ઉદ્વૂતં સહસા ભૌમં નાગાશ્વરથપત્તિભિઃ । દિવાકરરથં પ્રાપ્ય રજસ્તીવ્રમદૃશ્યત
પૃથ્વી પર હાથી, ઘોડા, રથ અને પગદળે ઉડાવેલું ધૂળ, તેજસ્વી અર્જુનના રથ પાસે પહોંચતાં જ વધુ ઘનઘોર દેખાવા લાગ્યું.
તાનિ નાગસહસ્રાણિ ભૂમિપાલશતાનિ ચ। તસ્ય બાણપથં પ્રાપ્ય નાભ્યવર્તન્ત સર્વશઃ
એ હજારો હાથીઓ અને સૈકડો રાજાઓ, જ્યારે અર્જુનના બાણોના માર્ગમાં આવ્યા, ત્યારે તેઓ આગળ વધી જ શક્યા નહીં.
પ્રણેદુઃ સર્વભૂતાનિ બભૂવુસ્તિમિરા દિશઃ। કુરૂણાં ચાનયસ્તીવ્રઃ સમદૃશ્યત દારુણઃ
બધા જીવજંતુઓ રડવા લાગ્યા, દિશાઓ અંધકારમય થઈ ગઈ અને કૌરવોમાં ભયાનક વિપત્તિ દેખાવા લાગી.
નાપ્યન્તરિક્ષં ન દિશો ન ભૂમિર્ન ચ ભાસ્કરઃ । પ્રજજ્ઞે ભરતશ્રેષ્ઠ સસ્ત્રસઙ્ઘૈઃ કિરીટિનઃ
કિરીટધારી અર્જુનના અસંખ્ય શસ્ત્રોથી આકાશ, દિશાઓ, પૃથ્વી અને સૂર્ય, હે ભરતશ્રેષ્ઠ, કંઈયું દેખાતું જ નહોતું.
સાદિતા રથનાગાશ્ચ હતાશ્વા રથિનો રણે। વિપ્રદ્રુતરથાઃ કેચિદ્દૃશ્યન્તે રથયૂથપાઃ
યુદ્ધમાં રથ અને હાથીઓ પડી ગયા, ઘોડા અને રથચાલકો માર્યા ગયા; કેટલાક રથપતિઓના રથ તૂટી ગયા અને તેઓ ભાગતા દેખાયા.
વિરથા રથિનશ્ચાન્યે ધાવમાનાઃ સમન્તતઃ । તત્રતત્રૈવ દૃશ્યન્તે સાયુધાઃ સાઙ્ગદૈર્ભુજૈઃ
અન્ય રથીઓ, રથ વિના, હથિયાર અને કંકણ પહેરીને, અહીં-ત્યાં ચારે તરફ દોડતા જોવા મળ્યા.
હયારોહા હયાંસ્ત્યક્ત્વા ગજારોહાશ્ચ દન્તિનઃ । અર્જુનસ્ય ભયાદ્રાજન્સમન્તાદ્વિપ્રદુદ્રુવુઃ
ઘોડેસવારોએ પોતાના ઘોડા છોડી દીધા અને હાથીસવારોએ પોતાના હાથીઓ; અર્જુનના ભયથી, રાજા, તેઓ ચારે બાજુ ભાગી ગયા.
રથેભ્યશ્ચ ગજેભ્યશ્ચ હયેભ્યશ્ચ નરાધિપાઃ । પતિતાઃ પાત્યમાનાશ્ચ દૃશ્યન્તેઽર્જુનસાયકૈઃ
રથ, હાથી અને ઘોડા પરથી રાજાઓ અર્જુનના બાણોથી પડતા અને ઘાયલ થતા જોવા મળ્યા.
સગદાનુદ્યતાન્બાહૂન્સખઙ્ગાંશ્ચ વિશાંપતે । સપ્રાસાંશ્ચ સતૂણીરાન્સશરાન્સશરાસનાન્
હે રાજાઓના સ્વામી, અર્જુને પોતાના ભયાનક બાણોથી ગદા, તલવાર, ભાલા, તૂણીઓ, બાણ અને ધનુષ્ય ધરાવતાં યુદ્ધમાં ઉંચકાયેલા હાથ કાપી નાખ્યા.
સાઙ્કુશાકન્સપતાકાંશ્ચ તત્રતત્રાર્જુનો નૃણામ્ । નિચકર્ત શરૈરુગ્રૈ રૌદ્રં વપુરધારયત્
અર્જુને અહીં-ત્યાં માણસોના અંકુશ, ધ્વજ અને અન્ય હથિયારો ધરાવતાં હાથ પોતાના ભયાનક બાણોથી કાપી નાખ્યા અને ભયાનક રૂપ ધારણ કર્યું.
