કિં પુનસ્ત્વં ન મન્યેથાઃ સર્વજ્ઞઃ પુત્રમીદૃશમ્। મલયાચ્ચન્દનં જાતમતિશીતં વદન્તિ વૈ
તમે તો બધું જાણો છો, તો પણ કેમ આવો પુત્ર તારો નથી એમ માને છે? મલય પર્વત પર ઉગેલું ચંદન બહુ શીતળ હોય છે એમ લોકો કહે છે.
શિશોરાલિઙ્ગનં તસ્માચ્ચન્દનાદધિકં ભવેત્।' ન વાસસાં ન રામાણાં નાપાં સ્પર્શસ્તથાવિધઃ
પણ બાળકનું આલિંગન તો એ ચંદન કરતાં પણ વધારે શીતળ અને આનંદદાયક છે; કોઈ વસ્ત્ર, સ્ત્રી કે પાણીનો સ્પર્શ એવો સુખદ નથી.
શિશુનાલિઙ્ગ્યમાનસ્ય સ્પર્શઃ સૂનોર્યથા સુખઃ। પુત્રસ્પર્શાત્પ્રિયતરઃ સ્પર્શો લોકે ન વિદ્યતે
પુત્ર જ્યારે બાળકને ચાંપે છે ત્યારે જે આનંદ મળે છે, એવો પુત્રના સ્પર્શ કરતાં વધારે પ્રિય સ્પર્શ દુનિયામાં બીજું ક્યાંય નથી.
સ્પૃશતુ ત્વાં સમાલિઙ્ગ્ય પુત્રોઽયં પ્રિયદર્શનઃ। બ્રાહ્મણો દ્વિપદાં શ્રેષ્ઠો ગૌર્વરિષ્ઠા ચતુષ્પદામ્
આ પ્રિયદર્શી પુત્ર તને ચાંપે, એવી ઈચ્છા છે; બે પગવાળાંમાં બ્રાહ્મણ શ્રેષ્ઠ છે અને ચાર પગવાળાંમાં ગાય શ્રેષ્ઠ છે.
મુરુર્ગરીયસાં શ્રેષ્ઠઃ પુત્રઃ સ્પર્શવતાં વરઃ।। ત્રિષુ વર્ષેષુ પૂર્ણેષુ પ્રજાતોઽયમરિન્દમઃ
ભારે વસ્તુઓમાં મૃદંગ શ્રેષ્ઠ છે, અને સ્પર્શથી આનંદ આપનારા માં પુત્ર સર્વોપરી છે. આ શત્રુવિજયી પુત્ર ત્રણ વર્ષ પૂર્ણ થયા પછી જન્મ્યો છે.
અદ્યાયં મન્નિયોગાત્તુ તવાહ્વાનં પ્રતીક્ષતે। કુમારો રાજશાર્દૂલ તવ શોકપ્રણાશનઃ
આજે મારા કહેવાથી આ રાજકુમાર, રાજાઓના સિંહ, તારા બોલાવાની રાહ જોઈ રહ્યો છે, જે તારો દુઃખ દૂર કરનાર છે.
આહર્તા વાજિમેધસ્ય શતસઙ્ખ્યસ્ય પૌરવઃ। `રાજસૂયાદિકાનન્યાન્ક્રતૂનમિતદક્ષિણાન્
આ પુરુવંશી પુત્ર શતાવધિ અશ્વમેધ યજ્ઞો કરશે; અને રાજસૂય જેવા અનેક મહાયજ્ઞો પણ અપરંપાર દાનથી પૂર્ણ કરશે.
ઇતિ ગૌરન્તરિક્ષે માં સૂતકે હ્યવદત્પુરા। હન્ત સ્વમઙ્કમારોપ્ય સ્નેહાદ્ગ્રામાન્તરં ગતાઃ
જ્યારે હું પ્રસૂતિમાં હતી ત્યારે ગગનમાં ગાયે મને કહ્યું હતું: 'હાય! પ્રેમથી મારા વાછરડાને મારે કાંખમાં લઈ અન્ય ગામમાં લઈ ગઈ.'
મૂર્ધ્નિ પુત્રાનુપાઘ્રાય પ્રતિનન્દન્તિ માનવાઃ। વેદેષ્વપિ વદન્તીમં મન્ત્રગ્રામં દ્વિજાતયઃ
માણસો પોતાના પુત્રના માથા પર સુઘી ને આનંદ વ્યક્ત કરે છે; એ જ મંત્રસમૂહ દ્વિજાતિઓ પણ વેદોમાં ઉચ્ચારે છે.
