તતો ભીષ્મં પુરસ્કૃત્ય તવ પુત્રો મહાબલઃ । વૃતસ્તુ સર્વસૈન્યેન પ્રાયાચ્છ્વેતરથં પ્રતિ
પછી, ભીષ્મને આગળ રાખીને, તમારો પરાક્રમી પુત્ર આખી સેના સાથે શ્વેતના રથ તરફ આગળ વધ્યો.
મૃત્યોરાસ્યમનુપ્રાપ્તં મદ્રરાજમમોચયત્ । તતો યુદ્ધં સમભવત્તુમુલં રોમહર્ષણમ્
તેને મદ્રરાજને, જે મૃત્યુના મુખમાં પહોંચી ગયો હતો, બચાવી લીધો; ત્યારબાદ ભયાનક અને રોમાંચક યુદ્ધ શરૂ થયું.
તાવકાનાં પરેષાં ચ વ્યતિષક્તરથદ્વિપમ્ । સૌભદ્રે ભીમસેન ચ સાત્યકૌ ચ મહારથે
તમારી અને દુશ્મન બંને પક્ષોની રથો અને હાથીઓ એકબીજામાં ફસાઈ ગયા; અને સુભદ્રાપુત્ર, ભીમસેન અને સાત્યકી જેવા મહાન યોદ્ધાઓ પણ અથડાયા.
કૈકેયે ચ વિરાટે ચ ધૃષ્ટદ્યુમ્ને ચ પાર્ષતે । એતેષુ નરસિંહેષુ ચેદિમત્સ્યેષુ ચૈવ હ । વવર્ષ શરવર્ષાણિ કુરુવૃદ્ધઃ પિતામહઃ
કૈકેય, વિરાટ, દૃષ્ટદ્યુમ્ન, પાર્ષતપુત્ર અને ચેદી-મત્સ્યના સિંહ સમાન યોદ્ધાઓ સામે, કુરુવૃદ્ધ પિતામહ ભીષ્મએ બાણોની ભારે વર્ષા વરસાવી.
એવં શ્વેતે મહેષ્વાસે પ્રાપ્તે શલ્યરથં પ્રતિ। કુરવઃ પાણ્ડવેયાશ્ચ કિમકુર્વત સઞ્જય
જ્યારે મહાન ધનુર્ધારી શ્વેત શલ્યના રથ સુધી પહોંચ્યો, ત્યારે કૌરવો અને પાંડવો એ સમયે શું કરતા હતા, હે સંજય?
ભીષ્મઃ શાન્તનવઃ કિં વા તન્મમાચક્ષ્વ પૃચ્છતઃ
શાંતનુપુત્ર ભીષ્મે એ સમયે શું કર્યું? હું તારી પાસે એ જાણવું છું, મને કહેજે.
શ્વેતં સેનાપતિં શૂરં પુરસ્કૃત્ય મહારથાઃ । રાજ્ઞો બલં દર્શયન્તસ્તવ પુત્રસ્ય ભારત
શૂરવીર સેનાપતિ શ્વેતને આગળ રાખીને મહારથીઓએ, હે ભારત, તમારા પુત્રની સેના કેવું બળવાન છે એ બતાવ્યું.
શિખણ્ડિનં પુરસ્કૃત્ય ત્રાતુમૈચ્છન્મહારથાઃ । અભ્યવર્તન્ત ભીષ્મસ્ય રથં હેમપરિષ્કૃતમ્
શિખંડીને બચાવવા ઈચ્છતા મહારથીઓએ, ભીષ્મના સોનાથી શોભતા રથ સામે આગળ વધ્યા.
જિઘાંસન્તં યુધાંશ્રેષ્ઠં તદાસીત્તુમુલં મહત્ । તત્તેઽહં સંપ્રવક્ષ્યામિ મહાવૈશસમચ્યુત
યુદ્ધના શ્રેષ્ઠને મારવા ઈચ્છતા એ યોદ્ધાઓ વચ્ચે ભારે અને ભયાનક યુદ્ધ થયું; એ ભયાનક સંહારકથા હું હવે તને કહું છું, હે નિર્દોષ.
તાવકાનાં પરેષાં ચ યથા યુદ્ધમવર્તત । તત્રાકરોદ્રથોપસ્થાઞ્શૂન્યાઞ્શાન્તનવો બહૂન્
તમારા અને દુશ્મન પક્ષ વચ્ચે યુદ્ધ કેવી રીતે થયું એ હું તને કહું છું; ત્યાં શાંતનુપુત્ર ભીષ્મે અનેક રથોના ફલક ખાલી કરી નાખ્યા.
