સ ત્વં પશ્ય મહાભાગ યોગેશ્વર મહારથમ્ । ભીષ્મં યઃ શમયેત્સંખ્યે દાવાગ્નિં જલદો યથા
એથી, હે મહાભાગ્યશાળી યોગેશ્વર, જોઈ લે કે મહારથીઓમાં કોણ ભીષ્મને યુદ્ધમાં રોકી શકે છે, જેમ વાદળ જંગલમાં લાગેલી આગને બુઝાવે છે.
તવ પ્રસાદાદ્ગોવિન્દ પાણ્ડવા નિહતદ્વિષઃ । સ્વરાજ્યમનુસંપ્રાપ્તા મોદિષ્યન્તે સબાન્ધવાઃ
હે ગોવિંદ, તારી કૃપાથી પાંડવો દુશ્મનોને મારીને પોતાનું રાજ્ય ફરી મેળવે અને પોતાના સગાં-સંબંધીઓ સાથે આનંદ કરશે.
એવમુક્ત્વા તતઃ પાર્થો ધ્યાન્નાસ્તે મહામનાઃ । ચિરમન્તર્મના ભૂત્વા શોકોપહતચેતનઃ
આવી રીતે બોલ્યા પછી, મહાન આત્માવાળા પાર્થ ધ્યાનમાં બેઠા, લાંબા સમય સુધી મનમાં ડૂબેલા રહ્યા અને દુઃખથી ચેતના ગુમાવી બેઠા.
શોકાર્તં તમથો જ્ઞાત્વા દુઃખોપહતચેતસમ્ । અબ્રવીત્તત્ર ગોવિન્દો હર્ષયન્સર્વપાણ્ડવાન્
પછી, જ્યારે ગોવિંદે જોયું કે તેઓ શોકથી પીડાય છે અને દુઃખથી મન દુર્ભર થયું છે, ત્યારે ત્યાં ગોવિંદે બધા પાંડવોને આનંદિત કરતાં એમને સંબોધ્યા.
માશુચો ભરતશ્રેષ્ટ ન ત્વં શોચિતુમર્હસિ । યસ્ય તે ભ્રાતરઃ શૂરાઃ સર્વલોકેષુ ધન્વિનઃક
હે ભરતશ્રેષ્ઠ, તું શોક ન કર; તને દુઃખ કરવાની જરૂર નથી, કેમ કે તારા ભાઈઓ બધા લોકોએ જાણીતા, વીર અને ધનુર્ધર છે.
અહં ચ પ્રિયકૃદ્રાજન્સાત્યકિશ્ચ મહાયશાઃ । વિરાટદ્રુપદૌ ચેમૌ ધૃષ્ટદ્યુમ્નશ્ચ પાર્ષતઃ
હું પણ, હે રાજા, તારો હિતેચ્છુ છું અને મહાન યશવંત સાત્યકી પણ છે; આ વિરાટ અને દ્રુપદ, અને પૃષ્ઠતપુત્ર ધૃષ્ટદ્યુમ્ન પણ છે.
તથૈવ સબલાશ્ચેમે રાજાનો રાજસત્તમ। ત્વત્પ્રસાદં પ્રતીક્ષન્તે ત્વદ્ભક્તાશ્ચ વિશાંપતે
એ જ રીતે, હે રાજાશ્રેષ્ઠ, આ બધા રાજાઓ અને તેમની સેનાઓ, તથા તારા ભક્તો, બધા તારા અનુકંપાની રાહ જુએ છે, હે વિશ્વના સ્વામી.
એષ તે પાર્ષતો નિત્યં હિતકામઃ પ્રિયે રતઃ । સૈનાપત્યમનુપ્રાપ્તો ધૃષ્ટદ્યુમ્નો મહાબલઃ
આ પૃષ્ઠતપુત્ર ધૃષ્ટદ્યુમ્ન હંમેશા તારા હિતની ઈચ્છા રાખે છે, તારા કલ્યાણમાં આનંદ પામે છે અને હવે મહાબલી ધૃષ્ટદ્યુમ્ન સેનાપતિ બન્યો છે.
શિખણ્ડી ચ મહાબાહો ભીષ્મસ્ય નિધનં કિલ। એતચ્છ્રુત્વા તતો ધર્મો ધૃષ્ટદ્યુમ્નં મહારથમ્ । અબ્રવીત્સમિતૌ તસ્યાં વાસુદેવસ્ય શ્રૃણ્વતઃ
મહાબાહુ શિખંડીએ ભીષ્મના અંતનું કારણ બન્યો હતો એવું કહેવાય છે. આ સાંભળીને, ધર્મરાજાએ એ સભામાં મહારથી ધૃષ્ટદ્યુમ્નને કહ્યું, જ્યારે વાસુદેવ પણ સાંભળી રહ્યા હતા.
