તતો દુર્યોધનો રાજા સહિતઃ સર્વસોદરૈઃ । અશ્વાતર્કેર્વિકર્ણૈશ્ચ તથા ચામ્બષ્ઠકોસલૈઃ
પછી રાજા દુર્યોધન, પોતાના બધા ભાઈઓ, અશ્વાતર્ક, વિકર્ણ, તેમજ અંબષ્ઠ અને કોશલ સાથે જોડાયા.
દરદૈશ્ચ શકૈશ્ચૈવ તથા ક્ષુદ્રકમાલવૈઃ । અભ્યરક્ષત સંહૃષ્ટઃ સૌબલેયસ્ય વાહિનીમ્
દરદ, શક, તેમજ ક્ષુદ્રક અને માલવ સાથે, આનંદપૂર્વક સૌબલની સેના રક્ષી.
ભૂરિશ્રવાઃ શલઃ શલ્યો ભગદત્તશ્ચ મારિષઃ। વિન્દાનુવિન્દાવાવન્ત્યૌ વામં પાર્શ્વમપાલયન્
ભૂરીશ્વ, શલ, શલ્ય, ભગદત્ત અને અવંતિના વિંદ અને અનુવિંદએ ડાબી બાજુની રક્ષા કરી.
સૌમદત્તિઃ સુશર્મા ચ કામ્ભોજશ્ચ સુદક્ષિણઃ। શ્રુતાયુશ્ચાચ્યુતાયુશ્ચ દક્ષિણં પક્ષમાસ્થિતાઃ
સૌમદત્તિ, સુશર્મા, કામ્બોજ સુદક્ષિણ, શ્રુતાયુ અને અચ્યુતાયુએ જમણી બાજુ સ્થાન લીધું.
અશ્વત્થામા કૃપશ્ચૈવ કૃતવર્મા ચ સાત્વતઃ । મહત્યા સેનયા સાર્ધં સેનાપૃષ્ટે વ્યવસ્થિતાઃ
અશ્વત્થામા, કૃપાચાર્ય અને સાત્વત કૃતવર્મા, મોટી સેના સાથે પાછળની બાજુએ ઊભા રહ્યા.
પૃષ્ઠગોપાસ્તુ તસ્યાસન્નાનાદેશ્યા જનેશ્વરાઃ। કેતુમાન્વસુદાનશ્ચ પુત્રઃ કાશ્યસ્ય ચાભિભૂઃ
પાછળની રક્ષા માટે કેટુમાન, વસુદાન અને કાશીરાજના પુત્ર અભિભૂ, દરેક પોતાના પ્રદેશમાંથી આવ્યા.
તતસ્તે તાવકાઃ સર્વે હૃષ્ટા યુદ્ધાય ભારત। દધ્મુઃ શઙ્ખાન્મુદા યુક્તાઃ સિંહનાદાંસ્તથોન્નદન્
પછી, હે ભારત, તમારી બધી સેનાએ આનંદથી યુદ્ધ માટે શંખ વગાડ્યા અને સિંહ જેવો ગર્જના કરી.
તેષાં શ્રુત્વા તુ હૃષ્ટાનાં વૃદ્ધઃ કુરુપિતામહઃ। સિંહનાદં વિનદ્યોચ્ચૈઃ શઙ્ખં દધ્મૌ પ્રતાપવાન્
તેમના આનંદભેર ગર્જના સાંભળી, વૃદ્ધ કુરુપિતામહ ભીષ્મે પણ ઉંચી અવાજે ગર્જના કરી અને શક્તિપૂર્વક શંખ વગાડ્યો.
તતઃ શઙ્ખાશ્ચ ભેર્યશ્ચ પેશ્યશ્ચ વિવિધાઃ પરૈઃ। આનકાશ્ચાભ્યહન્યન્ત સ શબ્દસ્તુમુલોઽભવત્
પછી શંખ, ભેરી, પેશ્ય અને વિવિધ વાદ્યો વગાડાયા; એ અવાજ ખૂબ જ ગજગજાટભર્યો હતો.
તતઃ શ્વેતૈર્હયૈર્યુક્તે મહતિ સ્યન્દને સ્થિતૌ । પ્રદધ્મતુઃ શઙ્ખવરૌ હેમરત્નપરિષ્કૃતૌ
પછી, સફેદ ઘોડાઓ જોડાયેલા મહાન રથમાં ઊભા રહીને, બંનેએ સોનાના અને રત્નોથી શોભાયમાન શંખ વગાડ્યા.
