત્રામાં તત્પક્ષે યે ચ સઙ્ગતાઃ । તતઃ પ્રવવૃતે યુદ્ધં વ્યતિષક્તરથદ્વિપમ્
તમારા પુત્રો અને તેમની સાથે જોડાયેલા લોકોના વિનાશ માટે, રથ અને હાથીઓ એકબીજામાં ભળી ગયા અને યુદ્ધ શરૂ થયું.
તાવકાનાં પરેષાં ચ નિઘ્નતામિતરેતરમ્ । હયૌઘાશ્ચ રથૌઘાશ્વ તત્ર તત્ર વિશાંપતે
તમારા અને વિરોધી પક્ષના સૈનિકો એકબીજાને મારતા હતા, અને ઘોડા તથા રથના જૂથો અહીં-ત્યાં દેખાતા હતા.
સંપતન્તો વ્યદૃશ્યન્ત નિઘ્નન્તસ્તે પરસ્પરમ્ । ધાવતાં ચ રથોઘાનાં નિઘ્નતાં ચ પૃથક્ પૃથક્
તેઓ એકબીજા પર દોડતા અને મારતા દેખાયા; રથોના જૂથો પણ અલગ-અલગ દોડી અને લડતા હતા.
બભૂવ તુમુલઃ શબ્દો વિમિશ્રો દુન્દુભિસ્વનૈઃ । દિવસ્પૃઙ્વરવીરાણાં નિઘ્નતામિતરેતરમ્ । સંપ્રહારે સુતુમુલે તવ તેષાં ચ ભારત
ડુંકડોળ અને ઢોલના ગર્જન સાથે ભયાનક અવાજ ઊઠ્યો, જ્યારે બંને પક્ષના વીર યોદ્ધાઓ ભયાનક યુદ્ધમાં એકબીજાને આડેધડ મારતા હતા, હે ભારત.
તતો વ્યૂઢેષ્વનીકેષુ તાવકેષુ પરેષુ ચ। ધનઞ્જયો રથાનીકમવધીત્તવ ભારત
પછી, જ્યારે બંને પક્ષોની સેના ગોઠવાઈ હતી, ધનંજયે તારી પક્ષની અને દુશ્મન પક્ષની રથસેનાને વિંધી નાખી, હે ભારત.
શરૈરથિરથો યુદ્ધે દારયન્રથયૂથપાન્ । તે વધ્યમાનાઃ પાર્થેન કાલેનેવ યુગક્ષયે
યુદ્ધમાં રથયોધ્યાએ તીરો વડે રથપતિઓને ચીરી નાખ્યા; પાર્થના હાથોં મારાતા એ લોકો યુગના અંતે કાળ જેવી વિનાશક લાગતા.
ધાર્તરાષ્ટ્રા રણે યત્નાત્પાણ્ડવાન્પ્રત્યયોધયન્ । પ્રાર્થયાના યશો દીપ્તાં મૃત્યું કૃત્વા નિવર્તનમ્
ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રોએ યુદ્ધમાં પુરજોશથી પાંડવો સામે લડાઈ કરી, તેજસ્વી યશ મેળવવા માટે, અને મૃત્યુને પોતાનું વળતર માનીને.
એકાગ્રમનસો ભૂત્વા પાણ્ડવાનાં વરૂથિનીમ્ । બભઞ્જુર્બહુશો રાજંસ્તે ચાસઞ્જન્ત સંયુગે
એકાગ્ર મનથી, તેઓ વારંવાર પાંડવોની પાંખ તોડી નાખતા, હે રાજા, અને યુદ્ધમાં જકડી પડતા.
દ્રવદ્ભિરથભગ્નૈશ્ચ પરિવર્તદ્ભિરેવ ચ। પાણ્ડવૈઃ કૌરવેયૈશ્ચ ન પ્રાજ્ઞાયત કિંચન
રથ તૂટી ગયા હતા, કેટલાક ભાગી રહ્યા હતા, કેટલાક ચારે બાજુ દોડી રહ્યા હતા; પાંડવો અને કૌરવો વચ્ચે કંઈ પણ ઓળખી શકાયું નહોતું.
ઉદતિષ્ઠદ્રજો ભૌમં છાદયાનં દિવાકરમ્। ન દિશઃ પ્રદિશો વાપિ જજ્ઞિરેઽત્ર સમાગતાઃ
પૃથ્વી પરથી ધૂળ ઊઠી અને સૂર્યને ઢાંકી નાખી; ત્યાં ભેગા થયેલા લોકો દિશા કે પ્રદેશ કંઈ ઓળખી શકતા નહોતા.
અનુમાનેન સંજ્ઞાભિર્નામગોત્રૈશ્ચ સંયુગે। અવર્તત તદા યુદ્ધં તત્ર તત્ર વિશાંપતે
યુદ્ધમાં, સંકેતો, નામ અને વંશ ઓળખીને, ક્યારેક અનુમાનથી, લડાઈ અહીં ત્યાં ચાલુ રહી, હે મહાન પુરુષ.
ન વ્યૂહો ભિદ્યતે તત્ર કૌરવાણાં કથઞ્ચન । રક્ષિતઃ સત્યસન્ધેન ભારદ્વાજેન સંયુગે
કૌરવોની ગોઠવણી ત્યાં કોઈ રીતે તૂટી નહોતી, કારણ કે સત્યનિષ્ઠ ભારદ્વાજે યુદ્ધમાં તેને સુરક્ષિત રાખી હતી.
તથૈવ પાણ્ડવાનાં ચ રક્ષિતઃ સવ્યસાચિના। નાભિદ્યત મહાવ્યૂહો ભીમેન ચ સુરક્ષિતઃ
એ જ રીતે, પાંડવોની મહાસેના પણ સવ્યસાચી અને ભીમ દ્વારા સારી રીતે રક્ષિત હોવાથી તૂટી નહોતી.
સેનાગ્રાદપિ નિષ્પત્ય પ્રાયુધ્યંસ્તત્ર માનવાઃ । ઉભયોઃ સેનયો રાજન્વ્યતિષક્તરથદ્વિપાઃ
સેનાના આગળથી માણસો બહાર આવીને લડવા લાગ્યા; બંને પક્ષોની રથ અને હાથીઓ એકબીજામાં ગૂંથાઈ ગયા, હે રાજા.
હયારોહૈર્હયારોહાઃ પાત્યન્તે સ્મ મહાહવે। ઋષ્ટિભિર્વિમલાભિશ્ચ પ્રાસૈરપિ ચ સંયુગે
મોટા યુદ્ધમાં ઘોડેસવારોએ ઘોડેસવારોને નિર્ભયતાથી ભાલા અને શસ્ત્રોથી ફેંકી નાખ્યા.