યદાગમવતઃ પુંસસ્તદપત્યં પ્રજાયતે। તત્તારયતિ સંતત્યા પૂર્વપ્રેતાન્પિતામહાન્
જ્યારે સારા માર્ગે ચાલનાર પુરુષને પુત્ર થાય છે, ત્યારે એ પુત્ર પોતાની વંશ પરંપરાથી પિતૃઓ અને પૂર્વજોને ઉદ્ધાર કરે છે.
પુન્નામ્નો નરકાદ્યસ્માત્પિતરં ત્રાયતે સુતઃ। તસ્માત્પુત્ર ઇતિ પ્રોક્તઃ પૂર્વમેવ સ્વયંભુવા
પુત્ર પોતાના પિતાને પુન્ નામના નરકમાંથી બચાવે છે, એટલે તેને 'પુત્ર' કહેવાય છે — આ વાત સ્વયંભૂએ પહેલેથી જ કહી છે.
પુત્રેણ લોકાઞ્જયન્તિ પૌત્રેણાનન્ત્યમશ્નુતે। અથ પૌત્રસ્ય પુત્રેણ મોદન્તે પ્રપિતામહાઃ
પુત્રથી મનુષ્ય લોક જીતે છે, પૌત્રથી અનંત ફળ મેળવે છે, અને પૌત્રના પુત્રથી તેમના પ્રપિતામહો આનંદ પામે છે.
સા ભાર્યા યા ગૃહે દક્ષા સા ભાર્યા યા પ્રજાવતી। સા ભાર્યા યા પતિપ્રાણા સા ભાર્યા યા પતિવ્રતા
જે ઘરકામમાં નિપુણ છે, જે સંતાનવતી છે, જે પતિને જીવન સમાન માને છે અને જે પતિવ્રતા છે — એ જ સાચી પત્ની છે.
અર્ધં ભાર્યા મનુષ્યસ્ય ભાર્યા શ્રેષ્ઠતમઃ સખા। ભાર્યા મૂલં ત્રિવર્ગસ્ય યઃ સભાર્યઃ સ બન્ધુમાન્
પત્ની માણસનું અડધું અંગ છે, પત્ની એ શ્રેષ્ઠ મિત્ર છે, ત્રણ પુરુષાર્થનું મૂળ પણ પત્ની છે; જેને પત્ની છે, તે જ સાચો સંબંધવાળો છે.
ભાર્યાવન્તઃ ક્રિયાવન્તઃ સભાર્યા ગૃહમેધિનઃ। ભાર્યાવન્તઃ પ્રમોદન્તે ભાર્યાવન્તઃ શ્રિયાવૃતાઃ
પત્ની ધરાવનારા ગૃહસ્થો જ કર્મ કરે છે, પત્ની ધરાવનારા આનંદમાં રહે છે, અને પત્ની ધરાવનારા ધન-સંપત્તિથી ભરપૂર હોય છે.
સખાયઃ પ્રવિવિક્તેષુ ભવન્ત્યેતાઃ પ્રિયંવદાઃ। પિતરો ધર્મકાર્યેષુ ભવન્ત્યાર્તસ્ય માતરઃ
એકાંતમાં પત્ની મીઠી વાતો કરનારી સાથી છે, ધર્મકર્મમાં પિતા સમાન છે અને દુઃખના સમયે માતા સમાન છે.
કાન્તારેષ્વપિ વિશ્રામો જનસ્યાધ્વનિ કસ્ય વૈ। યઃ સદારઃ સ વિશ્વાસ્યસ્તસ્માદ્દારાઃ પરા ગતિઃ
માણસને મુસાફરીમાં, જંગલમાં પણ આરામ ક્યાં મળે? જેને પત્ની છે, એ વિશ્વાસપાત્ર છે; એટલે પત્ની એ સર્વોત્તમ આશ્રય છે.
સંસરન્તમભિપ્રેતં વિષમેષ્વેકપાતિનમ્। ભાર્યૈવાન્વેતિ ભર્તારં સતતં યા પતિવ્રતા
જ્યારે પતિ મુશ્કેલીમાં હોય, દુઃખમાં હોય, ત્યારે માત્ર પતિવ્રતા પત્ની જ હંમેશા પતિની સાથે રહે છે.
પ્રથમં સંસ્થિતા ભાર્યા પતિં પ્રેત્ય પ્રતીક્ષતે। પૂર્વપ્રેતં તુ ભર્તારં પશ્ચાત્સાપ્યનુગચ્છતિ
પત્ની જો પહેલા મૃત્યુ પામે, તો પતિ માટે પરલોકમાં રાહ જુએ છે; અને જો પતિ પહેલા જાય, તો પછી પત્ની પણ તેના પાછળ જાય છે.
એતસ્માત્કારણાદ્રાજન્પાણિગ્રહણમિષ્યતે। યદાપ્નોતિ પતિર્ભાર્યામિહ લોકે પરત્ર ચ
હે રાજા, આ કારણથી લગ્નને યોગ્ય માનવામાં આવે છે—પતિને જે મળે છે, એ બધું પત્નીને પણ મળે છે, આ દુનિયામાં અને પરલોકમાં પણ.
