પરિઘાણાં પ્રદીપ્તાનાં મુદ્ગરાણાં ચ મારિષ । પ્રાસાનાં ભિન્દિપાલાનાં નિસ્ત્રિશાનાં ચ સંયુગે
હે ભરતશ્રેષ્ઠ, એ યુદ્ધમાં અગ્નિ સમાન પ્રજ્વલિત ગદા, મુગદર, ભાલા, ભિન્દિપાલ અને તલવારો જોવા મળ્યા.
પરશ્વથાનાં પીક્ષ્ણાનાં તોમરાણાં ચ ભારત। વર્મણાં ચાપવિદ્ધાનાં કાઞ્ચનાનાં ચ ભૂમિપ
હે રાજા, યુદ્ધમાં તીક્ષ્ણ કુહાડા, ભાલા, તીક્ષ્ણ ટોમર અને સોનાના કવચો પણ પડેલા જોવા મળ્યા.
ધ્વજાનાં ચર્મણાં ચૈવ વ્યજનાનાં ચ સર્વશઃ । છત્રાણાં હેમદણ્ડાનાં તોમરાણાં ચ ભારત
હે ભારત, ધ્વજ, ચામડાં, વિવિધ પ્રકારના પંખા, સોનાની લાકડીવાળા છત્ર અને ભાલાં બધે વિખેરાયેલા દેખાય છે.
પ્રતોદાનાં ચ યોક્રાણાં કશાનાં ચૈવ મારિષ । રાશયઃ સ્માત્ર દૃશ્યન્તે વિનિકીર્ણા રણક્ષિતૌ
હે મારિષ, પ્રહારો કરવા માટેના સોટા, જૂઆ અને કસોટા પણ रणભૂમિમાં બધે છૂટા પડેલા જોવા મળે છે.
નાસીત્તત્ર પુમાન્કશ્ચિત્તવ સૈન્યસ્ય ભારત । યોઽર્જુનં સમરે શૂરં પ્રત્યુદ્યાયાત્કથંચન
હે ભારત, તમારી સેનામાં એવો એકપણ માણસ નહોતો કે જે સમરભૂમિમાં શૂરવીર અર્જુન સામે ટકી શકે.
યો યો હિ સમરે પાર્થં પ્રત્યુદ્યાતિ વિશાંપતે। સ સઙ્ખ્યે વિશિખૈસ્તીક્ષ્ણૈઃ પરલોકાય નીયતે
હે રાજાઓના રાજા, જે કોઈ પણ પાંડે પુત્ર સામે લડવા જાય છે, તે અર્જુનના તીક્ષ્ણ બાણોથી તરત જ પરલોક પામી જાય છે.
તેષુ વિદ્રવમાણેષુ તવ યોધેષુ સર્વશઃ। અર્જુનો વાસુદેવશ્ચ દધ્મતુર્વારિજોત્તમૌ
તમારા બધા યોદ્ધાઓ ભાગી રહ્યા ત્યારે અર્જુન અને વાસુદેવે ઉત્તમ શંખ વગાડ્યા.
તત્પભગ્નં બલં દૃષ્ટ્વા પિતા દેવવ્રતસ્તવ। અબ્રવીત્સમરે શૂરં ભારદ્વાજં સ્મયન્નિવ
આ રીતે તમારી સેના તૂટી ગઈ જોઈને, તમારા પિતા દેવવ્રતે યુદ્ધમાં સ્મિત સાથે શૂરવીર ભારદ્વાજને કહ્યું.
એષ પાણ્ડુસુતો વીર કૃષ્ણેન સહિતો બલી । તથા કરોતિ સૈન્યાનિ યથા કુર્યાદ્ધऩઞ્જયઃ
આ રહ્યો પાંડુપુત્ર અર્જુન, કૃષ્ણ સાથે મળીને, ધનંજય જેવો જ પરાક્રમ બતાવીને અમારી સેનાને વિખેરી રહ્યો છે.
ન હ્યેષ સમરે શક્યો વિજેતું હિ કથંચન । યથાસ્ય દૃશ્યતે રૂપ કાલાન્તકયમોપમમ્
યુદ્ધમાં તેને કોઈ પણ રીતે હરાવી શકાય તેમ નથી, કારણ કે તેનું રૂપ તો અંતકાળના યમરાજ જેવું ભયાનક લાગે છે.