જાતકર્મણિ પુત્રાણાં તવાપિ વિદિતં ધ્રુવમ્। અઙ્ગાદઙ્ગાત્સંભવસિ હૃદયાદધિજાયસે
પુત્રના જન્મ સમયે કરાતા વિધિઓ તને ચોક્કસ ખબર છે; તું અંગમાંથી અંગ બની જન્મે છે, અને હૃદયમાંથી જન્મે છે.
આત્મા વૈ પુત્રનામાસિ સ જીવ શરદઃ શતમ્। ઉપજિઘ્રન્તિ પિતરો મન્ત્રેણાનેન મૂર્ધનિ
પુત્ર એટલે પોતાનું જ સ્વરૂપ છે; તું લાંબા સમય સુધી જીવજે. પિતાઓ આ મંત્રથી પુત્રના માથા પર સુઘે છે.
પોષણં ત્વદધીનં મે સન્તાનમપિ ચાક્ષયમ્। તસ્માત્ત્વં જીવ મે પુત્ર સ સુખી શરદાં શતમ્
તારો પોષણ મારા પર આધાર રાખે છે અને મારું વંશ કદી નાશ પામે તેમ નથી; એટલે, મારા પુત્ર, તું સુખી રહીને શતાબ્દી સુધી જીવ.
એકો ભૂત્વા દ્વિધા ભૂત ઇતિ વાદઃ પ્રવર્તતે। ત્વદઙ્ગેભ્યઃ પ્રસૂતોઽયં પુરુષાત્પુરુષઃ પરઃ
એકથી બે થયાં એમ કહેવાય છે; તારા અંગમાંથી આ પુત્ર જન્મ્યો છે, એટલે પુરુષમાંથી ઉત્તમ પુરુષ થયો છે.
સરસીવામલેઽઽત્માનં દ્વિતીયં પશ્ય તે સુતમ્। `સરસીવામલે સોમં પ્રેક્ષાત્માનં ત્વમાત્મનિ
પવિત્ર સરોવર જેવા નિર્મળ મનમાં તારો પુત્ર તારો બીજો સ્વરૂપ છે એમ જો; જેમ સરોવરનાં પાણીમાં ચાંદ્રમાને જોઈ શકાય છે, એમ તું પોતાને પુત્રમાં જો.
યથાચાહવનીયોઽગ્નિર્વર્હપત્યાત્પ્રણીયતે। એવં ત્વત્તઃ પ્રણીતોઽયં ત્વમેકઃ સન્દ્વિધા કૃતઃ
જેમ યજ્ઞ માટે અગ્નિ ઘરનાં અગ્નિમાંથી લાવવામાં આવે છે, એમ તારા અંગમાંથી આ પુત્ર જન્મ્યો છે; તું એક હતો, હવે બે થયો છે.
મૃગાપકૃષ્ટેન હિ વૈ મૃગયાં પરિધાવતા। અહમાસાદિતા રાજન્કુમારી પિતુરાશ્રમે
શિકાર માટે જતાં, મૃગના પીછા કરતાં, રાજા, હું મારા પિતાના આશ્રમમાં કુંવારી હતી ત્યારે મને શોધી કાઢવામાં આવી હતી.
ઉર્વશી પૂર્વચિત્તિશ્ચ સહજન્યા ચ મેનકા। વિશ્વાચી ચ ઘૃતાચી ચ ષડેવાપ્સરસાં વરાઃ
ઉર્વશી, પૂર્વચિત્તિ, સહજન્યા, મેનકા, વિશ્વાચી અને ઘૃતાચી—આ છેયે અપ્સરાઓમાં શ્રેષ્ઠ છે.
તાસાં વૈ મેનકા નામ બ્રહ્મયોનિર્વરાપ્સરાઃ। દિવઃ સંપ્રાપ્ય જગતીં વિશ્વામિત્રાદજીજનત્
આમાંથી મેનકા નામની અપ્સરા સર્વોત્તમ છે, જે બ્રહ્માથી જન્મી હતી; તે સ્વર્ગમાંથી પૃથ્વી પર આવી અને વિશ્વામિત્રનું સંતાન જન્માવ્યું.
શ્રીમાનૃષિર્ધર્મપરો વૈશ્વાનર ઇવાપરઃ। બ્રહ્મયોનિઃ કુશો નામ વિશ્વામિત્રપિતામહઃ
ધર્મમાં સ્થિર અને તેજસ્વી ઋષિ, વૈશ્વાનર જેવો, બ્રહ્મયોનિ નામે પ્રસિદ્ધ કુશ, વિશ્વામિત્રના પિતામહ હતા.