પોષણાર્થં શરીરસ્ય પાથેયં સ્વર્ગતસ્ય વૈ।' આત્માઽઽત્મનૈવ જનિતઃ પુત્ર ઇત્યુચ્યતે બુધૈઃ
શરીરને પોષવા માટે જેમ આ દુનિયામાં ખોરાક જોઈએ, તેમ સ્વર્ગમાં પણ જરૂરી છે; અને પોતે જન્માવેલો પુત્ર જ 'પોતાનો આત્મા' છે એમ જ્ઞાની લોકો કહે છે.
તસ્માદ્ભાર્યાં પતિઃ પશ્યેન્માતૃવત્પુત્રમાતરમ્। `અન્તરાત્મૈવ સર્વસ્ય પુત્રો નામોચ્યતે સદા
આથી પતિએ પોતાની પત્નીને માતા સમાન અને પોતાના પુત્રની માતા તરીકે જ જોવી જોઈએ, કારણ કે દરેકનું અંતરાત્મા હંમેશા પુત્ર તરીકે ઓળખાય છે.
ગતી રૂપં ચ ચેષ્ટા ચ આવર્તા લક્ષણાનિ ચ। પિતૄણાં યાનિ દૃશ્યન્તે પુત્રાણાં સન્તિ તાનિ ચ
પિતાઓમાં જે ચાલ-ચલન, રૂપ, વર્તન, સ્વભાવ અને લક્ષણો જોવા મળે છે, એ બધું પુત્રોમાં પણ જોવા મળે છે.
તેષાં શીલગુણાચારાસ્તત્સંપર્કાચ્છુભાશુભાત્।' ભાર્યાયાં જનિતં પુત્રમાદર્શે સ્વમિવાનનમ્
પિતાના સ્વભાવ, ગુણ અને આચરણ—શુભ કે અશુભ, જે સંપર્કથી મળે છે—પત્નીથી જન્મેલા પુત્રમાં એ બધું સ્પષ્ટ દેખાય છે, જેમ દર્પણમાં પોતાનું ચહેરું દેખાય છે.
જનિતા મોદતે પ્રેક્ષ્ય સ્વર્ગં પ્રાપ્યેવ પુણ્યકૃત્। `પતિવ્રતારૂપધરાઃ પરબીજસ્ય સંગ્રહાત્
પિતા પોતાના પુત્રને જોઈને એ જ રીતે આનંદ પામે છે, જેમ પુણ્યવાન સ્વર્ગ પ્રાપ્ત કરીને ખુશ થાય છે; પણ જે સ્ત્રીઓ બહારથી પતિવ્રતા દેખાય છે પણ બીજાના બીજને સ્વીકારે છે—
કુલં વિનાશ્ય ભર્તૄણાં નરકં યાન્તિ દારુણમ્। પરેણ જનિતાઃ પુત્રાઃ સ્વભાર્યાયાં યથેષ્ટતઃ
એવી સ્ત્રીઓ પોતાના પતિના કુળને નાશ કરે છે અને ભયાનક નરકમાં જાય છે; અને પોતાની પત્નીમાંથી બીજાના ઇચ્છાથી જન્મેલા પુત્રો—
મમ પુત્રા ઇતિ મતાસ્તે પુત્રા અપિ શત્રવઃ। દ્વિષન્તિ પ્રતિકુર્વન્તિ ન તે વચનંકારિણઃ
'મારા પુત્ર' ગણાતા હોવા છતાં, એ પુત્રો વાસ્તવમાં દુશ્મન જ હોય છે; એ પિતાને દ્વેષ કરે છે, વિરોધ કરે છે અને કદી પણ પિતાનું કહેવું માનતા નથી.
દ્વેષ્ટિ તાંશ્ચ પિતા ચાપિ સ્વબીજે ન તથા નૃપ। ન દ્વેષ્ટિ પિતરં પુત્રો જનિતારમથાપિ વા
પિતા પણ એવા પુત્રોને પસંદ કરતો નથી, પણ પોતાના બીજથી જન્મેલા પુત્રમાં આવું નથી, હે રાજા; પોતાનો પુત્ર કદી પિતા કે સાચા જન્મદાતા પ્રત્યે દ્વેષ રાખતો નથી.