ન નિવર્તયિતું ચાપિ શક્યેયં મહતી ચમૂઃ । અન્યોન્યપ્રેયા પશ્ય દ્રવતીયં વરૂથિની
આ મહાન સેના પણ રોકી શકાય તેવી નથી; જુઓ, દરેક ટુકડી એકબીજાને છોડીને ભાગી રહી છે.
એષ ચાસ્તં ગિરિશ્રેષ્ઠં ભાનુમાન્પ્રતિપદ્યતે। ચક્ષૂંષિ સર્વલોકસ્ય સંહરન્નિવ સર્વથા
હવે સૂર્ય પર્વતોમાં સૌથી ઊંચા શિખર પાછળ અસ્ત જઈ રહ્યો છે, જાણે બધા લોકોએ દ્રષ્ટિ ગુમાવી દીધી હોય.
તત્રાવહારં સંપ્રાપ્તં મન્યેઽહં પુરુષર્ષભ । શ્રાન્તા ભીતાશ્ચ નો યોધા ન યોત્સ્યન્તિ કથંચન
હે શ્રેષ્ઠ પુરુષ, હવે પાછા ફરવાનો સમય આવ્યો છે એવું મને લાગે છે; અમારા યોદ્ધાઓ થાકી ગયા છે અને ડરી ગયા છે, હવે તેઓ લડી શકશે નહીં.
એવમુક્ત્વા તતો ભીષ્મો દ્રોણમાચાર્યસત્તમમ્ । અવહારમથો ચક્રે તાવકાનાં મહારથઃ
આ રીતે કહીને મહારથિ ભીષ્મે શ્રેષ્ઠ આચાર્ય દ્રોણને સંબોધી તમારા સૈનિકોને પાછા બોલાવવાનો આદેશ આપ્યો.
તતઃ સરથનાગાશ્વા જંય પ્રાપ્ય સમોપકાઃ। પાઞ્ચાલાઃ પાણ્ડવાશ્ચૈવ પ્રણેદુશ્ચ પુનઃ પુનઃ
પછી પાંચાલ અને પાંડવો પોતાના રથ, હાથી અને ઘોડા સાથે સુરક્ષિત સ્થળે પહોંચી ફરીથી વારંવાર શંખ વગાડવા લાગ્યા.
પ્રયયુઃ શિબિરાયૈવ ધનઞ્જયપુરસ્કૃતાઃ। વાદિત્રઘોષૈઃ સંહૃષ્ટા પ્રણદ્યન્તો મહારથાઃ
ધનંજયને આગે રાખીને મહારથિઓ આનંદથી અને જયઘોષ સાથે વાદ્યના અવાજે પોતાના શિબિર તરફ આગળ વધ્યા.
તતોઽવહારઃ સૈન્યાનાં તવ તેષાં ચ ભારત। અસ્તં ગચ્છતિ સૂર્યેઽભૂત્સન્ધ્યાકાલે ચ વર્તતિ
પછી, હે ભારત, સૂર્ય અસ્ત ગયો અને સંધ્યા થઈ, ત્યારે તમારી અને તેમની બંને સેનાઓ મેદાનમાંથી પાછી ફરી.
પ્રભાતાયાં ચ શર્વર્યાં ભીષ્મઃ શાન્તનસ્તદા। અનીકાન્યનુસંયાને વ્યાદિદેશાય ભારત
રાત પસાર થઈ અને સવારે, શાંતનુપુત્ર ભીષ્મે સેનાની ગોઠવણી કરવા આદેશ આપ્યો.
ગારુડં ચ મહાવ્યૂહં ચક્રે શાન્તનવસ્તદા। પુત્રાણાં તે જયાકાઙ્ક્ષી ભીષ્મઃ કુરુપિતામહઃ
પછી શાંતનુના પુત્ર ભીષ્મે, તમારા પુત્રોની વિજયની ઈચ્છાથી, મહાન ગરુડ વ્યૂહ રચ્યો.
ગરુડસ્ય સ્વયં તુણ્ડે પિતા દેવવ્રતસ્તવ। ચક્ષુષી ચ ભરજ્વાજઃ કૃતવર્મા ચ સાત્વતઃ
ગરુડના ચાંચમાં તમારા પિતા દેવવ્રત સ્વયં ઊભા રહ્યા, અને આંખોમાં ભારદ્વાજ તથા સાત્વત કૃતવર્મા ઊભા રહ્યા.
