હ્લાદન્તે સ્વેષુ દારેષુ ઘર્માર્તાઃ સલિલેષ્વિવ। `વિપ્રવાસકૃશા દીના નરા મલિનવાસસઃ
પોતાની પત્નીમાં આનંદ અનુભવે છે, જેમ ગરમીથી તપેલા માણસને પાણીમાં ઠંડક મળે છે; વિદેશમાં દુઃખી, દુર્બળ અને ગંદા કપડાં પહેરેલા માણસો પણ—
તેઽપિ સ્વદારાંસ્તુષ્યન્તિ દરિદ્રા ધનલાભવત્।' અપ્રિયોક્તોપિ દારાણાં ન બ્રૂયાદપ્રિયં બુધઃ
એ લોકો પણ પોતાની પત્નીથી ખુશ રહે છે, અને ગરીબો ધન મળવાથી ખુશ થાય છે; પત્ની કઠોર બોલે તો પણ, વિદ્વાન પુરુષ કદી કડવા શબ્દો પાછા બોલતા નથી.
રતિં પ્રીતિં ચ ધર્મં ચ તદાયત્તમવેક્ષ્ય ચ। `આત્મનોઽર્ધમિતિ શ્રૌતં સા રક્ષતિ ધનં પ્રજાઃ
આનંદ, પ્રેમ અને ધર્મ બધું પત્ની પર આધાર રાખે છે—એવું સમજીને, અને શાસ્ત્રોમાં લખ્યું છે કે પત્ની પોતાનું અડધું છે, એ ધન અને સંતાનની રક્ષા કરે છે.
શરીરં લોકયાત્રાં વૈ ધર્મં સ્વર્ગમૃષીન્પિતૄન્।' આત્મનો જન્મનઃ ક્ષેત્રં પુણ્યા રામાઃ સનાતનાઃ
શરીર, જીવનની યાત્રા, ધર્મ, સ્વર્ગ, ઋષિઓ અને પિતૃઓ—આ બધું અને પોતાનાં જન્મનું ક્ષેત્ર પણ, સદા પવિત્ર અને સદ્ગુણી સ્ત્રીઓથી જ ટક્યું છે.
ઋષીણામપિ કા શક્તિઃ સ્રષ્ટું રામામૃતે પ્રજા-। `દેવાનામપિ કા શક્તિઃ કર્તું સંભવમાત્મનઃ
સ્ત્રીઓ વિના ઋષિઓને પણ સંતાન ઉત્પન્ન કરવાની શક્તિ નથી; અને દેવતાઓને પણ પોતાનો જન્મ કરાવવાની શક્તિ નથી.
પણ્ડિતસ્યાપિ લોકેષુ સ્ત્રીષુ સૃષ્ટિઃ પ્રતિષ્ઠિતા। ઋષિભ્યો હ્યૃષયઃ કેચિચ્ચણ્ડાલીષ્વપિ જજ્ઞિરે
વિદ્વાનો માટે પણ સર્જન સ્ત્રીઓમાં જ સ્થિર છે; કેટલાક ઋષિઓ ઋષિમાંથી જન્મ્યા છે, તો કેટલાક નીચ જાતિની સ્ત્રીઓમાંથી પણ જન્મ્યા છે.
પરિસૃત્ય યથા સૂનુર્ધરણીરેણુકુણ્ઠિતઃ। પિતુરાલિઙ્ગતેઽઙ્ગાનિ કિમસ્ત્યભ્યધિકં તતઃ
જેમ પુત્ર જમીનની ધૂળમાં રમતો રમતો પિતાને લપટાઈ જાય છે, એમાં શું છે જેનાથી વધારે પ્રિય હોય શકે?
સ ત્વં સૂનુમનુપ્રાપ્તં સાભિલાષં મનસ્વિનમ્। પ્રેક્ષમાણં કટાક્ષેણ કિમર્થમવમન્યસે
તમે તો એવો પુત્ર મેળવ્યો છે, જે બુદ્ધિશાળી છે, પ્રેમથી તમારી તરફ જુએ છે—તો તમે એને અવગણો છો એનું કારણ શું?
અણ્ડાનિ બિભ્રતિ સ્વાનિ ન ત્યજન્તિ પિપીલિકાઃ। કિં પુનસ્ત્વં ન મન્યેથાઃ સર્વથા પુત્રમીદૃશમ્
પિપીલિકાઓ પોતાનાં ડિંભો ઉઠાવે છે અને કદી પણ તેને છોડતી નથી. તો પછી, તું કેમ આ રીતે જન્મેલા પુત્રને સર્વ રીતે પોતાનો માનતો નથી?
ન ભરેથાઃ કથં નુ ત્વં મયિ જાતં સ્વમાત્મજમ્। `મમાણ્ડાનીતિ વર્ધ્તે કોકિલાણ્ડાનિ વાયસાઃ
તારા અને મારા મિલનથી જન્મેલા પોતાના પુત્રને તું કેમ પોષણ ન આપતો? કોયલ પોતાનાં ડિંભો ઉછેરે છે, કાગડાઓ પણ એમ જ કરે છે.
