મધ્યન્દિને યથાઽઽદિત્યં તપન્તમિવ તેજસા। ન શેકુઃ પાણ્ડવેયસ્ય યોધા ભીષ્મં નિરીક્ષિતુમ્
મધ્યાહ્ને જેમ તપતા સૂર્યને જોઈ શકાતું નથી, તેમ પાંડવોની સેના ભીષ્મના તેજને જોઈ શકતી નહોતી.
વીક્ષાંચક્રુઃ સમંતાત્તે પાણ્ડવા ભયપીડિતાઃ । ત્રાતારં નાધ્યગચ્છન્ત ગાવઃ શીતાર્દિતા ઇવ
પાંડવો ભયથી બધે નજર ફેરવી રહ્યા હતા, પણ તેમને ક્યાંય રક્ષા કરનાર મળ્યો નહીં, જેમ ઠંડીથી પીડાતા ગાયોને આશ્રય ન મળે.
સા તુ યૌધિષ્ઠિરી સેના ગાઙ્ગેયશરપીડિતા । સિંહેનેવ વિનિર્ભિન્ના શુક્લા ગૌરિવ ગોપતેઃ
યુધિષ્ઠિરની સેના, ભીષ્મના તીક્ષ્ણ બાણોથી એટલી દુઃખી થઈ ગઈ હતી કે, જાણે ગોપાળની સફેદ ગાયને સિંહ ફાડી નાખે એમ ચકનાચૂર થઈ ગઈ.
હતે વિપ્રુદ્રુતે સૈન્યે નિરુત્સાહે વિમર્દિતે। હાહાકારો મહાનાસીત્પાણ્ડુસૈન્યેષુ ભારત
જ્યારે સેના મારાઈ ગઈ, વિખેરાઈ ગઈ, નિરાશ થઈ ગઈ અને સંપૂર્ણપણે હારી ગઈ, ત્યારે પાંડવોની સેના માં મોટો રડવાનો અવાજ ઉઠ્યો, હે ભરત.
તતો ભીષ્મઃ શાન્તનવો નિત્યં મણ્ડલકાર્મુકઃ । મુમોચ બાણાન્દીપ્તાગ્રાનહીનાશીવિષાનિવ
પછી શાંતનુના પુત્ર ભીષ્મ, હંમેશા વક્ર ધનુષ્ય ધરાવતા, અગ્નિ જેવાં તેજસ્વી બાણ છોડવા લાગ્યા, જાણે ઝેરી સાપો છૂટ્યા હોય એમ.
શરૈરેકાયનીકુર્વન્દિશઃ સર્વા યતવ્રતઃ। જઘાન પાણ્ડવરથાનાદિશ્યાદિશ્ય ભારત
એ યોદ્ધાએ પોતાના બાણોથી ચારેય દિશાઓ એકસમાન કરી નાખી, વારંવાર પાંડવોના રથોને નિશાન બનાવીને ઘાયલ કર્યા, હે ભરત.
તતઃ સૈન્યેષુ ભગ્નેષુ મથિતેષુ ચ સર્વશઃ । પ્રાપ્તે ચાસ્તં દિનકરે ન પ્રાજ્ઞાયત કિંચન
પછી જ્યારે બંને સેનાઓ તૂટી પડી અને સંપૂર્ણપણે પીસાઈ ગઈ, અને સૂર્યાસ્ત થયો, ત્યારે કંઈ પણ ઓળખાતું નહોતું.
ભીષ્મં ચ સમુદીર્યન્તં દૃષ્ટ્વા પાર્થા મહાહવે । અવહારમકુર્વન્ત સૈન્યાનાં ભરતર્ષભ
મહાસંગ્રામમાં ભીષ્મને આગળ વધતો જોઈને, પાંડવો એ પોતાની સેના પાછી ખેંચી લીધી, હે ભરતવંશી.
કૃતેઽવહારે સૈન્યાનાં પ્રથમે ભરતર્ષભ । ભીષ્મે ચ યુદ્ધસંરબ્ધે હૃષ્ટે દુર્યોધને તથા
પહેલીવાર બંને સેનાઓ પાછી ખેંચાઈ, ત્યારે ભીષ્મ યુદ્ધ માટે ઉત્સુક હતો અને દુર્યોધન પણ ખૂબ આનંદિત થયો.
ધર્મરાજસ્તતસ્તૂર્ણમભિગમ્ય જનાર્દનમ્ । ભ્રાતૃભિઃ સહિતઃ સર્વૈઃ સર્વૈશ્ચૈવ જનેશ્વરૈઃ
પછી ધર્મરાજ યુધિષ્ઠિરે, પોતાના બધા ભાઈઓ અને રાજાઓ સાથે, ઝડપથી જનાર્દન પાસે ગયા.
