પાણ્ડવાનાં પ્રતાપેન દુર્ગં દેશં નિવેશ્ય ચ । સપત્નાન્સતતં બાધન્નાર્યવૃત્તિમનુષ્ઠિતઃ
પાંડવોની શક્તિથી એણે કિલ્લામાં પોતાનું સ્થાન બનાવ્યું, હંમેશા દુશ્મનોને તકલીફ આપતો અને સદાય સારા આચરણ રાખતો.
આશ્ચર્યં વૈ સદા તેષાં પુરા રાજ્ઞાં સુદુર્મતિઃ। તતો યુધિષ્ઠિરે ભક્તઃ કથં સઞ્જય સૂદિતઃ ।।)
પહેલાં એ રાજાઓની દુર્વૃત્તિ ખરેખર આશ્ચર્યજનક છે; તો સંજય, જે યુધિષ્ઠિરના ભક્ત હતા, એનું મૃત્યુ કેવી રીતે થયું?
પ્રક્ષિપ્તઃ સંમતઃ ક્ષુદ્રઃ પુત્રો મે પુરુષાધમઃ। ન યુદ્ધં રોચયેદ્ભીષ્મો ન ચાચાર્યઃ કથંચન
મારો પુત્ર, જે નીચ અને દયાળુ હતો, એને નિયુક્ત અને માન્ય કરવામાં આવ્યો; ભીષ્મ કે આચાર્ય ક્યારેય યુદ્ધ ઇચ્છતાં નહોતાં.
ન કૃપો ન ચ ગાન્ધારી નાહં સઞ્જય રોચયે । ન વાસુદેવો વાર્ષ્ણેયો ધર્મરાજશ્ચ પાણ્ડવઃ
કૃપાચાર્ય, ગાંધારી કે હું પણ, સંજય, ક્યારેય સંમત નહોતાં; ન તો વાસુદેવ, ન વૃષ્ણિ, ન ધર્મરાજ પાંડવ.
ન ભીમો નાર્જુનશ્ચૈવ ન યમૌ પુરુષર્ષભૌ । વાર્યમાણો મયા નિત્યં ગાન્ધાર્યા વિદુરેણ ચ
ન તો ભીમ, ન અર્જુન, ન તો માદ્રીના બે પુત્રો, પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ; હું, ગાંધારી અને વિદુરે વારંવાર રોક્યા છતાં—
જામદગ્ન્યેન રામેણ વ્યાસેન ચ મહાત્મના । દુર્યોધનો યુધ્યમાનો નિત્યમેવ હિ સઞ્જય
જામદગ્ન્ય રામ અને મહાન આત્મા વ્યાસે પણ સમજાવ્યા, છતાં દુર્યોધન હંમેશા યુદ્ધ કરવા જ ઇચ્છતો રહ્યો, હે સંજય.
કર્ણસ્ય મતમાસ્થાય સૌબલસ્ય ચ પાપકૃત્ । દુઃશાસનસ્ય ચ તથા પાણ્ડવાન્નાન્વચિન્તયત્
કર્ણ અને દુશાસન, તથા પાપી સૌબલના ઉપદેશ પ્રમાણે ચાલીને, તેણે પાંડવોનું જરા પણ વિચાર્યું નહોતું.
તસ્યાહં વ્યસનં ઘોરં મન્યે પ્રાપ્તં તુ સઞ્જય । શ્વેતસ્ય ચ વિનાશેન ભીષ્મસ્ય વિજયેન ચ
હે સંજય, મને લાગે છે કે હવે તેણે ભયાનક દુર્ભાગ્ય ભોગવ્યું છે—શ્વેતના વિનાશ અને ભીષ્મની વિજયથી.
સંક્રુદ્ધઃ કૃષ્ણસહિતઃ પાર્થઃ કિમકરોદ્યુધિ । અર્જુનાદ્ધિ ભયં ભૂયસ્તન્મે તાત ન શામ્યતિ
પાર્થ અને કૃષ્ણ જ્યારે ક્રોધથી ભરાયા ત્યારે યુદ્ધમાં તેમણે શું કર્યું? હે પિતા, મને અર્જુનનો ભય હજુ શાંત થતો નથી.
સ હિ શૂરશ્ચ કૌન્તેયઃ ક્ષિપ્રકારી ધનંજયઃ । મન્યે શરૈઃ શરીરાણિ શત્રૂણાં પ્રમથિષ્યતિ
કુંતીપુત્ર ધનંજય વીર છે અને તત્કાળ કાર્ય કરનાર છે; મને લાગે છે કે તે પોતાના તીરો વડે શત્રુઓના દેહ ચકનાચૂર કરી નાખશે.
