તમુદ્યન્તમુદીક્ષ્યાથ મહેષ્વાસં મહાબલમ્ । સંત્રસ્તા પાણ્ડવી સેના વાતવેગહતેવ નૌઃ
એ મહાન ધનુર્ધર અને શક્તિશાળી ભીષ્મને આગળ વધતો જોઈ, પાંડવોની સેના ભયથી કાંપી ઉઠી, જાણે વાવાઝોડામાં હલતી નાવ હોય.
તતોઽર્જુનઃ સંત્વરિતઃ શઙ્ખસ્યાસીત્પુરઃસરઃ । ભીષ્માદ્રક્ષ્યોઽયમદ્યેતિ તતો યુદ્ધમવર્તત
પછી અર્જુન ઝડપથી શંખની રક્ષા માટે આગળ આવ્યા, 'આજે ભીષ્મથી શંખને બચાવવો છે' એમ વિચારીને યુદ્ધ શરૂ કર્યું.
હાહાકારો મહાનાસીદ્યોધાનાં યુધિ યુધ્યતામ્ । તેજસ્તેજસિ સંપૃક્તમિત્યેવં વિસ્મયં યયુઃ
યુદ્ધમાં યુદ્ધવીરો વચ્ચે મોટો હોહો મચી ગયો, બળે બળ સાથે અથડાતા બધા આશ્ચર્યચકિત થઈ ગયા.
અથ શલ્યો ગદાપાણિરવતીર્ય મહારથાત્ । શઙ્ખસ્ય ચતુરો વાહાનહનદ્ભરતર્ષભ
પછી શલ્યે ગદા હાથમાં લઈને પોતાના મહારથ પરથી નીચે ઉતરી, અને શંખના ચારેય ઘોડા માર્યા, હે ભરતવંશી.
સ હતાશ્વાદ્રથાત્તૂર્ણં ખઙ્ગમાદાય વિદ્રુતઃ । બીભત્સોશ્ચ રથં પ્રાપ્ય પુનઃ શાન્તિમવિન્દત
ઘોડા મરી જતા, શંખ ઝડપથી રથમાંથી કૂદી પડ્યા, ખડગ લઈને ભાગ્યા અને ભીમસેનના રથ સુધી પહોંચી ફરી સુરક્ષિત થયા.
તતો ભીષ્મરથાત્તૂર્ણમુત્પતન્તિ પતત્રિણઃ । યૈરન્તરીક્ષં ભૂમિશ્ચ સર્વતઃ સમવસ્તૃતા
પછી ભીષ્મના રથમાંથી ઝડપથી તીરો છૂટી ગયા, જેમણે આખું આકાશ અને ધરતી બધે ઢાંકી દીધી.
પઞ્ચાલાનથ મત્સ્યાંશ્ચ કેકયાંશ્ચ પ્રભદ્રકાન્ । ભીષ્મઃ પ્રહરતાં શ્રેષ્ઠઃ પાતયામાસ પત્રિભિઃ
ભીષ્મે, યુદ્ધમાં શ્રેષ્ઠ, પોતાના તીરો વડે પંચાલ, મત્સ્ય, કેકય અને પ્રભદ્રક યોદ્ધાઓને પછાડ્યા.
ઉત્સૃજ્ય સમરે રાજન્પાણ્ડવં સવ્યસાચિનમ્ । અભ્યદ્રવત પાઞ્ચાલ્યં દ્રુપદં સેનયા વૃતમ્
યુદ્ધમાં પાંડવોના સવ્યસાચી અર્જુનને છોડી, ભીષ્મે સેના સાથે ઘેરાયેલા પંચાલના દ્રુપદ પર આક્રમણ કર્યું.
પ્રિયં સંબન્ધિનં રાજઞ્શરાનવકિરન્બહૂન્ । અગ્નિનેવ પ્રદગ્ધાનિ વનાનિ શિશિરાત્યયે
તેમણે પોતાના પ્રિય સ્નેહી દ્રુપદ પર અનેક તીરો વરસાવ્યા, જેમ અગ્નિ શિયાળાની ઋતુના અંતે જંગલને દહોળે છે.
શરદગ્ધાન્યદૃશ્યન્ત સૈન્યાનિ દ્રુપદસ્ય હ। અત્યતિષ્ઠદ્રણે ભીષ્મો વિધૂમ ઇવ પાવકઃ
શરદીના અગ્નિથી દહાયેલી દ્રુપદની સેના યુદ્ધમાં દેખાતી હતી, જ્યારે ભીષ્મ ધૂમરહિત જ્યોત જેવું અડગ ઊભા રહ્યા.
