આદિત્યપથગઃ કેતુસ્તસ્યાદ્ભુતમનોરમઃ । શાસનાત્પુરુહૂતસ્ય નિર્મિતો વિશ્વકર્મણા
સૂર્યમાર્ગે ચાલતું તેનું ધ્વજ અદ્ભુત અને મનોહર હતું, જે પુરુહૂતના આદેશે વિશ્વકર્માએ બનાવ્યું હતું.
ઇન્દ્રાયુધસવર્ણાભિઃ પતાકાભિરલઙ્કૃતઃ । આકાશગ ઇવાકાશે ગન્ધર્વનગરોપમઃ
ઇન્દ્રના અસ્ત્ર જેવાં પતાકાઓથી શોભિત, તે આકાશમાં જાણે ગંધર્વનગરી જેવું દેખાતું હતું.
નૃત્યમાન ઇવાભાતિ રથચર્યાસુ મારિષ । તેન રત્નવતા પાર્થઃ સ ચ ગાણ્ડીવધન્વના
મારીષ, રથની ગતિમાં જાણે તે નૃત્ય કરી રહ્યો હોય એમ તેજસ્વી લાગતો હતો. એ રત્નોથી શોભિત ધ્વજ સાથે ગાંડીવધારી પાર્થ વિશેષ તેજમાં દેખાતો હતો.
બભૂવ પરમોપેતઃ સુમેરુરિવ ભાનુના । શિરોભૂદ્દ્રુપદો રાજા મહત્યા સેનયા વૃતઃ
તે પાર્થ પરમ તેજથી યુક્ત થયો, જાણે સૂર્યથી પ્રકાશિત સુમેરુ પર્વત. આગળ મહાન સેના સાથે દ્રુપદ રાજા હતા.
કુન્તિભોજશ્ચ ચૈદ્યશ્ચ ચક્ષુર્ભ્યાં તૌ જનેશ્વરૌ । દાશાર્ણકાઃ પ્રભદ્રાશ્ચ દાશેરકગણૈઃ સહ
કુંતિભોજ અને ચેદિરાજ, એ બે મનુષ્યમુખ્ય, આંખના સ્થાન પર હતા. દાશાર્ણ અને પ્રભદ્રક પણ દાશેરકના દળ સાથે હતા.
અનૂપકાઃ કિરાતાશ્ચ ગ્રીવાયાં ભરતર્ષભ । પટચ્ચરૈશ્ચ પૌણ્ડ્રૈશ્ચ રાજન્પૌરવકૈસ્તથા
અનુપક અને કિરાત ગળાના ભાગે હતા, ભરતવંશના વીર. પાટચ્ચર, પૌંડ્ર અને પૌરવ પણ ત્યાં, રાજા.
નિષાદૈઃ સહિતશ્ચાપિ પૃષ્ઠમાસીદ્યુધિષ્ઠિરઃ। પક્ષૌ તુ ભીમસેનશ્ચ ધૃષ્ટદ્યુમ્નશ્ચ પાર્ષતઃ
યુધિષ્ઠિર પોતાના સાથે નિષાદો લઈને પાછળ બેસ્યા હતા. બંને બાજુએ ભીમસેન અને પૃષ્ઠતના પુત્ર ધૃષ્ટદ્યુમ્ન ઊભા રહ્યા હતા.
દ્રૌપદેયાભિમન્યુશ્ચ સાત્યકિશ્ચ મહારથઃ । પિશાચા દારદાશ્ચૈવ પુણ્ડ્રાઃ કુણ્ડીવિષૈઃ સહ
દ્રૌપદીના પુત્રો, અભિમન્યુ અને મહાન રથીઓમાં ગણાતા સાત્યકી, સાથે સાથે પિશાચો, દારદો, પુણ્ડ્રો અને કુણ્ડીવિષના લોકો પણ હાજર હતા.
મારુતા ધેનુકાશ્ચૈવ તંગમાઃ પરતંગણાઃ । બાહ્લિકાસ્તિત્તિરાશ્ચૈવ ચોલાઃ પાણ્ડ્યાશ્ચ ભારત
મારુતો, ધેનુકો, તંગમો, પરતંગણો, બાહ્લિકો, તિત્તિરો, ચોળો અને પાંડ્યો, હે ભારત, એ પણ ત્યાં હાજર હતા.