ઐન્દ્રિમિન્દ્રાનુજસમં મહેન્દ્રસદૃશં બલે । અમોઘક્રોધસંકલ્પં દૃષ્ટ્વા વઃ કિમભૂન્મનઃ
જેની તાકાત ઇન્દ્રના ભાઈ જેવી છે, બળમાં મહેન્દ્ર સમાન છે, અને જેના ક્રોધ તથા સંકલ્પ કદી નિષ્ફળ જતા નથી—એવો તેને જોઈને તમારું મન શું થયું?
તથૈવ વેદવિચ્છૂરો જ્વલનાર્કસમદ્યુતિઃ । ઇન્દ્રાસ્ત્રવિદમેયાત્મા પ્રપતન્સમિતિંજયઃ
એવી રીતે, જે વેદવિદ્યા ધરાવતો, અગ્નિ અને સૂર્ય જેવો તેજસ્વી, ઇન્દ્રના શસ્ત્રોનો જાણકાર, સ્વયં પર નિયંત્રણ ધરાવતો અને યુદ્ધમાં વિજયી છે—એવો વીર આગળ વધ્યો.
વજ્રસંસ્પર્શરૂપાણામસ્ત્રાણાં ચ પ્રયોજકઃ । સખઙ્ગાક્ષેપહસ્તસ્તુ ઘોષં ચક્રે મહારથઃ
જે શસ્ત્રો વજ્ર જેવી અસર ધરાવે છે, હાથમાં તલવાર લઈને પ્રહાર માટે તત્પર છે—એ મહારથીએ ભયાનક ધ્વનિ ઉત્પન્ન કરી.
સ સઞ્જય મહાપ્રાજ્ઞો દ્રુપદસ્યાત્મજો બલી । ધૃષ્ટદ્યુમ્નઃ કિમકરોચ્છ્વેતે યુધિ નિપાતિતે
હે સંજય, જ્યારે યુદ્ધમાં શ્વેતને મારવામાં આવ્યો ત્યારે દ્રુપદપુત્ર, બળવાન અને વિદ્વાન ધૃષ્ટદ્યુમ્ને શું કર્યું?
પુરા ચૈવાપરાધેન વધેન ચ ચમૂપતેઃ । મન્યે મનઃ પ્રજજ્વાલ પાણ્ડવાનાં મહાત્મનામ્
પહેલાંના અપમાન અને સેનાપતિના વધને કારણે, મને લાગે છે કે મહાન આત્માવાળા પાંડવોના મનમાં અગ્નિ પ્રગટાઈ ગઈ.
તેષાં ક્રોધં ચિન્તયંસ્તુ અહઃસુ ચ નિશાસુ ચ । ન શાન્તિમધિગચ્છામિ દુર્યોદનકૃતેન હિ । કથં ચાભૂન્મહાયુદ્ધં સર્વમાચક્ષ્વ સઞ્જય
મારે દિવસ-રાત પાંડવોના ક્રોધનો વિચાર કરવાથી શાંતિ મળતી નથી—કારણ કે દુર્યોધનએ જે કર્યું છે. હે સંજય, એ મહાયુદ્ધ કેવી રીતે થયું તે મને કહો.
શ્રૃણુ રાજન્સ્થિરો ભૂત્વા તવાપનયનો મહાન્ । ન ચ દુર્યોધને દોષમિમામાધાતુમર્હસિ
હે રાજા, ધીરજ રાખીને સાંભળો; તમારો મોટો નુકસાન થયો છે. પણ આ બધું દુઃખ માત્ર દુર્યોધન પર ન નાખવું જોઈએ.
ગતોદકે સેતુબન્ધો યાદૃક્તાદૃઙ્ભતિસ્તવ। સંદીપ્તે ભવને યદ્વત્કૂપસ્ય ખનનં તથા
પાણી વહી ગયા પછી બંધ બાંધવો, કે જે ભોજન છે એ જ છે; ઘરમાં આગ લાગી હોય ત્યારે કૂવો ખોદવો—એવું હવે તમારું પ્રયત્ન છે.
ગતપૂર્વાહ્ણભૂયિષ્ઠે તસ્મિન્નહનિ દારુણે । તાવકાનાં પરેષાં ચ પુનર્યુદ્ધમવર્તત
જ્યારે એ ભયાનક દિવસે મોટાભાગનો પૂર્વાહ્ન વીતી ગયો હતો, ત્યારે ફરીથી તમારા અને શત્રુઓના સૈન્ય વચ્ચે યુદ્ધ શરૂ થયું.