પાઞ્ચજન્યં હૃષીકેશો દેવદત્તં ધનંજયઃ। પૌણ્ડ્રં દધ્મૌ મહાશઙ્ખં ભીમકર્મા વૃકોદરઃ
હૃષીકેશે પાંચજન્ય, ધનંજયે દેવદત્ત અને ભીમકર્મા વૃત્રોદરે મહાન પૌંડ્ર શંખ વગાડ્યો.
અન્તવિજયં રાજા કુન્તીપુત્રો યુધિષ્ઠિરઃ। નકુલઃ સહદેવશ્ચ સુઘોષમણિપુષ્પકૌ
કુંતીપુત્ર રાજા યુધિષ્ઠિરે અનંતવિજય શંખ વગાડ્યો; નકુલ અને સહદેવે સુઘોષ અને મણિપુષ્પક શંખ વગાડ્યા.
કાશિરાજશ્ચ શૈબ્યશ્ચ શિખણ્ડી ચ મહારથઃ । ધૃષ્ટદ્યુમ્નો વિરાટશ્ચ સાત્યકિશ્ચ મહારથઃ
કાશીના રાજા, શૈબ્ય, અને મહારથી શિખંડી, ધૃષ્ટદ્યુમ્ન, વિરાટ અને મહારથી સાત્યકી,
પાઞ્ચાલ્યાશ્ચ મહેષ્વાસા દ્રૌપદ્યાઃ પઞ્ચ ચાત્મજાઃ । સર્વે દધ્યુર્મહાશઙ્ખાન્સિંહનાદાંશ્ચ નેદિરે
અને દ્રૌપદીના પાંચે પુત્રો, જે મહાન ધનુર્ધારી હતા, એ બધા મળીને પોતાના વિશાળ શંખ વગાડ્યા અને સિંહની જેમ ગર્જના કરી.
સ ઘોષઃ સુમહાંસ્તત્ર વીરૈસ્તૈઃ સમુદીરિતઃ। નભશ્ચ પૃથિવીં ચૈવ તુમુલો વ્યનુનાદયન્
એવી ભયાનક ધ્વનિ, જે વીરોએ ઊપજાવી, આકાશ અને ધરતીને ધમધમાવી ઉઠી.
એવમેતે મહારાજ પ્રહૃષ્ટાઃ કુરુપાણ્ડવાઃ। પુનર્યુદ્ધાય સંજગ્મુસ્તાપયાનાઃ પરસ્પરમ્
હે રાજા, એ રીતે ખુશખુશાલ થયેલા કૌરવો અને પાંડવો ફરીથી યુદ્ધ માટે આગળ વધ્યા અને એકબીજાને લલકાર્યા.
એવં વ્યૂઢેષ્વનીકેષુ મામકેષ્વિતરેષુ ચ । કથં પ્રહરતાં શ્રેષ્ઠાઃ સંપ્રહારં પ્રચક્રિરે
બન્ને પક્ષોની સેના એમ જ ગોઠવાઈ હતી ત્યારે, શ્રેષ્ઠ યુદ્ધવીરો કેવી રીતે લડી પડ્યા, તે મને કહો.
તથા વ્યૂઢેષ્વનીકેષુ સન્નદ્ધરુચિરધ્વજાઃ। `તાવકાઃ પાણ્ડવૈઃ સાર્ધં યથાઽયુધ્યન્ત તચ્છૃણુ।' અપારમિવ સંદૃશ્ય સાગરપ્રતિમં બલમ્
જ્યારે સેના શોભાદાયક કવચ અને ધ્વજોથી સજ્જ હતી, ત્યારે તમારી સેના પાંડવો સામે કેવી રીતે લડી, એ સાંભળો. એ સેનાનું બળ તો અખૂટ સમુદ્ર જેવું લાગતું હતું.
તેષાં મધ્યે સ્થિતો રાજન્પુત્રો દુર્યોધનસ્તવ । અબ્રવીત્તાવકાન્સર્વાન્યુદ્ધ્યધ્વમિતિ દંશિતાઃ
એ બધાની વચ્ચે, હે રાજા, તમારો પુત્ર દુર્યોધન ઊભો રહ્યો અને તમારી આખી સેનેને કડકાઈથી યુદ્ધ કરવા કહ્યું.
તે મનઃ ક્રૂરમાધાય સમભિત્યક્તજીવિતાઃ । પાણ્ડવાનભ્યવર્તન્ત સર્વ એવોચ્છ્રિતધ્વજાઃ
તેમણે મનમાં કઠોરતા ધારવી, જીવની ચિંતા છોડીને, બધા ઊંચા ધ્વજ લઈને પાંડવો સામે ચડાઈ કરી.