કુશસ્ય પુત્રો બલવાન્કુશનાભશ્ચ ધાર્મિકઃ। ગાધિસ્તસ્ય સુતો રાજન્વિશ્વામિત્રસ્તુ ગાધિજઃ
કુશના પુત્ર બળવાન અને ધર્મનિષ્ઠ કુશનાભ હતા; તેમના પુત્ર ગાધિ અને ગાધિના પુત્ર વિશ્વામિત્ર છે, રાજન.
એવંવિધો મમ પિતા મેનકા જનની વરા।' સા માં હિમવતઃ પૃષ્ઠે સુષુવે મેનકાઽપ્સરાઃ
મારા પિતા એવા હતા અને મેનકા અપ્સરા મારી માતા છે; હિમાલયની ઢોળી પર મેનકાએ મને જન્મ આપી હતી.
પરિત્યજ્ય ચ માં યાતા પરાત્મજમિવાસતી। `પક્ષિણઃ પુમ્યવન્તસ્તે સહિતા ધર્મતસ્તદા
મને છોડી મારી માતા ચાલ્યા ગયા, જેમ કોઈ પોતાનું સંતાન ત્યાગે; ત્યારે ધર્મપ્રેમી પક્ષીઓએ એકઠા થઈને મને સંભાળી.
પક્ષૈસ્તૈરભિગુપ્તા ચ તસ્માદસ્મિ શકુન્તલા। તતોઽહમૃષિણા દૃષ્ટા કાશ્યપેન મહાત્મના
આ પક્ષીઓના પાંખોથી રક્ષાયેલી હોવાથી મને શકુન્તલા કહેવામાં આવી; પછી મહાન આત્માવાળા ઋષિ કશ્યપે મને જોયા.
જલાર્થમગ્નિહોત્રસ્ય ગતં દૃષ્ટ્વા તુ પક્ષિણઃ। ન્યાસભૂતામિવ મુનેઃ પ્રદદુર્માં દયાવતઃ
જ્યારે હું અગ્નિહોત્ર માટે પાણી લેવા ગઈ ત્યારે પક્ષીઓએ મને દયાથી ઋષિને સોંપી દીધી, જાણે હું એમના સંભાળમાં રહીશ.
કણ્વસ્ત્વાલોક્ય માં પ્રીતો હસન્તીતિ હવિર્ભુજઃ। સ માઽરણિમિવાદાય સ્વમાશ્રમમુપાગમત્
હવિર્ભુજ કણ્વે મને જોઈ આનંદિત થઈ સ્મિત કર્યું; પછી મને અરણિમાંથી અગ્નિ લે તેવી રીતે પોતાના આશ્રમમાં લઈ ગયા.
સા વૈ સંભાવિતા રાજન્નનુક્રોશાન્મહર્ષિણા। તેનૈવ સ્વસુતેવાહં રાજન્વૈ વરવર્ણિની
રાજન, ત્યાં મહર્ષિએ દયાથી મને બહુ માન આપ્યો; તેમણે મને પોતાની જ પુત્રીની જેમ ઉછેરી, હે સુંદર રૂપાવતી.
વિશ્વામિત્રસુતા ચાહં વર્ધિતા મુનિના નૃપ। યૌવને વર્તમાનાં ચ દૃષ્ટવાનસિ માં નૃપ
હું વિશ્વામિત્રની પુત્રી છું, રાજન, અને મહર્ષિએ મને ઉછેરી; યુવાનીમાં પ્રવેશતી વખતે તમે મને જોયા હતા, રાજન.
આશ્રમે પર્ણશાલાયાં કુમારીં વિજને તદા। ધાત્રા પ્રચોદિતાં શૂન્યે પિત્રા વિરહિતાં મિથઃ
આશ્રમની પર્ણશાળામાં, એકાંતમાં, પિતાથી વિહોણી અને વિધિના પ્રેરણે, તમે મને કુંવારી જોઈ હતી.
વાગ્ભિસ્ત્વં સૂનૃતાભિર્મામપત્યાર્થમચૂચુદઃ। અકાર્ષીસ્ત્વાશ્રમે વાસં ધર્મકામાર્થનિશ્ચિતમ્
તમે મીઠા અને સત્ય વચનો વડે સંતાન માટે મને રીઝવ્યા; આશ્રમમાં ધર્મ, કામ અને ઉદ્દેશ્ય સાથે નિવાસ કર્યો.
ગાન્ધર્વેણ વિવાહેન વિધિના પાણિમગ્રહીઃ। સાઽહં કુલં ચ શીલં ચ સત્યવાદિત્વમાત્મનઃ
ગાંધીર્વ વિધિથી, રીત પ્રમાણે, તમે મારું હાથ પકડ્યું; હું તમારા કુળ, સ્વભાવ અને સત્યવચનને જાણું છું.