અશ્વત્થામા કૃપશ્ચૈવ શિર આસ્તાં યશસ્વિનૌ । ત્રૈગર્ત્તૈરથ કૈકેયૈર્વાટધાનૈશ્ચ સંયુગે
અશ્વત્થામા અને કૃપાચાર્ય, બંને પ્રસિદ્ધ યોદ્ધા, સૈન્યના મુખ પર ઊભા રહ્યા. તેમના સામે ત્રૈગર્ત, કૈકેય અને વાટધાન યુદ્ધ માટે તૈયાર હતા.
ભૂરિશ્રવાઃ શલઃ શલ્યો ભગદત્તશ્ચ મારિષ । મદ્રકાઃ સિન્ધુસૌવીરાસ્તથા પાઞ્ચનદાશ્ચ યે
ભૂરીશ્વર, શલ, શલ્ય અને ભગદત્ત, સાથે મદ્ર, સિંધુ, સૌવીર અને પાંચ નદીઓના લોકો પણ હતા.
જયદ્રથેન સહિતા ગ્રીવાયાં સન્નિવેશિતાઃ । પૃષ્ઠે દુર્યોધનો રાજા સોદર્યૈઃ સાનુગૈર્વૃતઃ
તેઓ જયદ્રથ સાથે ગળાના ભાગે ઊભા રહ્યા. તેમના પાછળ રાજા દુર્યોધન પોતાના ભાઈઓ અને અનુયાયીઓ સાથે ઊભો રહ્યો.
વિન્દાનુવિન્દાવાવન્ત્યૌ કામ્ભોજશ્ચ શકૈઃ સહ। પચ્છમાસન્મહારાજ શૂરસેનાશ્ચ સર્વશઃ
અવંતિના વિંદ અને અનુવિંદ, કામ્બોજ અને શક, મહારાજ, તથા બધા શૂરસેનાઓ પશ્ચિમ ભાગે ઊભા રહ્યા.
માગધાશ્ચ કલિઙ્ગાશ્ચ દાસેરકગણૈઃ સહ । દક્ષિણં પક્ષમાસાદ્ય સ્થિતા વ્યૂહસ્ય દંશિતાઃ
માગધ અને કલિંગો, દાસેરક જાતિઓ સાથે દક્ષિણ પાંખે પહોંચી, અને વ્યૂહમાં સ્થિર થયા.
કાકરુશા વિકુઞ્ચાશ્ચ મુણ્ડાઃ કુણ્ડીવૃષાસ્તથા। બૃહદ્વલેન સહિતા વામં પાર્શ્વમવસ્થિતાઃ
કાકરુશ, વિકુંચ, મુંડ અને કુંડીવૃષ, બૃહદ્વલ સાથે, ડાબી બાજુએ ઊભા રહ્યા.
વ્યૂઢં દૃષ્ટ્વા તુ તત્સૈન્યં સવ્યસાચી પરંતપઃ। ધૃષ્ટદ્યુમ્નેન સહિતઃ પ્રત્યવ્યૂહત સંયુગે
સવ્યસાચી, દુશ્મનોને હરાવનાર, ધૃષ્ટદ્યુમ્ન સાથે, એ સૈન્યને જોઈને પોતાનું સેનાવ્યુહ ગોઠવીને યુદ્ધ માટે ઊભો રહ્યો.
અર્ધચન્દ્રેણ વ્યૂહેન વ્યૂહન્તમતિદારુણમ્ । દક્ષિણં શૃઙ્ગમાસ્વય ભિમસેનો વ્યરોચત
અર્ધચંદ્રાકાર અને અત્યંત ભયાનક વ્યૂહમાં, દક્ષિણ શિખરે ભીમસેન તેજથી ઝળહળી રહ્યો હતો.
નાનાસંસ્ત્રૌપસંષત્રૈર્નાનાદેશ્યૈર્નૃપૈર્વૃતઃ । તદન્યેવ વિરાટશ્ચ દ્રુપદશ્ચ મહારથઃ
વિવિધ શસ્ત્રો અને ઉપશસ્ત્રો ધરાવતાં, વિવિધ પ્રદેશોના રાજાઓથી ઘેરાયેલા, વિરાટ અને મહારથી દ્રુપદ પણ ત્યાં હતા.
તદનન્તરમેવાસીન્નીલો નીલાયુધૈઃ સહ । નીલાદનન્તરશ્ચૈવ ધૃષ્ટકેતુર્મહાબલઃ
તેનાં પછી નીલ પોતાના વીર નિલા શસ્ત્રો સાથે ઊભો રહ્યો. નીલ પછી મહાબળવાન ધૃષ્ટકેતુ ઊભો રહ્યો.