કિં પુનસ્ત્વં ન મન્યેથાઃ સર્વજ્ઞઃ પુત્રમીદૃશમ્। મલયાચ્ચન્દનં જાતમતિશીતં વદન્તિ વૈ
તમે તો બધું જાણો છો, તો પણ કેમ આવો પુત્ર તારો નથી એમ માને છે? મલય પર્વત પર ઉગેલું ચંદન બહુ શીતળ હોય છે એમ લોકો કહે છે.
શિશોરાલિઙ્ગનં તસ્માચ્ચન્દનાદધિકં ભવેત્।' ન વાસસાં ન રામાણાં નાપાં સ્પર્શસ્તથાવિધઃ
પણ બાળકનું આલિંગન તો એ ચંદન કરતાં પણ વધારે શીતળ અને આનંદદાયક છે; કોઈ વસ્ત્ર, સ્ત્રી કે પાણીનો સ્પર્શ એવો સુખદ નથી.
શિશુનાલિઙ્ગ્યમાનસ્ય સ્પર્શઃ સૂનોર્યથા સુખઃ। પુત્રસ્પર્શાત્પ્રિયતરઃ સ્પર્શો લોકે ન વિદ્યતે
પુત્ર જ્યારે બાળકને ચાંપે છે ત્યારે જે આનંદ મળે છે, એવો પુત્રના સ્પર્શ કરતાં વધારે પ્રિય સ્પર્શ દુનિયામાં બીજું ક્યાંય નથી.
સ્પૃશતુ ત્વાં સમાલિઙ્ગ્ય પુત્રોઽયં પ્રિયદર્શનઃ। બ્રાહ્મણો દ્વિપદાં શ્રેષ્ઠો ગૌર્વરિષ્ઠા ચતુષ્પદામ્
આ પ્રિયદર્શી પુત્ર તને ચાંપે, એવી ઈચ્છા છે; બે પગવાળાંમાં બ્રાહ્મણ શ્રેષ્ઠ છે અને ચાર પગવાળાંમાં ગાય શ્રેષ્ઠ છે.
મુરુર્ગરીયસાં શ્રેષ્ઠઃ પુત્રઃ સ્પર્શવતાં વરઃ।। ત્રિષુ વર્ષેષુ પૂર્ણેષુ પ્રજાતોઽયમરિન્દમઃ
ભારે વસ્તુઓમાં મૃદંગ શ્રેષ્ઠ છે, અને સ્પર્શથી આનંદ આપનારા માં પુત્ર સર્વોપરી છે. આ શત્રુવિજયી પુત્ર ત્રણ વર્ષ પૂર્ણ થયા પછી જન્મ્યો છે.
અદ્યાયં મન્નિયોગાત્તુ તવાહ્વાનં પ્રતીક્ષતે। કુમારો રાજશાર્દૂલ તવ શોકપ્રણાશનઃ
આજે મારા કહેવાથી આ રાજકુમાર, રાજાઓના સિંહ, તારા બોલાવાની રાહ જોઈ રહ્યો છે, જે તારો દુઃખ દૂર કરનાર છે.
આહર્તા વાજિમેધસ્ય શતસઙ્ખ્યસ્ય પૌરવઃ। `રાજસૂયાદિકાનન્યાન્ક્રતૂનમિતદક્ષિણાન્
આ પુરુવંશી પુત્ર શતાવધિ અશ્વમેધ યજ્ઞો કરશે; અને રાજસૂય જેવા અનેક મહાયજ્ઞો પણ અપરંપાર દાનથી પૂર્ણ કરશે.
ઇતિ ગૌરન્તરિક્ષે માં સૂતકે હ્યવદત્પુરા। હન્ત સ્વમઙ્કમારોપ્ય સ્નેહાદ્ગ્રામાન્તરં ગતાઃ
જ્યારે હું પ્રસૂતિમાં હતી ત્યારે ગગનમાં ગાયે મને કહ્યું હતું: 'હાય! પ્રેમથી મારા વાછરડાને મારે કાંખમાં લઈ અન્ય ગામમાં લઈ ગઈ.'
મૂર્ધ્નિ પુત્રાનુપાઘ્રાય પ્રતિનન્દન્તિ માનવાઃ। વેદેષ્વપિ વદન્તીમં મન્ત્રગ્રામં દ્વિજાતયઃ
માણસો પોતાના પુત્રના માથા પર સુઘી ને આનંદ વ્યક્ત કરે છે; એ જ મંત્રસમૂહ દ્વિજાતિઓ પણ વેદોમાં ઉચ્ચારે છે.