ધૃષ્ટદ્યુમ્ન નિબોધેદં યત્ત્વાં વક્ષ્યામિ મારિષ। નાતિક્રમ્યં ભવેત્તચ્ચ વચનં મમ ભાષિતમ્
ધૃષ્ટદ્યુમ્ન, હવે હું તને જે કહું છું તે ધ્યાનથી સાંભળ. મારું કહેવું અવગણવું નહિ.
ભવાન્સેનાપતિર્મહ્યં વાસુદેવેન સંમિતઃ। કાર્તિકેયો યથા નિત્યં દેવાનામભવત્પુરા
મને વાસુદેવે જેમ તારો સેનાપતિ બનાવ્યો છે, એ જ રીતે કાર્તિકેય દેવતાઓના સેનાપતિ હતા.
તથા ત્વમપિ પાણ્ડૂનાં સેનાનીઃ પુરુષર્ષભ। સ ત્વં પુરુષશાર્દૂલ વિક્રમ્ય જહિ કૌરવાન્
એ જ રીતે, તું પાંડવોની સેના નો મુખ્ય છે, પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ. એટલે, પુરુષશાર્દૂલ, તું હિંમતથી કૌરવો પર ચઢાઈ કર અને તેમને હરાવ.
અહં ચ તેઽનુયાસ્યામિ ભીમઃ કૃષ્ણશ્ચ મારિષ । માદ્રીપુત્રૌ ચ સહિતૌ દ્રૌપદેયાશ્ચ દંશિતાઃ
હું પણ તારા પાછળ ચાલીશ, ભીમ અને કૃષ્ણ પણ, માદ્રીના બંને પુત્રો અને દ્રૌપદીના પુત્રો પણ યુદ્ધ માટે તત્પર છે.
યે ચાન્યે પૃથિવીપાલાઃ પ્રધાનાઃ પુરુષર્ષભ । તત ઉદ્ધર્ષયન્સર્વાન્ધૃષ્ટદ્યુમ્નોઽભ્યભાષત
અને પૃથ્વીના બીજા સર્વ શ્રેષ્ઠ રાજાઓ પણ, પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ, ત્યારે ધૃષ્ટદ્યુમ્ને સૌને ઉત્સાહ આપીને બોલ્યા.
અહં દ્રોણાન્તકઃ પાર્થ વિહિતઃ શમ્ભુના પુરા। રણે ભીષ્મં કૃપં દ્રોણં તથા શલ્યં જયદ્રથમ્
પાર્થ, શંભુએ મને પૂર્વે દ્રોણના વિનાશ માટે નિમિત્ત બનાવ્યો છે. યુદ્ધમાં હું ભીષ્મ, કૃપ, દ્રોણ, શલ્ય અને જયદ્રથ સામે લડીશ.
સર્વાનદ્ય રણે દૃપ્તાન્પ્રતિયોત્સ્યામિ પાર્થિવ । અથોત્ક્રુષ્ટં મહેષ્વાસૈઃ પાણ્ડવૈર્યુદ્ધદુર્મદૈઃ
રાજા, આજે હું યુદ્ધમાં બધા અહંકારયુક્ત વીરોથી મુકાબલો કરીશ. ત્યારબાદ યુદ્ધ માટે ઉત્સાહિત પાંડવો તરફથી મહાન જયઘોષ થયો.
સમુદ્યતે પાર્થિવેન્દ્રે પાર્ષતે શત્રુસૂદને । તમબ્રવીત્તતઃ પાર્થઃ પાર્ષતં પૃતનાપતિમ્
પૃથ્વીના રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ, શત્રુવિનાશક, પાર્ષત જાગૃત થયા ત્યારે, પાર્થએ પૃથ્વીના સેનાપતિ પાર્ષતને કહ્યું.
વ્યૂહઃ ક્રૌઞ્ચારુણો નામ સર્વશત્રુનિબર્હણઃ । યં બૃહસ્પતિરિન્દ્રાય તદા દેવાસુરેઽબ્રવીત્
કૌંચ-અરુણ નામનું વ્યૂહ છે, જે બધા શત્રુઓનો નાશ કરે છે. એ જ વ્યૂહ બ્રહસ્પતિએ ઇન્દ્રને દેવાસુર યુદ્ધમાં સમજાવ્યો હતો.
તં યથાવત્પ્રતિવ્યૂહં પરાનીકવિનાશનમ્ । અદૃષ્ટપૂર્વં રાજાનઃ પશ્યન્તુ કુરુભિઃ સહ
એ વ્યૂહ, જે ક્યારેય જોવામાં આવ્યો નથી અને દુશ્મનના સૈન્યના વિનાશ માટે યોગ્ય રીતે ગોઠવાયો છે, તે રાજાઓ અને કૌરવો પણ જોઈ શકે.
યથોક્તઃ સ નૃદેવેન વિષ્ણુર્વજ્રભૃતા યથા। પ્રભાતે સર્વસૈન્યાનામગ્રે ચક્રે ધનઞ્જયમ્
જેમ રાજાએ વર્ણવ્યું અને જેમ વિષ્ણુએ વજ્રધારી માટે કર્યું હતું, એ રીતે ધનંજયે વહેલી સવારે આખા સૈન્યના આગળ વ્યૂહ ગોઠવ્યો.