તતો યુદ્ધં સમભવત્તુમુલં રોમહર્ષણમ્। તાવકાનાં પરેષાં ચ વ્યતિષક્તરથદ્વિપમ્
પછી તમારી અને સામાની સેના વચ્ચે ભયંકર અને રોમાંચક યુદ્ધ શરૂ થયું, જેમાં રથ અને હાથીઓ એકબીજામાં ભળી ગયા.
મુક્તાસ્તુ રથિભિર્બાણા રુક્મપુઙ્ખાઃ સુતેજિતાઃક । સન્નિપેતુરકુણ્ઠાગ્રા નાગેષુ ચ હયેષુ ચ
રથસ્વારો દ્વારા છોડાયેલા સુવર્ણપંખી અને તીક્ષ્ણ બાણો, હાથીઓ અને ઘોડાઓ પર અડધી શક્તિથી પડ્યા.
તથા પ્રવૃત્તે સંગ્રામે ધનુરુદ્યમ્ય દંશિતઃ । અભિપત્ય મહાબાહુર્ભીષ્મો ભીમપરાક્રમઃ
એ રીતે યુદ્ધ જોરશોરથી ચાલતું હતું ત્યારે, ભીષ્મે, જે બલવાન અને ભયાનક મનવાળો હતો, ધનુષ ઉપાડી આગળ વધ્યો.
સૌભદ્રે ભીમસેને ચ સાત્યકૌ ચ મહારથે । કૈકેયે ચ વિરાટે ચ ધૃષ્ટદ્યુમ્ને ચ પાર્ષતે
સુભદ્રાનો પુત્ર, ભીમસેન, મહારથી સાત્યકી, કૈકેય, વિરાટ અને પૃષ્ઠદ્યુમ્ન સામે,
એતેષુ નરવીરેષુ ચેદિમત્સ્યેષુ ચાભિભૂઃ । વવર્ષ શરવર્ષાણિ વૃદ્ધઃ કુરુપિતામહઃ
આ બધા વીર પુરુષો, ચેદિ અને મત્સ્યોમાં, કુરુઓના વૃદ્ધ પિતામહે તીરોની વરસાદ વરસાવી.
અભિદ્યત તતો વ્યૂહસ્તસ્મિન્વીરસમાગમે। સર્વેષામેવ સૈન્યાનામાસીદ્વ્યતિકરો મહાન્
પછી જ્યારે એ વીરોએ યુદ્ધમાં સામસામે આવી, ત્યારે ગોઠવણી તૂટી ગઈ અને બધી સેનાઓમાં ભારે ગડબડ મચી ગઈ.
સાદિનો ધ્વજિનશ્ચૈવ હતપ્રવરવાજિનઃ । વિપ્રદ્રુતરથાનીકાઃ સમપદ્યન્ત પાણ્ડવાઃ
ધ્વજાવાળા અને ઘોડેસવાર, જેમના શ્રેષ્ઠ ઘોડા માર્યા ગયા હતા, અને રથોની ટોળકી છુટા પડી ગઈ, એ રીતે પાંડવો થયા.
અર્જુનસ્તુ નરવ્યાઘ્રો દૃષ્ટ્વા ભીષ્મં મહારથમ્ । વાર્ષ્ણેયમબ્રવીત્ક્રુદ્ધો યાહિ યત્ર પિતામહઃ
પણ મનુષ્યોમાં વાઘ અર્જુને, ભીષ્મ મહારથીને જોઈને, ક્રોધથી વૃત્તને કહ્યું: 'જ્યાં પિતામહ છે ત્યાં રથ લઈ જા.'
એષ ભીષ્મઃ સુસંક્રુદ્ધો વાર્ષ્ણેય મમ વાહિનીમ્ । નાશયિષ્યતિ સુવ્યક્તં દુર્યોધનહિતે રતઃ
'આ ભીષ્મ બહુ જ ગુસ્સામાં છે, હે વૃત્ત, અને દુર્યોધનના હિતમાં લાગેલો છે, એ નિશ્ચિતપણે મારી સેના નાશ કરી દેશે.'
એષ દ્રોણઃ કૃપઃ શલ્યો વિકર્ણશ્ચ જનાર્દન । ધાર્તરાષ્ટ્રાશ્ચ સહિતા દુર્યોધનપુરોગમાઃ
'અહીં દ્રોણ, કૃપ, શલ્ય અને વિકર્ણ છે, હે જનાર્દન, અને ધૃતરાષ્ટ્રના બધા પુત્રો દુર્યોધનને આગેવાન બનાવીને અહીં ભેગા છે.'