એતે જનપદા રાજન્દક્ષિણં પક્ષમાશ્રિતાઃ । અગ્નિવેશાસ્તુદ્દુણ્ડાશ્ચ માલવા દાનભારયઃ
હે રાજા, આ બધા જનપદો દક્ષિણ બાજુએ ઊભા રહ્યા હતા. અગ્નિવેશ્યો, દુડ્ડુણો, માલવો અને દાનભારયો પણ ત્યાં હતા.
શબરા ઉદ્ભસાશ્ચૈવ વત્સાશ્ચ સહ નાકુલૈઃ । નકુલઃ સહદેવશ્ચ વામં પક્ષં સમાશ્રિતાઃ
શબરો, ઉદ્ભસો અને વત્સો, સાથે સાથે નકુલના લોકો પણ હાજર હતા. નકુલ અને સહદેવએ ડાબી બાજુ સંભાળી હતી.
રથાનામયુતં પક્ષૌ શિરસ્તુ નિયુતં તથા। પૃષ્ઠમર્બુદમેવાસીત્સહસ્રામિ ચ વિંશતિઃ
બન્ને બાજુએ દસ હજાર રથો હતા, આગળના ભાગે લાખ રથો હતા. પાછળના ભાગે કરોડ રથો અને વીસ હજાર વધારે હતા.
ગ્રીવાયાં નિયુતં ચાપિ સહસ્રામિ ચ સપ્તતિઃ । પક્ષકોટિપ્રપક્ષેષુ પક્ષાન્તેષુ ચ વારણાઃ
ગળા પાસે લાખ રથો અને સત્તર હજાર વધારે હતા. બાજુના છેડે અને પાંખના અંતે હાથીઓ ઊભા રાખવામાં આવ્યા હતા.
જગ્મુઃ પરિવૃતા રાજંશ્ચલન્ત ઇવ પર્વતાઃ । જઘનં પાલયામાસ વિરાટઃ સહ કેકયૈઃ
એ બધા રાજા, પહાડો જેમ હલનચલન કરતા, ચારે બાજુથી ઘેરીને આગળ વધ્યા. વિરાટ અને કેકયાઓએ પાછળનો ભાગ સંભાળ્યો.
કાશિરાજશ્ચ શૈબ્યશ્ચ રથાનામયુતૈસ્ત્રિભિઃ । એવમેનં મહાવ્યૂહં વ્યૂહ્ય ભારત પાણ્ડવાઃ
કાશીનો રાજા અને શૈબ્ય, ત્રીસ હજાર રથો સાથે એ વ્યૂહને રક્ષતા હતા. હે ભારત, પાંડવો એ રીતે આ મહાન વ્યૂહ રચ્યો.
સૂર્યોધયં ત ઇચ્છતઃ સ્થિતા યુદ્ધાય દંશિતાઃ । તેષામાદિત્યવર્માનિ વિમલાનિ મહાન્તિ ચ । શ્વેતચ્છત્રાણ્યશોભન્ત વારણેષુ રથેષુ ચ
સૂર્યોદયની ઈચ્છા રાખીને, એ બધા યુદ્ધ માટે તૈયાર ઊભા રહ્યા. એમના કવચો સૂર્ય જેવું તેજસ્વી અને નિર્મળ હતા, અને એમના સફેદ છત્રો હાથીઓ અને રથો પર ચમકી રહ્યા હતા.
ક્રૌઞ્ચં દૃષ્ટ્વા તતો વ્યૂહમભેદ્યં તનયસ્તવ । રક્ષમાણં મહાઘોરં પાર્થેનામિતતેજસા
પછી, અર્જુન જે અનંત તેજવાળા છે, એમની કડક રક્ષા હેઠળનું અખંડનીય ક્રૌંચ વ્યૂહ જોઈને, તારો પુત્ર—
આચાર્યમુપસંગમ્ય કૃપં શલ્યં ચ પાર્થિવ । સૌમદત્તિં વિકર્ણં ચ સોઽશ્વત્થામાનમેવ ચ
ગુરુ, કૃપ, શલ્ય, રાજા, સૌમદત્ત, વિકર્ણ અને અશ્વત્થામા પાસે ગયો.
દુઃશાકસનાદીન્ભ્રાતૄંશ્ચ સર્વનેવ ચ ભારત । અન્યાંશ્ચ સુબહૂઞ્શૂરાન્યુદ્ધાય સમુપાગતાન્
દુઃશાસન, પોતાના બધા ભાઈઓ અને બીજા ઘણા શૂરવીરો, જે યુદ્ધ માટે ભેગા થયા હતા, એમને પણ બોલાવ્યો.