પરિઘાણાં પ્રદીપ્તાનાં મુદ્ગરાણાં ચ મારિષ । પ્રાસાનાં ભિન્દિપાલાનાં નિસ્ત્રિશાનાં ચ સંયુગે
હે ભરતશ્રેષ્ઠ, એ યુદ્ધમાં અગ્નિ સમાન પ્રજ્વલિત ગદા, મુગદર, ભાલા, ભિન્દિપાલ અને તલવારો જોવા મળ્યા.
પરશ્વથાનાં પીક્ષ્ણાનાં તોમરાણાં ચ ભારત। વર્મણાં ચાપવિદ્ધાનાં કાઞ્ચનાનાં ચ ભૂમિપ
હે રાજા, યુદ્ધમાં તીક્ષ્ણ કુહાડા, ભાલા, તીક્ષ્ણ ટોમર અને સોનાના કવચો પણ પડેલા જોવા મળ્યા.
ધ્વજાનાં ચર્મણાં ચૈવ વ્યજનાનાં ચ સર્વશઃ । છત્રાણાં હેમદણ્ડાનાં તોમરાણાં ચ ભારત
હે ભારત, ધ્વજ, ચામડાં, વિવિધ પ્રકારના પંખા, સોનાની લાકડીવાળા છત્ર અને ભાલાં બધે વિખેરાયેલા દેખાય છે.
પ્રતોદાનાં ચ યોક્રાણાં કશાનાં ચૈવ મારિષ । રાશયઃ સ્માત્ર દૃશ્યન્તે વિનિકીર્ણા રણક્ષિતૌ
હે મારિષ, પ્રહારો કરવા માટેના સોટા, જૂઆ અને કસોટા પણ रणભૂમિમાં બધે છૂટા પડેલા જોવા મળે છે.
નાસીત્તત્ર પુમાન્કશ્ચિત્તવ સૈન્યસ્ય ભારત । યોઽર્જુનં સમરે શૂરં પ્રત્યુદ્યાયાત્કથંચન
હે ભારત, તમારી સેનામાં એવો એકપણ માણસ નહોતો કે જે સમરભૂમિમાં શૂરવીર અર્જુન સામે ટકી શકે.
યો યો હિ સમરે પાર્થં પ્રત્યુદ્યાતિ વિશાંપતે। સ સઙ્ખ્યે વિશિખૈસ્તીક્ષ્ણૈઃ પરલોકાય નીયતે
હે રાજાઓના રાજા, જે કોઈ પણ પાંડે પુત્ર સામે લડવા જાય છે, તે અર્જુનના તીક્ષ્ણ બાણોથી તરત જ પરલોક પામી જાય છે.
તેષુ વિદ્રવમાણેષુ તવ યોધેષુ સર્વશઃ। અર્જુનો વાસુદેવશ્ચ દધ્મતુર્વારિજોત્તમૌ
તમારા બધા યોદ્ધાઓ ભાગી રહ્યા ત્યારે અર્જુન અને વાસુદેવે ઉત્તમ શંખ વગાડ્યા.
તત્પભગ્નં બલં દૃષ્ટ્વા પિતા દેવવ્રતસ્તવ। અબ્રવીત્સમરે શૂરં ભારદ્વાજં સ્મયન્નિવ
આ રીતે તમારી સેના તૂટી ગઈ જોઈને, તમારા પિતા દેવવ્રતે યુદ્ધમાં સ્મિત સાથે શૂરવીર ભારદ્વાજને કહ્યું.
એષ પાણ્ડુસુતો વીર કૃષ્ણેન સહિતો બલી । તથા કરોતિ સૈન્યાનિ યથા કુર્યાદ્ધऩઞ્જયઃ
આ રહ્યો પાંડુપુત્ર અર્જુન, કૃષ્ણ સાથે મળીને, ધનંજય જેવો જ પરાક્રમ બતાવીને અમારી સેનાને વિખેરી રહ્યો છે.
ન હ્યેષ સમરે શક્યો વિજેતું હિ કથંચન । યથાસ્ય દૃશ્યતે રૂપ કાલાન્તકયમોપમમ્
યુદ્ધમાં તેને કોઈ પણ રીતે હરાવી શકાય તેમ નથી, કારણ કે તેનું રૂપ તો અંતકાળના યમરાજ જેવું ભયાનક લાગે છે.