શ્વેતં તુ નિહતં દૃષ્ટ્વા વિરાટસ્ય ચમૂપતિમ્ । કૃતવર્મણા ચ સહિતં દૃષ્ટ્વા શલ્યમવસ્થિતમ્
વિરાટના સેનાપતિ શ્વેતને મૃત્યુ પામેલો જોઈને અને કૃતવર્મા સાથે શલ્યને ઊભેલો જોઈને,
શઙ્ખઃ ક્રોધાત્પ્રજજ્વાલ હવિષા હવ્યવાડિવ । સ વિસ્ફાર્ય મહચ્ચાપં શક્રચાપોપમં બલી
શંખ ક્રોધથી અગ્નિમાં હવન સામગ્રી નાખવાથી જેમ જ્વલતો થાય તેમ જ્વલ્યો અને તેણે ઇન્દ્રના ધનુષ્ય સમાન મહાન ધનુષ્ય ખેંચ્યું.
અભ્યધાવજ્જિઘાંસન્વૈ શલ્યં મદ્રાધિપં યુધિ । મહતા રથસઙ્ઘેન સમન્તાત્પરિરક્ષિતઃ
તે યુદ્ધમાં મદ્રરાજ શલ્યને મારવા દોડી ગયો, અને ચારેય બાજુથી વિશાળ રથોની સેના દ્વારા ઘેરાયેલો હતો.
સૃજન્બાણમયં વર્ષં પ્રાયાચ્છલ્યરથં પ્રતિ। તમાપતન્તં સંપ્રેક્ષ્ય મત્તવારણવિક્રમમ્
તે શલ્યના રથ તરફ તીરોની વરસાદ વરસાવતો આગળ વધ્યો; અને તેને ઉગ્ર હાથી જેવી દાઝ સાથે આવતો જોઈને,
તાવકાનાં રથાઃ સપ્ત સમન્તાત્પર્યવારયન્ । મદ્રરાજં પરીપ્સન્તો મૃત્યોર્દંષ્ટ્રાન્તરં ગતમ્
તમારા સાત રથોએ ચારે બાજુથી તેને ઘેરી લીધો, કારણ કે તેઓ મૃત્યુના મુખમાં ગયેલા મદ્રરાજને બચાવવા ઇચ્છતા હતા.
બૃહદ્બલશ્ચ કૌસલ્યો જયત્સેનશ્ચ માગધઃ। તથા રુક્મરથો રાજન્પુત્રઃ શલ્યસ્ય માનિતઃ
કૌશલ દેશના બૃહદ્બલ અને માગધ દેશના જયત્સેન, તેમજ શલ્યપુત્ર રુક્મરથ, રાજા, ત્યાં બહુ આદરથી સન્માન પામ્યા હતા.
વિન્દાનુવિન્દાવાવન્ત્યૌ કામ્ભોજશ્ચ સુદક્ષિણઃક । બૃહત્ક્ષત્રસ્ય દાયાદઃ સૈન્ધવશ્ચ જયદ્રથઃ
અવન્તિના વિંદ અને અનુવિંદ, કામ્બોજ દેશના સુદક્ષિણ, તથા બૃહત્ક્ષત્રના વારસદાર અને સિંધુના રાજા જયદ્રથ પણ ત્યાં હાજર હતા.
નાનાધાતુવિચિત્રાણિ કાર્મુકાણિ મહાત્મનામ્ । વિસ્ફારિતાન્યદૃશ્યન્ત તોયદેષ્વિવ વિદ્યુતઃ
મહાનુભાવો પોતાના વિવિધ ધાતુઓથી શોભતા ધનુષ્ય ખેંચતા હતા, અને તેઓ મેઘોમાં વીજળી જેવી ઝળહળતા દેખાતા હતા.
તે તુ બાણમયં વર્ષં શઙ્ખમૂર્ધ્નિં ન્યપાતયન્ । નિદાઘાન્તેઽનિલોદ્ધૃતા મેઘા ઇવ નગે જલમ્
પછી તેમણે શંખના મસ્તક પર તીરોની ઝમાવટ વરસાવી, જેમ ઉનાળાના અંતે પવનથી ઉડેલા વાદળો પર્વત પર વરસાદ વરસાવે છે.
તતઃ ક્રુદ્ધો મહેષ્વાસઃ સપ્તભલ્લૈઃ સુતેજનૈઃ । ધનૂંષિ તેષામાચ્છિદ્ય નનર્દ પૃતનાપતિઃ
પછી ક્રોધિત મહાન ધનુર્ધરે સાત સુસજ્જ તીરો વડે તેમના ધનુષ્ય કાપી નાખ્યા અને તે સેનાપતિ ગર્જના કરવા લાગ્યા.
તતો ભીષ્મો મહાબાહુર્વિનદ્ય જલદો યથા। તાલમાત્રં ધનુર્ગૃહ્ય શઙ્ખમભ્યદ્રવદ્રણે
પછી ભીષ્મે, પોતાના બળથી ગર્જતો મેઘ જેવો અવાજ કર્યો, તાડના વૃક્ષ જેટલું મોટું ધનુષ્ય લઈને યુદ્ધમાં શંખ તરફ દોડી ગયા.