તત્રાદ્ભુતં મહચ્ચક્રે શરૈરાર્ચ્છદ્રથોત્તમાન્ । સમાવૃણોચ્છરૈરર્કમર્કતુલ્યપ્રતાપવાન્
ત્યાં એક અદ્ભુત અને મહાન દૃશ્ય જોવા મળ્યું: તે પરાક્રમી યોદ્ધાએ પોતાના તીરો વડે શ્રેષ્ઠ રથોને ઢાંકી દીધા, અને તેના તેજથી તો સૂર્ય પણ છુપાઈ ગયો.
નુદન્સમન્તાત્સમરે રવિરુદ્યન્યથા તમઃ । તેનાજૌ પ્રેષિતા રાજઞ્શરાઃ શતસહસ્રશઃ
યુદ્ધમાં ચારે તરફથી શત્રુઓને હટાવતો, જેમ ઉગતો સૂર્ય અંધકારને દૂર કરે છે, તેમ રાજા, તેણે લડાઈમાં લાખો તીરો છોડ્યા.
ક્ષત્રિયાન્તકરાઃ સઙ્ખ્યે મહાવેગા મહાબલાઃ । શિરાંસિ પાતયામાસુર્વીરાણાં શતશો રણે
તે તીરો, જેઓ ઝડપ અને બળથી ભરેલા હતા અને ક્ષત્રિયોને વિનાશ કરતા, યુદ્ધભૂમિ પર શૂરવીરોના શિરને સૈંકડો સંખ્યામાં ધરાશાયી કરતા.
ગજાન્કણ્ટકસન્નાહાન્વજ્રેણેવ શિલોચ્ચયાન્ । રથા રથેષુ સંસક્તા વ્યદૃશ્યન્ત વિશાંપતે
કાંટાળાં બાંધણવાળા હાથીઓ, જેમ વીજળી પર્વતોને તોડી નાખે તેમ, અને રથો એકબીજામાં ફસાઈ ગયા હતાં, એ દૃશ્ય, હે રાજાધિરાજ, જોવા મળ્યું.
એકે રથં પર્યવહંસ્તુરગાઃ સતુરંગમમ્ । યુવાનં નિહતં વીરં લમ્બમાનં સકાર્મુકમ્
કેટલાક ઘોડાઓએ ચારે પ્રકારના સૈન્યવાળા રથને ખેંચી લીધું, જેમાં યુવાન, પડેલો શૂરવીર, તેમનાં ધનુષ્ય સાથે લટકતો હતો.
ઉદીર્ણાશ્ચ હયા રાજન્વહનક્તસ્તત્રતત્ર હ। બદ્ધસ્વઙ્ગનિષઙ્ગાશ્ચ વિધ્વસ્તશિરસો હતાઃ
અને, રાજા, ઘોડાઓ અહીં-ત્યાં ઉછળી રહ્યા હતા, પોતાના બાંધણ અને તીરસણ સાથે, તેમનાં માથા તૂટી ગયેલા, યુદ્ધમાં માર્યા ગયેલા.
શતશઃ પતિતા ભૂમૌ વીરશય્યાસુ શેરતે । પરસ્પેરણ ધાવન્તઃ પતિતાઃ પુનરુત્થિતાઃ
સૈંકડો યોદ્ધાઓ જમીન પર પડેલા, શૂરવીરોની શૈયા પર સૂતા હતાં; કેટલાક એકબીજા પાછળ દોડતા, પડ્યા અને ફરી ઊભા થયા.
ઉત્થાય ચ પ્રધાવન્તો દ્વન્દ્વયુદ્ધમવાપ્નુવન્ । પીડિતાઃ પુનરન્યોન્યં લુઠન્તો રણમૂર્ધનિ
પછી તેઓ ઊભા થઈને ફરી દોડ્યા અને એકલ યુદ્ધમાં જોડાયા, ફરી એકબીજાને પીડતા, યુદ્ધભૂમિ પર લથડતા.
સચાપાઃ સનિષઙ્ગાશ્ચ જાતરૂપપરિષ્કૃતાઃ । વિસ્રબ્ધહતવીરાશ્ચ શતશઃ પરિપીડિતાઃ
સોનાથી શોભિત ધનુષ્ય અને તીરસણ સાથે, નિર્ભય અને માર્યા ગયેલા શૂરવીરોની સૈંકડો લાશો ચારે બાજુ પથરાઈ ગઈ.
તેનતેનાભ્યધાવન્ત વિસૃજન્તશ્ચ ભારત । મત્તો ગજઃ પર્યવર્તદ્ધયાંશ્ચ હતસાદિનઃ
ક્યાંક ક્યાંક તેઓ એકબીજા પર તૂટી પડ્યા, હે ભારત, અને પોતાના શસ્ત્રો છોડ્યા; કોઈ ઉગ્ર હાથી પલટી ગયો અને ઘોડાઓના સવાર મારાઈ ગયા.