ન દ્વેષ્ટિ જનિતા પુત્રં તસ્માદાત્મા સુતો ભવેત્।' દહ્યમાના મનોદુઃખૈર્વ્યાધિભિસ્તુમુલૈર્જનઃ
જન્મદાતા પણ પોતાના પુત્રને કદી દ્વેષતો નથી; એટલે પુત્ર સાચે જ પોતાનો આત્મા છે. મનના દુઃખો કે ભારે રોગોથી વ્યથિત હોય ત્યારે પણ માણસ—
હ્લાદન્તે સ્વેષુ દારેષુ ઘર્માર્તાઃ સલિલેષ્વિવ। `વિપ્રવાસકૃશા દીના નરા મલિનવાસસઃ
પોતાની પત્નીમાં આનંદ અનુભવે છે, જેમ ગરમીથી તપેલા માણસને પાણીમાં ઠંડક મળે છે; વિદેશમાં દુઃખી, દુર્બળ અને ગંદા કપડાં પહેરેલા માણસો પણ—
તેઽપિ સ્વદારાંસ્તુષ્યન્તિ દરિદ્રા ધનલાભવત્।' અપ્રિયોક્તોપિ દારાણાં ન બ્રૂયાદપ્રિયં બુધઃ
એ લોકો પણ પોતાની પત્નીથી ખુશ રહે છે, અને ગરીબો ધન મળવાથી ખુશ થાય છે; પત્ની કઠોર બોલે તો પણ, વિદ્વાન પુરુષ કદી કડવા શબ્દો પાછા બોલતા નથી.
રતિં પ્રીતિં ચ ધર્મં ચ તદાયત્તમવેક્ષ્ય ચ। `આત્મનોઽર્ધમિતિ શ્રૌતં સા રક્ષતિ ધનં પ્રજાઃ
આનંદ, પ્રેમ અને ધર્મ બધું પત્ની પર આધાર રાખે છે—એવું સમજીને, અને શાસ્ત્રોમાં લખ્યું છે કે પત્ની પોતાનું અડધું છે, એ ધન અને સંતાનની રક્ષા કરે છે.
શરીરં લોકયાત્રાં વૈ ધર્મં સ્વર્ગમૃષીન્પિતૄન્।' આત્મનો જન્મનઃ ક્ષેત્રં પુણ્યા રામાઃ સનાતનાઃ
શરીર, જીવનની યાત્રા, ધર્મ, સ્વર્ગ, ઋષિઓ અને પિતૃઓ—આ બધું અને પોતાનાં જન્મનું ક્ષેત્ર પણ, સદા પવિત્ર અને સદ્ગુણી સ્ત્રીઓથી જ ટક્યું છે.
ઋષીણામપિ કા શક્તિઃ સ્રષ્ટું રામામૃતે પ્રજા-। `દેવાનામપિ કા શક્તિઃ કર્તું સંભવમાત્મનઃ
સ્ત્રીઓ વિના ઋષિઓને પણ સંતાન ઉત્પન્ન કરવાની શક્તિ નથી; અને દેવતાઓને પણ પોતાનો જન્મ કરાવવાની શક્તિ નથી.
પણ્ડિતસ્યાપિ લોકેષુ સ્ત્રીષુ સૃષ્ટિઃ પ્રતિષ્ઠિતા। ઋષિભ્યો હ્યૃષયઃ કેચિચ્ચણ્ડાલીષ્વપિ જજ્ઞિરે
વિદ્વાનો માટે પણ સર્જન સ્ત્રીઓમાં જ સ્થિર છે; કેટલાક ઋષિઓ ઋષિમાંથી જન્મ્યા છે, તો કેટલાક નીચ જાતિની સ્ત્રીઓમાંથી પણ જન્મ્યા છે.
પરિસૃત્ય યથા સૂનુર્ધરણીરેણુકુણ્ઠિતઃ। પિતુરાલિઙ્ગતેઽઙ્ગાનિ કિમસ્ત્યભ્યધિકં તતઃ
જેમ પુત્ર જમીનની ધૂળમાં રમતો રમતો પિતાને લપટાઈ જાય છે, એમાં શું છે જેનાથી વધારે પ્રિય હોય શકે?
સ ત્વં સૂનુમનુપ્રાપ્તં સાભિલાષં મનસ્વિનમ્। પ્રેક્ષમાણં કટાક્ષેણ કિમર્થમવમન્યસે
તમે તો એવો પુત્ર મેળવ્યો છે, જે બુદ્ધિશાળી છે, પ્રેમથી તમારી તરફ જુએ છે—તો તમે એને અવગણો છો એનું કારણ શું?
અણ્ડાનિ બિભ્રતિ સ્વાનિ ન ત્યજન્તિ પિપીલિકાઃ। કિં પુનસ્ત્વં ન મન્યેથાઃ સર્વથા પુત્રમીદૃશમ્
પિપીલિકાઓ પોતાનાં ડિંભો ઉઠાવે છે અને કદી પણ તેને છોડતી નથી. તો પછી, તું કેમ આ રીતે જન્મેલા પુત્રને સર્વ રીતે પોતાનો માનતો નથી?
ન ભરેથાઃ કથં નુ ત્વં મયિ જાતં સ્વમાત્મજમ્। `મમાણ્ડાનીતિ વર્ધ્તે કોકિલાણ્ડાનિ વાયસાઃ
તારા અને મારા મિલનથી જન્મેલા પોતાના પુત્રને તું કેમ પોષણ ન આપતો? કોયલ પોતાનાં ડિંભો ઉછેરે છે, કાગડાઓ પણ એમ જ કરે છે.