ન નિવર્તયિતું ચાપિ શક્યેયં મહતી ચમૂઃ । અન્યોન્યપ્રેયા પશ્ય દ્રવતીયં વરૂથિની
આ મહાન સેના પણ રોકી શકાય તેવી નથી; જુઓ, દરેક ટુકડી એકબીજાને છોડીને ભાગી રહી છે.
એષ ચાસ્તં ગિરિશ્રેષ્ઠં ભાનુમાન્પ્રતિપદ્યતે। ચક્ષૂંષિ સર્વલોકસ્ય સંહરન્નિવ સર્વથા
હવે સૂર્ય પર્વતોમાં સૌથી ઊંચા શિખર પાછળ અસ્ત જઈ રહ્યો છે, જાણે બધા લોકોએ દ્રષ્ટિ ગુમાવી દીધી હોય.
તત્રાવહારં સંપ્રાપ્તં મન્યેઽહં પુરુષર્ષભ । શ્રાન્તા ભીતાશ્ચ નો યોધા ન યોત્સ્યન્તિ કથંચન
હે શ્રેષ્ઠ પુરુષ, હવે પાછા ફરવાનો સમય આવ્યો છે એવું મને લાગે છે; અમારા યોદ્ધાઓ થાકી ગયા છે અને ડરી ગયા છે, હવે તેઓ લડી શકશે નહીં.
એવમુક્ત્વા તતો ભીષ્મો દ્રોણમાચાર્યસત્તમમ્ । અવહારમથો ચક્રે તાવકાનાં મહારથઃ
આ રીતે કહીને મહારથિ ભીષ્મે શ્રેષ્ઠ આચાર્ય દ્રોણને સંબોધી તમારા સૈનિકોને પાછા બોલાવવાનો આદેશ આપ્યો.
તતઃ સરથનાગાશ્વા જંય પ્રાપ્ય સમોપકાઃ। પાઞ્ચાલાઃ પાણ્ડવાશ્ચૈવ પ્રણેદુશ્ચ પુનઃ પુનઃ
પછી પાંચાલ અને પાંડવો પોતાના રથ, હાથી અને ઘોડા સાથે સુરક્ષિત સ્થળે પહોંચી ફરીથી વારંવાર શંખ વગાડવા લાગ્યા.
પ્રયયુઃ શિબિરાયૈવ ધનઞ્જયપુરસ્કૃતાઃ। વાદિત્રઘોષૈઃ સંહૃષ્ટા પ્રણદ્યન્તો મહારથાઃ
ધનંજયને આગે રાખીને મહારથિઓ આનંદથી અને જયઘોષ સાથે વાદ્યના અવાજે પોતાના શિબિર તરફ આગળ વધ્યા.
તતોઽવહારઃ સૈન્યાનાં તવ તેષાં ચ ભારત। અસ્તં ગચ્છતિ સૂર્યેઽભૂત્સન્ધ્યાકાલે ચ વર્તતિ
પછી, હે ભારત, સૂર્ય અસ્ત ગયો અને સંધ્યા થઈ, ત્યારે તમારી અને તેમની બંને સેનાઓ મેદાનમાંથી પાછી ફરી.
પ્રભાતાયાં ચ શર્વર્યાં ભીષ્મઃ શાન્તનસ્તદા। અનીકાન્યનુસંયાને વ્યાદિદેશાય ભારત
રાત પસાર થઈ અને સવારે, શાંતનુપુત્ર ભીષ્મે સેનાની ગોઠવણી કરવા આદેશ આપ્યો.
ગારુડં ચ મહાવ્યૂહં ચક્રે શાન્તનવસ્તદા। પુત્રાણાં તે જયાકાઙ્ક્ષી ભીષ્મઃ કુરુપિતામહઃ
પછી શાંતનુના પુત્ર ભીષ્મે, તમારા પુત્રોની વિજયની ઈચ્છાથી, મહાન ગરુડ વ્યૂહ રચ્યો.
ગરુડસ્ય સ્વયં તુણ્ડે પિતા દેવવ્રતસ્તવ। ચક્ષુષી ચ ભરજ્વાજઃ કૃતવર્મા ચ સાત્વતઃ
ગરુડના ચાંચમાં તમારા પિતા દેવવ્રત સ્વયં ઊભા રહ્યા, અને આંખોમાં ભારદ્વાજ તથા સાત્વત કૃતવર્મા ઊભા રહ્યા.