સરથા રથિનશ્ચાપિ વિમૃદ્ગન્તઃ સમન્તતઃ । સ્યાન્દનાદપતત્કશ્ચિન્નિહતોઽન્યેન સાયકૈઃ
રથચાલકો અને યોદ્ધાઓ, પોતાના રથ સાથે, ચારે બાજુથી ચકચૂર થઈ ગયા; કેટલાક બીજા યોદ્ધાના તીરો વાગી રથમાંથી નીચે પડ્યા.
હતસારથિરપ્યુચ્ચૈઃ પપાત કાષ્ઠવદ્રથઃ । યુધ્યમાનસ્ય સંગ્રામે વ્યૂઢે રજસિ ચોત્થિતે
રથચાલક મારાઈ ગયો હોવા છતાં, રથ પણ લાકડાની જેમ ધડાકાભેર પડ્યો, જ્યારે તેનો યોદ્ધા ધૂળથી ભરેલા યુદ્ધમાં લડતો રહ્યો.
ધનુઃકૂજિતવિજ્ઞાનં તત્રાસીત્પ્રતિયુદ્ધ્યતઃ। ગાત્રસ્પર્શેન યોધાનાં વ્યજ્ઞાસ્ત પરિપન્થિનમ્
ત્યાં ધનુષ્યના ટાણાંની ધ્વનિથી લડતા યોદ્ધાઓ ઓળખાઈ જતા; અને શરીર સ્પર્શથી તેઓ પોતાના શત્રુઓને ઓળખતા.
યુદ્ધ્યમાનં શરૈ રાજન્સિઞ્જિનીધ્વજિનીરવાત્। અન્યોન્યં વીરસંશબ્દો નાશ્રૂયત ભટૈઃ કૃતઃ
રાજા, જ્યારે તેઓ તીરો વડે લડી રહ્યા હતા, ત્યારે ધનુષ્યના ટાણાં અને ધ્વજની ફફડાટથી યુદ્ધના નાદ દટાઈ ગયા; શૂરવીરોના નારા સાંભળાતા નહોતા.
શબ્દાયમાને સંગ્રામે પટહે કર્ણદારિણિ। યુધ્યમાનસ્ય સંગ્રામે કુર્વતઃ પૌરુષં સ્વકમ્
યુદ્ધમાં ઘમાસાણ ધ્વનિ અને કાન ફાડતી ઢોલની ગૂંજી વચ્ચે, દરેક યોદ્ધાએ પોતાની વીરતા બતાવીને યુદ્ધ કર્યું.
નાશ્રૌષં નામગોત્રાણિ કીર્તનં ચ પરસ્પરમ્ । ભીષ્મચાપચ્યુતૈર્બાણૈરાર્તાનાં યુધ્યતાં મૃધે
હું ત્યાં કોઈના નામ, કુળ કે પરસ્પર પ્રશંસા સાંભળી શક્યો નહીં, કારણ કે ભીષ્મના ધનુષ્યમાંથી છૂટેલા તીરો યુદ્ધમાં લડતા લોકોને પીડતા હતા.
પરસ્પરેષાં વીરાણાં મનાંસિ સમકમ્પયન્ । તસ્મિન્નત્યાકુલે યુદ્ધે દારુણે રોમહર્ષણે
તે ભયાનક અને હૃદય કંપાવનારા યુદ્ધમાં, શૂરવીરોના દિલો એકબીજાને જોઈને ધડકતા હતા.
પિતા પુત્રં ચ સમરે નાભિજાનાતિ કશ્ચન । ચક્રે ભગ્ને યુગે ચ્છિન્ને એકધુર્યે હયે હતઃ
ચક્ર તૂટી ગયેલા, યોક તૂટી ગયેલા અને એકલ ઘોડો પણ મારાઈ ગયો હોય, તો એ અફરાતફરીમાં કોઈ પિતા પોતાના પુત્રને કે પુત્ર પિતાને ઓળખી શકતો નહોતો.
આક્ષિપ્તઃ સ્યન્દનાદ્વીરઃ સમારથિરજિહ્મગૈઃ। એવં ચ સમરે સર્વે વીરાશ્ચ વિરથીકૃતાઃ
વીર પોતાના રથમાંથી, રથચાલક અને ઝડપી ઘોડાઓ સાથે ફેંકાઈ ગયો, અને યુદ્ધમાં બધા જ યોદ્ધાઓ રથ વિના થઈ ગયા.
તેન તેન સ્મ દૃશ્યન્તે ધાવમાનાઃ સમંતતઃ । ગજો હતઃ શિરશ્છિન્નં મર્મ ભિન્નં હયો હતઃ
અહીં-અહીં અને બધે જ લોકો દોડતા દેખાયા; ક્યાંક હાથી મારાયો, ક્યાંક ઘોડો માથું કપાઈને કે અંગમાં ઘા ખાઈને પડી ગયો.