મધ્યન્દિને યથાઽઽદિત્યં તપન્તમિવ તેજસા। ન શેકુઃ પાણ્ડવેયસ્ય યોધા ભીષ્મં નિરીક્ષિતુમ્
મધ્યાહ્ને જેમ તપતા સૂર્યને જોઈ શકાતું નથી, તેમ પાંડવોની સેના ભીષ્મના તેજને જોઈ શકતી નહોતી.
વીક્ષાંચક્રુઃ સમંતાત્તે પાણ્ડવા ભયપીડિતાઃ । ત્રાતારં નાધ્યગચ્છન્ત ગાવઃ શીતાર્દિતા ઇવ
પાંડવો ભયથી બધે નજર ફેરવી રહ્યા હતા, પણ તેમને ક્યાંય રક્ષા કરનાર મળ્યો નહીં, જેમ ઠંડીથી પીડાતા ગાયોને આશ્રય ન મળે.
સા તુ યૌધિષ્ઠિરી સેના ગાઙ્ગેયશરપીડિતા । સિંહેનેવ વિનિર્ભિન્ના શુક્લા ગૌરિવ ગોપતેઃ
યુધિષ્ઠિરની સેના, ભીષ્મના તીક્ષ્ણ બાણોથી એટલી દુઃખી થઈ ગઈ હતી કે, જાણે ગોપાળની સફેદ ગાયને સિંહ ફાડી નાખે એમ ચકનાચૂર થઈ ગઈ.
હતે વિપ્રુદ્રુતે સૈન્યે નિરુત્સાહે વિમર્દિતે। હાહાકારો મહાનાસીત્પાણ્ડુસૈન્યેષુ ભારત
જ્યારે સેના મારાઈ ગઈ, વિખેરાઈ ગઈ, નિરાશ થઈ ગઈ અને સંપૂર્ણપણે હારી ગઈ, ત્યારે પાંડવોની સેના માં મોટો રડવાનો અવાજ ઉઠ્યો, હે ભરત.
તતો ભીષ્મઃ શાન્તનવો નિત્યં મણ્ડલકાર્મુકઃ । મુમોચ બાણાન્દીપ્તાગ્રાનહીનાશીવિષાનિવ
પછી શાંતનુના પુત્ર ભીષ્મ, હંમેશા વક્ર ધનુષ્ય ધરાવતા, અગ્નિ જેવાં તેજસ્વી બાણ છોડવા લાગ્યા, જાણે ઝેરી સાપો છૂટ્યા હોય એમ.
શરૈરેકાયનીકુર્વન્દિશઃ સર્વા યતવ્રતઃ। જઘાન પાણ્ડવરથાનાદિશ્યાદિશ્ય ભારત
એ યોદ્ધાએ પોતાના બાણોથી ચારેય દિશાઓ એકસમાન કરી નાખી, વારંવાર પાંડવોના રથોને નિશાન બનાવીને ઘાયલ કર્યા, હે ભરત.
તતઃ સૈન્યેષુ ભગ્નેષુ મથિતેષુ ચ સર્વશઃ । પ્રાપ્તે ચાસ્તં દિનકરે ન પ્રાજ્ઞાયત કિંચન
પછી જ્યારે બંને સેનાઓ તૂટી પડી અને સંપૂર્ણપણે પીસાઈ ગઈ, અને સૂર્યાસ્ત થયો, ત્યારે કંઈ પણ ઓળખાતું નહોતું.
ભીષ્મં ચ સમુદીર્યન્તં દૃષ્ટ્વા પાર્થા મહાહવે । અવહારમકુર્વન્ત સૈન્યાનાં ભરતર્ષભ
મહાસંગ્રામમાં ભીષ્મને આગળ વધતો જોઈને, પાંડવો એ પોતાની સેના પાછી ખેંચી લીધી, હે ભરતવંશી.
કૃતેઽવહારે સૈન્યાનાં પ્રથમે ભરતર્ષભ । ભીષ્મે ચ યુદ્ધસંરબ્ધે હૃષ્ટે દુર્યોધને તથા
પહેલીવાર બંને સેનાઓ પાછી ખેંચાઈ, ત્યારે ભીષ્મ યુદ્ધ માટે ઉત્સુક હતો અને દુર્યોધન પણ ખૂબ આનંદિત થયો.
ધર્મરાજસ્તતસ્તૂર્ણમભિગમ્ય જનાર્દનમ્ । ભ્રાતૃભિઃ સહિતઃ સર્વૈઃ સર્વૈશ્ચૈવ જનેશ્વરૈઃ
પછી ધર્મરાજ યુધિષ્ઠિરે, પોતાના બધા ભાઈઓ અને રાજાઓ સાથે, ઝડપથી જનાર્દન પાસે ગયા.