જાતકર્મણિ પુત્રાણાં તવાપિ વિદિતં ધ્રુવમ્। અઙ્ગાદઙ્ગાત્સંભવસિ હૃદયાદધિજાયસે
પુત્રના જન્મ સમયે કરાતા વિધિઓ તને ચોક્કસ ખબર છે; તું અંગમાંથી અંગ બની જન્મે છે, અને હૃદયમાંથી જન્મે છે.
આત્મા વૈ પુત્રનામાસિ સ જીવ શરદઃ શતમ્। ઉપજિઘ્રન્તિ પિતરો મન્ત્રેણાનેન મૂર્ધનિ
પુત્ર એટલે પોતાનું જ સ્વરૂપ છે; તું લાંબા સમય સુધી જીવજે. પિતાઓ આ મંત્રથી પુત્રના માથા પર સુઘે છે.
પોષણં ત્વદધીનં મે સન્તાનમપિ ચાક્ષયમ્। તસ્માત્ત્વં જીવ મે પુત્ર સ સુખી શરદાં શતમ્
તારો પોષણ મારા પર આધાર રાખે છે અને મારું વંશ કદી નાશ પામે તેમ નથી; એટલે, મારા પુત્ર, તું સુખી રહીને શતાબ્દી સુધી જીવ.
એકો ભૂત્વા દ્વિધા ભૂત ઇતિ વાદઃ પ્રવર્તતે। ત્વદઙ્ગેભ્યઃ પ્રસૂતોઽયં પુરુષાત્પુરુષઃ પરઃ
એકથી બે થયાં એમ કહેવાય છે; તારા અંગમાંથી આ પુત્ર જન્મ્યો છે, એટલે પુરુષમાંથી ઉત્તમ પુરુષ થયો છે.
સરસીવામલેઽઽત્માનં દ્વિતીયં પશ્ય તે સુતમ્। `સરસીવામલે સોમં પ્રેક્ષાત્માનં ત્વમાત્મનિ
પવિત્ર સરોવર જેવા નિર્મળ મનમાં તારો પુત્ર તારો બીજો સ્વરૂપ છે એમ જો; જેમ સરોવરનાં પાણીમાં ચાંદ્રમાને જોઈ શકાય છે, એમ તું પોતાને પુત્રમાં જો.
યથાચાહવનીયોઽગ્નિર્વર્હપત્યાત્પ્રણીયતે। એવં ત્વત્તઃ પ્રણીતોઽયં ત્વમેકઃ સન્દ્વિધા કૃતઃ
જેમ યજ્ઞ માટે અગ્નિ ઘરનાં અગ્નિમાંથી લાવવામાં આવે છે, એમ તારા અંગમાંથી આ પુત્ર જન્મ્યો છે; તું એક હતો, હવે બે થયો છે.
મૃગાપકૃષ્ટેન હિ વૈ મૃગયાં પરિધાવતા। અહમાસાદિતા રાજન્કુમારી પિતુરાશ્રમે
શિકાર માટે જતાં, મૃગના પીછા કરતાં, રાજા, હું મારા પિતાના આશ્રમમાં કુંવારી હતી ત્યારે મને શોધી કાઢવામાં આવી હતી.
ઉર્વશી પૂર્વચિત્તિશ્ચ સહજન્યા ચ મેનકા। વિશ્વાચી ચ ઘૃતાચી ચ ષડેવાપ્સરસાં વરાઃ
ઉર્વશી, પૂર્વચિત્તિ, સહજન્યા, મેનકા, વિશ્વાચી અને ઘૃતાચી—આ છેયે અપ્સરાઓમાં શ્રેષ્ઠ છે.
તાસાં વૈ મેનકા નામ બ્રહ્મયોનિર્વરાપ્સરાઃ। દિવઃ સંપ્રાપ્ય જગતીં વિશ્વામિત્રાદજીજનત્
આમાંથી મેનકા નામની અપ્સરા સર્વોત્તમ છે, જે બ્રહ્માથી જન્મી હતી; તે સ્વર્ગમાંથી પૃથ્વી પર આવી અને વિશ્વામિત્રનું સંતાન જન્માવ્યું.
શ્રીમાનૃષિર્ધર્મપરો વૈશ્વાનર ઇવાપરઃ। બ્રહ્મયોનિઃ કુશો નામ વિશ્વામિત્રપિતામહઃ
ધર્મમાં સ્થિર અને તેજસ્વી ઋષિ, વૈશ્વાનર જેવો, બ્રહ્મયોનિ નામે પ્રસિદ્ધ કુશ, વિશ્વામિત્રના પિતામહ હતા.
કુશસ્ય પુત્રો બલવાન્કુશનાભશ્ચ ધાર્મિકઃ। ગાધિસ્તસ્ય સુતો રાજન્વિશ્વામિત્રસ્તુ ગાધિજઃ
કુશના પુત્ર બળવાન અને ધર્મનિષ્ઠ કુશનાભ હતા; તેમના પુત્ર ગાધિ અને ગાધિના પુત્ર વિશ્વામિત્ર છે, રાજન.