શુચા પરમયા યુક્તશ્ચિન્તયાનઃ પરાજયમ્। વાર્ષ્ણેયમબ્રવીદ્રજાન્દૃષ્ટ્વા ભીષ્મસ્ય વિક્રમમ્
ભીષ્મની વિક્રમતા જોઈને, યુધિષ્ઠિર ખૂબ જ દુઃખી અને હારના વિચારોમાં ગરકાવ થઈને કૃષ્ણને કહ્યું.
કૃષ્ણ પશ્ય મહેષ્વાસં ભીષ્મં ભીમપરાક્રમમ્ । શરૈર્દહન્તં સૈન્યં મે ગ્રીષ્મે કક્ષમિવાનલમ્
કૃષ્ણ, જુઓ તો ખરા, ભીષ્મ કેવો મહાન ધનુર્ધર છે, ભીમ જેવી શક્તિ ધરાવે છે, અને મારા સૈનિકોને એના બાણોથી એ રીતે દાઝે છે, જેમ ઉનાળામાં સુકાઈ ગયેલું ઘાસ અગ્નિથી સળગી જાય છે.
કથમેનં મહાત્માનં શક્ષ્યામઃ પ્રતિવીક્ષિતુમ્ । લેલિહ્યમાનં સૈન્યં મે હવિષ્મન્તમિવાનલમ્
આવો મહાત્મા, જે મારી સેનાને યજ્ઞના હવન સમાન ગળી જાય છે, તેને આપણે કેવી રીતે રોકી શકીશું?
એતં હિ પુરુષવ્યાઘ્રં ધનુષ્મન્તં મહાબલમ્ । દૃષ્ટ્વા વિપ્રદ્રુર્ત સૈન્યં સમરે માર્ગણાહતમ્
આ પુરુષશ્રેષ્ઠ, ધનુષ્યધારી અને મહાબલી ભીષ્મને જોઈને, યુદ્ધમાં મારી સેના એના બાણોથી ઘાયલ થઈ વિખેરાઈ ગઈ છે.
શક્યો જેતું યમઃ ક્રુદ્ધો વજ્રપાણિશ્ચ સંયુગે । વરુણઃ પાશભૃદ્વાપિ કુબેરો વા ગદાધરઃ
યમરાજ ગુસ્સે થાય તો પણ, વજ્રધારી ઇન્દ્ર, પાશધારી વરુણ કે ગદાધારી કુબેર પણ યુદ્ધમાં જીતાઈ શકે છે.
ન તુ ભીષ્મો મહાજેતાઃ શક્યો જેતું મહાબલઃ । સોઽહમેવં ગતે મગ્નો ભીષ્માગાધજલેઽપ્લુવે
પણ મહાવીર ભીષ્મને જીતવો અશક્ય છે; હવે હું તો ભીષ્મના ઊંડા જળમાં ડૂબી ગયો છું અને બહાર આવી શકતો નથી.
આત્મનો બુદ્ધિદૌર્બલ્યાદ્ભીષ્મમાસાદ્ય કેશવ । વનં યાત્સામિ વાર્ષ્ણેય શ્રેયો મે તત્ર જીવિતુમ્
મારી પોતાની સમજની નબળાઈને કારણે, હે કેશવ, ભીષ્મ સામે આવી પડ્યો છું; હવે તો વંશજ, મને જંગલમાં જઈને જીવવું વધુ સારું લાગે છે.
ન ત્વેતાન્પૃથિવીપાલાન્દાતું ભીષ્માય મૃત્યવે । ક્ષપયિષ્યતિ સેનાં મે કૃષ્ણ ભીષ્મો મહાસ્ત્રવિત્
પણ હું આ પૃથ્વીના રાજાઓને ભીષ્મના હાથમાં મરણ માટે આપી શકતો નથી; કૃષ્ણ, ભીષ્મ, શસ્ત્રવિદ્યા માં પારંગત છે અને મારી સેના નાશ કરી નાખશે.
યથાઽનલં પ્રજ્વલિતં પતઙ્ગાઃ સમભિદ્રુતાઃ । વિનાશાયોપગચ્છન્તિ તથા મે સનિકો જનઃ
જેમ પતંગિયાં પ્રજ્વલિત અગ્નિમાં દોડીને પોતાનો નાશ કરી લે છે, એમ મારી સેના પણ પોતાના નેતાઓ સાથે વિનાશ તરફ આગળ વધી રહી છે.
ક્ષયં નીતોઽસ્મિ વાર્ષ્ણેય રાજ્યહેતોઃ પરાક્રમી । ભ્રાતશ્ચૈવ મે વીરાઃ કર્શિતાઃ શરપીડિતાઃ
હે વૃષ્ણિવંશી, રાજ્ય માટે પ્રયત્ન કરતાં હું તો નાશ પામી ગયો છું અને મારા વીર ભાઈઓ પણ બાણોના દુઃખથી પીડાઈ ગયા છે.