શુચા પરમયા યુક્તશ્ચિન્તયાનઃ પરાજયમ્। વાર્ષ્ણેયમબ્રવીદ્રજાન્દૃષ્ટ્વા ભીષ્મસ્ય વિક્રમમ્
ભીષ્મની વિક્રમતા જોઈને, યુધિષ્ઠિર ખૂબ જ દુઃખી અને હારના વિચારોમાં ગરકાવ થઈને કૃષ્ણને કહ્યું.
કૃષ્ણ પશ્ય મહેષ્વાસં ભીષ્મં ભીમપરાક્રમમ્ । શરૈર્દહન્તં સૈન્યં મે ગ્રીષ્મે કક્ષમિવાનલમ્
કૃષ્ણ, જુઓ તો ખરા, ભીષ્મ કેવો મહાન ધનુર્ધર છે, ભીમ જેવી શક્તિ ધરાવે છે, અને મારા સૈનિકોને એના બાણોથી એ રીતે દાઝે છે, જેમ ઉનાળામાં સુકાઈ ગયેલું ઘાસ અગ્નિથી સળગી જાય છે.
કથમેનં મહાત્માનં શક્ષ્યામઃ પ્રતિવીક્ષિતુમ્ । લેલિહ્યમાનં સૈન્યં મે હવિષ્મન્તમિવાનલમ્
આવો મહાત્મા, જે મારી સેનાને યજ્ઞના હવન સમાન ગળી જાય છે, તેને આપણે કેવી રીતે રોકી શકીશું?
એતં હિ પુરુષવ્યાઘ્રં ધનુષ્મન્તં મહાબલમ્ । દૃષ્ટ્વા વિપ્રદ્રુર્ત સૈન્યં સમરે માર્ગણાહતમ્
આ પુરુષશ્રેષ્ઠ, ધનુષ્યધારી અને મહાબલી ભીષ્મને જોઈને, યુદ્ધમાં મારી સેના એના બાણોથી ઘાયલ થઈ વિખેરાઈ ગઈ છે.
શક્યો જેતું યમઃ ક્રુદ્ધો વજ્રપાણિશ્ચ સંયુગે । વરુણઃ પાશભૃદ્વાપિ કુબેરો વા ગદાધરઃ
યમરાજ ગુસ્સે થાય તો પણ, વજ્રધારી ઇન્દ્ર, પાશધારી વરુણ કે ગદાધારી કુબેર પણ યુદ્ધમાં જીતાઈ શકે છે.
ન તુ ભીષ્મો મહાજેતાઃ શક્યો જેતું મહાબલઃ । સોઽહમેવં ગતે મગ્નો ભીષ્માગાધજલેઽપ્લુવે
પણ મહાવીર ભીષ્મને જીતવો અશક્ય છે; હવે હું તો ભીષ્મના ઊંડા જળમાં ડૂબી ગયો છું અને બહાર આવી શકતો નથી.
આત્મનો બુદ્ધિદૌર્બલ્યાદ્ભીષ્મમાસાદ્ય કેશવ । વનં યાત્સામિ વાર્ષ્ણેય શ્રેયો મે તત્ર જીવિતુમ્
મારી પોતાની સમજની નબળાઈને કારણે, હે કેશવ, ભીષ્મ સામે આવી પડ્યો છું; હવે તો વંશજ, મને જંગલમાં જઈને જીવવું વધુ સારું લાગે છે.
ન ત્વેતાન્પૃથિવીપાલાન્દાતું ભીષ્માય મૃત્યવે । ક્ષપયિષ્યતિ સેનાં મે કૃષ્ણ ભીષ્મો મહાસ્ત્રવિત્
પણ હું આ પૃથ્વીના રાજાઓને ભીષ્મના હાથમાં મરણ માટે આપી શકતો નથી; કૃષ્ણ, ભીષ્મ, શસ્ત્રવિદ્યા માં પારંગત છે અને મારી સેના નાશ કરી નાખશે.
યથાઽનલં પ્રજ્વલિતં પતઙ્ગાઃ સમભિદ્રુતાઃ । વિનાશાયોપગચ્છન્તિ તથા મે સનિકો જનઃ
જેમ પતંગિયાં પ્રજ્વલિત અગ્નિમાં દોડીને પોતાનો નાશ કરી લે છે, એમ મારી સેના પણ પોતાના નેતાઓ સાથે વિનાશ તરફ આગળ વધી રહી છે.
ક્ષયં નીતોઽસ્મિ વાર્ષ્ણેય રાજ્યહેતોઃ પરાક્રમી । ભ્રાતશ્ચૈવ મે વીરાઃ કર્શિતાઃ શરપીડિતાઃ
હે વૃષ્ણિવંશી, રાજ્ય માટે પ્રયત્ન કરતાં હું તો નાશ પામી ગયો છું અને મારા વીર ભાઈઓ પણ બાણોના દુઃખથી પીડાઈ ગયા છે.