પ્રાહેદં વચનં કાલે હર્ષયંસ્તનયસ્તવ । નાનાશસ્ત્રપ્રહરણાઃ સર્વે યુદ્ધવિશારદાઃ
એ સમયે, તારા પુત્રે એમને ઉત્સાહ આપતાં આ વાત કહી: 'તમારે બધા વિવિધ શસ્ત્રો અને હથિયારો ચલાવતાં આવડે છે, અને યુદ્ધમાં પારંગત છો.'
એકૈકશઃ સમર્થા હિ યૂયં સર્વે મહારથાઃ । પાણ્ડુપુત્રાન્રણે હન્તું સસૈન્યાન્કિમુ સંહતાઃ
'તમારા દરેકમાં એટલી શક્તિ છે કે તમે એકલા પણ પાંડુપુત્રો અને એમની સેનાને યુદ્ધમાં હરાવી શકો—તો બધા મળીને તો કેટલું કરી શકો!'
અપર્યાપ્તં તદસ્માકં બલં ભીષ્માભિરક્ષિતમ્ । પર્યાપ્તમિદમેતેષાં બલં ભીમાભિરક્ષિતમ્
'ભીષ્મની રક્ષા હેઠળ અમારી સેના અખૂટ છે; અને ભીમની રક્ષા હેઠળ એમની સેના મર્યાદિત છે.'
સંસ્થાનાઃ શૂરસેનાશ્ચ વેત્રિકાઃ કુકુરાસ્તથા । આરોચકાસ્ત્રિગર્તાશ્ચ મદ્રકા યવનાસ્તથા
'સંસ્થાન, શૂરસેના, વેત્રિક, કુકુર, આરોચક, ત્રિગર્ત, મદ્રક અને યવન—'
શત્રુંજયેન સહિતાસ્તથા દુઃશાસનેન ચ । વિકર્ણેન ચ વીરેણ તથા નન્દોપનન્દકૈઃ
'શત્રુંજય, દુઃશાસન, શૂરવીર વિકર્ણ, અને સાથે નંદ તથા ઉપનંદક—'
ચિત્રસેનેન સહિતાઃ સહિતાઃ પારિભદ્રકૈઃ । ભીષ્મમેવાભિરક્ષન્તુ સહ સૈન્યપુરસ્કૃતાઃ
ચિત્રસેન અને પારિભદ્રક સાથે, પોતાના સૈનિકો સાથે ભીષ્મની રક્ષા કરે.
તતો ભીષ્મશ્ચ દ્રોણશ્ચ તવ પુત્રાશ્ચ મારિષ । અવ્યૂહન્ત મહાવ્યૂહં પાણ્ડૂનાં પ્રતિબાધકમ્
પછી ભીષ્મ, દ્રોણ અને તમારા પુત્રોએ, પાંડવોને અટકાવવા માટે મહાન વ્યૂહ રચ્યો.
ભીષ્મઃ સૈન્યેન મહતા સમનન્તાત્પરિવારિતઃ । યયૌ પ્રકર્ષન્મહતીં વાહિનીં સરરાડિવ
ભીષ્મ ચારેય બાજુથી વિશાળ સેના સાથે ઘેરાઈને, રાજા જેવો મહાન દળને આગળ લઈ ગયા.
તમન્વાયાન્મહેષ્વાસો ભારદ્વાજઃ પ્રતાપવાન્ । કુન્તલૈશ્ચ દશાર્ણૈશ્ચ માગધૈશ્ચ વિશાંપતે
પારંગત ધનુર્ધર ભારદ્વાજ, કુંતલ, દશાર્ણ અને માગધ સાથે, ભીષ્મના પાછળ ગયા.
વિદમર્ભૈર્મેકલૈશ્ચૈવ કર્ણપ્રાવરણૈરપિ । સહિતાઃ સર્વસૈન્યેન ભીષ્મમહાવશોભિનમ્
વિદર્ભ, મેકલ અને કર્ણના રક્ષક તથા આખી સેના સાથે, ભીષ્મના શોભાયમાન દળ જોડાયા.
ગાન્ધારાઃ સિન્ધુસૌવીરાઃ શિબયોઽથ વસાતયઃ। શકુનિશ્ચ સ્વસૈન્યેન ભીષ્મમાહવશોભિનમ્
ગાંધીર, સિંધુ, સૌવીર, શિબી, વસાત અને શકુની પોતાની સેના સાથે, યુદ્ધમાં તેજસ્વી ભીષ્મ સાથે જોડાયા.