મત્કૃતે ભ્રાતૃહાર્દેન રાજ્યાદ્ભ્રષ્ટાસ્તથા સુખાત્। જીવિતં બહુમન્યેઽહં જીવિતં હ્યદ્ય દુર્લભમ્
મારા કારણે ભાઈના દુઃખથી રાજ્ય અને સુખ ગુમાવ્યા છે, એથી હવે મને જીવન બહુ મૂલ્યવાન લાગે છે—આજે તો જીવવું પણ દુર્લભ છે.
જીવિતસ્ય ચ શેષેણ તપસ્તપ્સ્યામિ દુશ્ચરમ્ । ન ઘાતયિષ્યામિ રણે મિત્રાણીમાનિ કેશવ
હવે જે જીવન બચ્યું છે, એથી હું કઠિન તપ કરીશ, હે કેશવ, પણ આ મારા મિત્રોને યુદ્ધમાં મારીશ નહીં.
રથાન્મે બહુસાહસ્રાન્દિવ્યૈરસ્ત્રૈર્મહાબલઃ । ઘાતયત્યનિશં ભીષ્મઃ પ્રવરાણાં પ્રહારિણામ્
ભીષ્મ મહાબલી છે અને દૈવી અસ્ત્રો ધરાવે છે; રાતે તે અગ્રગણ્ય યુદ્ધવીરોમાંથી મારા હજારો રથોને સતત નાશ કરે છે.
કિં નુ કૃત્વા હિતં મે સ્યાદ્બ્રૂહિ માધવ માચિરમ્ । મધ્યસ્થમિવ પશ્યામિ સમરે સવ્યસાચિનમ્
હું શું કરું કે જે મારા માટે હિતકારક થાય? હે માધવ, તું વહેલી તકે કહેજે. યુદ્ધમાં હું સવ્યસાચીને મધ્યસ્થ જેવો ઊભેલો જોઉં છું.
એકો ભીમઃ પરં શક્ત્યા યુધ્યત્યેવ મહાભુજઃ । કેવલં બાહુવીર્યેણ ક્ષત્રધર્મમનુસ્મરન્
માત્ર ભીમજીએ જ મહાન બળથી, પોતાના બાહુબળના જ આધાર પર, ક્ષત્રિય ધર્મને યાદ રાખીને સતત યુદ્ધ કરે છે.
ગદયા વીરઘાતિન્યા યથોત્સાહં મહામનાઃ । કરોત્યસુકરં કર્મ રથાશ્વનરપઙ્ક્તિષુ
મહાન હૃદયવાળા ભીમ પોતાની વીરઘાતી ગદાથી, જેટલી શક્તિ હોય તેટલી, રથ, ઘોડા અને સૈનિકોની પંક્તિઓમાં અઘરા કાર્યો કરે છે.
નાલમેષ ક્ષયં કર્તું પરસૈન્યસ્ય મારિષ । આર્જવેનૈવ યુદ્ધેન વીર વર્ષશતૈરપિ
પણ, હે મારિષ, માત્ર ભીમ એકલો જ દુશ્મન સેના નાશી શકે એમ નથી—even સીધા યુદ્ધથી પણ, સો વર્ષ સુધી પ્રયત્ન કરે તો પણ.
એકોઽસ્ત્રવિત્સખા તેઽયં સોઽપ્યસ્માન્સમુપેક્ષતે । નિર્દહ્યમાનાન્ભીષ્મેણ દ્રોણેન ચ મહાત્મના
આ એકમાત્ર, તારો મિત્ર, અસ્ત્રવિદ્યા જાણે છે, છતાં ભીષ્મ અને મહાત્મા દ્રોણના હાથે અમે બળી રહ્યા છીએ ત્યારે પણ તે અમને અવગણે છે.
દિવ્યાન્યસ્ત્રાણિ ભીષ્મસ્ય દ્રોણસ્ય ચ મહાત્મનઃ । ધક્ષ્યન્તિ ક્ષત્રિયાન્સર્વાન્પ્રયુક્તાનિ પુનઃ પુનઃ
ભીષ્મ અને મહાત્મા દ્રોણના દૈવી અસ્ત્રો વારંવાર ઉપયોગ થતાં બધા ક્ષત્રિયોને ભસ્મ કરી નાખશે.
કૃષ્ણ ભીષ્મઃ સુસંરબ્ધઃ સહિતઃ સર્વપાર્થિવૈઃ । ક્ષપયિષ્યતિ નો નૂનં યાદૃશોઽસ્ય પરાક્રમઃ
હે કૃષ્ણ, ભીષ્મ હવે ખૂબ જ રોષે ભરાયો છે અને બધા રાજાઓ સાથે મળીને, તેની શક્તિ એવી છે કે તે ચોક્કસ અમારો નાશ કરી નાખશે.