આદિત્યપથગઃ કેતુસ્તસ્યાદ્ભુતમનોરમઃ । શાસનાત્પુરુહૂતસ્ય નિર્મિતો વિશ્વકર્મણા
સૂર્યમાર્ગે ચાલતું તેનું ધ્વજ અદ્ભુત અને મનોહર હતું, જે પુરુહૂતના આદેશે વિશ્વકર્માએ બનાવ્યું હતું.
ઇન્દ્રાયુધસવર્ણાભિઃ પતાકાભિરલઙ્કૃતઃ । આકાશગ ઇવાકાશે ગન્ધર્વનગરોપમઃ
ઇન્દ્રના અસ્ત્ર જેવાં પતાકાઓથી શોભિત, તે આકાશમાં જાણે ગંધર્વનગરી જેવું દેખાતું હતું.
નૃત્યમાન ઇવાભાતિ રથચર્યાસુ મારિષ । તેન રત્નવતા પાર્થઃ સ ચ ગાણ્ડીવધન્વના
મારીષ, રથની ગતિમાં જાણે તે નૃત્ય કરી રહ્યો હોય એમ તેજસ્વી લાગતો હતો. એ રત્નોથી શોભિત ધ્વજ સાથે ગાંડીવધારી પાર્થ વિશેષ તેજમાં દેખાતો હતો.
બભૂવ પરમોપેતઃ સુમેરુરિવ ભાનુના । શિરોભૂદ્દ્રુપદો રાજા મહત્યા સેનયા વૃતઃ
તે પાર્થ પરમ તેજથી યુક્ત થયો, જાણે સૂર્યથી પ્રકાશિત સુમેરુ પર્વત. આગળ મહાન સેના સાથે દ્રુપદ રાજા હતા.
કુન્તિભોજશ્ચ ચૈદ્યશ્ચ ચક્ષુર્ભ્યાં તૌ જનેશ્વરૌ । દાશાર્ણકાઃ પ્રભદ્રાશ્ચ દાશેરકગણૈઃ સહ
કુંતિભોજ અને ચેદિરાજ, એ બે મનુષ્યમુખ્ય, આંખના સ્થાન પર હતા. દાશાર્ણ અને પ્રભદ્રક પણ દાશેરકના દળ સાથે હતા.
અનૂપકાઃ કિરાતાશ્ચ ગ્રીવાયાં ભરતર્ષભ । પટચ્ચરૈશ્ચ પૌણ્ડ્રૈશ્ચ રાજન્પૌરવકૈસ્તથા
અનુપક અને કિરાત ગળાના ભાગે હતા, ભરતવંશના વીર. પાટચ્ચર, પૌંડ્ર અને પૌરવ પણ ત્યાં, રાજા.
નિષાદૈઃ સહિતશ્ચાપિ પૃષ્ઠમાસીદ્યુધિષ્ઠિરઃ। પક્ષૌ તુ ભીમસેનશ્ચ ધૃષ્ટદ્યુમ્નશ્ચ પાર્ષતઃ
યુધિષ્ઠિર પોતાના સાથે નિષાદો લઈને પાછળ બેસ્યા હતા. બંને બાજુએ ભીમસેન અને પૃષ્ઠતના પુત્ર ધૃષ્ટદ્યુમ્ન ઊભા રહ્યા હતા.
દ્રૌપદેયાભિમન્યુશ્ચ સાત્યકિશ્ચ મહારથઃ । પિશાચા દારદાશ્ચૈવ પુણ્ડ્રાઃ કુણ્ડીવિષૈઃ સહ
દ્રૌપદીના પુત્રો, અભિમન્યુ અને મહાન રથીઓમાં ગણાતા સાત્યકી, સાથે સાથે પિશાચો, દારદો, પુણ્ડ્રો અને કુણ્ડીવિષના લોકો પણ હાજર હતા.
મારુતા ધેનુકાશ્ચૈવ તંગમાઃ પરતંગણાઃ । બાહ્લિકાસ્તિત્તિરાશ્ચૈવ ચોલાઃ પાણ્ડ્યાશ્ચ ભારત
મારુતો, ધેનુકો, તંગમો, પરતંગણો, બાહ્લિકો, તિત્તિરો, ચોળો અને પાંડ્યો, હે ભારત, એ પણ ત્યાં હાજર હતા.
એતે જનપદા રાજન્દક્ષિણં પક્ષમાશ્રિતાઃ । અગ્નિવેશાસ્તુદ્દુણ્ડાશ્ચ માલવા દાનભારયઃ
હે રાજા, આ બધા જનપદો દક્ષિણ બાજુએ ઊભા રહ્યા હતા. અગ્નિવેશ્યો, દુડ્ડુણો, માલવો અને દાનભારયો પણ ત્યાં હતા.