ધર્મ એવ હિ સાધૂનાં સર્વેષાં હિતકારણમ્। નિત્યં મિથ્યાવિહીનાનાં ન ચ દુઃખાવહો ભવેત્
'સારા લોકો માટે ધર્મ જ સર્વના કલ્યાણનું કારણ છે, જે હંમેશા અસત્યથી રહિત હોય છે અને કદી દુઃખ આપતો નથી.'
મન્યતે પાપકં કૃત્વા ન કશ્ચિદ્વેત્તિ મામિતિ। વિદન્તિ ચૈનં દેવાશ્ચ યશ્ચૈવાન્તરપૂરુષઃ
'કોઈ પાપ કરે છે અને માને છે કે મને કોઈ જાણતું નથી; પણ દેવતાઓ અને આંતરિક આત્મા બધું જાણે છે.'
આદિત્યચન્દ્રાવનિલોઽનલશ્ચ દ્યૌર્ભૂમિરાપો હૃદયં યમશ્ચ। અહશ્ચ રાત્રિશ્ચ ઉભે ચ સન્ધ્યે ધર્મશ્ચ જાનાતિ નરસ્ય વૃત્તમ્
સૂર્ય, ચંદ્ર, પવન, અગ્નિ, આકાશ, ધરતી, પાણી, મન, યમરાજ, દિવસ-રાત, બંને સંધ્યા અને ધર્મ — આ બધાને માણસના વર્તન વિશે ખબર હોય છે.
યમો વૈવસ્વતસ્તસ્ય નિર્યાતયતિ દુષ્કૃતમ્। હૃદિ સ્થિતઃ કર્મસાક્ષી ક્ષેત્રજ્ઞો યસ્ય તુષ્યતિ
યમરાજ, વિવસ્વાનના પુત્ર, માણસના દુષ્કર્મોનું ફળ આપે છે; અને જે મનમાં રહેલો કર્મનો સાક્ષી છે, તે સારા કર્મોથી પ્રસન્ન થાય છે.
ન તુષ્યતિ ચ યસ્યૈષ પુરુષસ્ય દુરાત્મનઃ। તં યમઃ પાપકર્માણં નિર્ભર્ત્સયતિ દુષ્કૃતમ્
પણ જો મનમાં રહેલો એ સાક્ષી દુષ્ટ માણસથી ખુશ ન થાય, તો યમરાજ એ પાપી માણસને તેના દુષ્કર્મો માટે દંડ આપે છે.
યોઽવમત્યાત્મનાત્માનમન્યથા પ્રતિપદ્યતે। ન તસ્ય દેવાઃ શ્રેયાંસો યસ્યાત્માપિ ન કારણમ્
જે માણસ પોતાને અવગણે છે અને વિરુદ્ધ રીતે વર્તે છે, એ માટે તો પોતાનું જ મન કારણ બનતું નથી, તો એવા માણસને દેવતાઓના આશીર્વાદ પણ મળતા નથી.
સ્વયં પ્રાપ્તેતિ મામેવં માવમંસ્થા પતિવ્રતામ્। અર્ચાર્હાં નાર્ચયસિ માં સ્વયં ભાર્યામુપસ્થિતામ્
મને સહેલાઈથી મળેલી માનો નહીં, અને તારી પતિવ્રતા પત્નીનું અપમાન ન કર; હું પૂજનીય છું છતાં, તું સામે ઊભેલી પોતાની પત્નીનું માન કરતો નથી.
કિમર્થં માં પ્રાકૃતવદુપપ્રેક્ષસિ સંસદિ। નખલ્વહમિદં શૂન્યે રૌમિ કિં ન શૃણોષિ મે
તું સભામાં મને સામાન્ય સ્ત્રી સમાન કેમ ગણે છે? હું આ શબ્દો ફોકટમાં નથી બોલતી — તું મારી વાત કેમ નથી સાંભળતો?
યદિ મે યાચમાનાયા વચનં ન કરિષ્યસિ। દુષ્યન્ત શતધા ત્વદ્ય મૂર્ધા તે વિફલિષ્યતિ
હું તારી પાસે વિનંતી કરીને પણ જો તું મારી વાત નહીં માને, દુશ્યંત, તો આજે તારો માથું સો ભાગે ફાટી જશે.
જાયાં પતિઃ સંપ્રવિશ્ય યદસ્યાં જાયતે પુનઃ। જાયાયાસ્તદ્ધિ જાયાત્વં પૌરાણાઃ કવયો વિદુઃ
પતિ પત્ની સાથે મળે અને પત્નીમાંથી સંતાન થાય, તો એ જ સાચું સંતાન કહેવાય છે — આ વાત પ્રાચીન ઋષિઓએ કહી છે.
યદાગમવતઃ પુંસસ્તદપત્યં પ્રજાયતે। તત્તારયતિ સંતત્યા પૂર્વપ્રેતાન્પિતામહાન્
જ્યારે સારા માર્ગે ચાલનાર પુરુષને પુત્ર થાય છે, ત્યારે એ પુત્ર પોતાની વંશ પરંપરાથી પિતૃઓ અને પૂર્વજોને ઉદ્ધાર કરે છે.
પુન્નામ્નો નરકાદ્યસ્માત્પિતરં ત્રાયતે સુતઃ। તસ્માત્પુત્ર ઇતિ પ્રોક્તઃ પૂર્વમેવ સ્વયંભુવા
પુત્ર પોતાના પિતાને પુન્ નામના નરકમાંથી બચાવે છે, એટલે તેને 'પુત્ર' કહેવાય છે — આ વાત સ્વયંભૂએ પહેલેથી જ કહી છે.
પુત્રેણ લોકાઞ્જયન્તિ પૌત્રેણાનન્ત્યમશ્નુતે। અથ પૌત્રસ્ય પુત્રેણ મોદન્તે પ્રપિતામહાઃ
પુત્રથી મનુષ્ય લોક જીતે છે, પૌત્રથી અનંત ફળ મેળવે છે, અને પૌત્રના પુત્રથી તેમના પ્રપિતામહો આનંદ પામે છે.
સા ભાર્યા યા ગૃહે દક્ષા સા ભાર્યા યા પ્રજાવતી। સા ભાર્યા યા પતિપ્રાણા સા ભાર્યા યા પતિવ્રતા
જે ઘરકામમાં નિપુણ છે, જે સંતાનવતી છે, જે પતિને જીવન સમાન માને છે અને જે પતિવ્રતા છે — એ જ સાચી પત્ની છે.
અર્ધં ભાર્યા મનુષ્યસ્ય ભાર્યા શ્રેષ્ઠતમઃ સખા। ભાર્યા મૂલં ત્રિવર્ગસ્ય યઃ સભાર્યઃ સ બન્ધુમાન્
પત્ની માણસનું અડધું અંગ છે, પત્ની એ શ્રેષ્ઠ મિત્ર છે, ત્રણ પુરુષાર્થનું મૂળ પણ પત્ની છે; જેને પત્ની છે, તે જ સાચો સંબંધવાળો છે.
ભાર્યાવન્તઃ ક્રિયાવન્તઃ સભાર્યા ગૃહમેધિનઃ। ભાર્યાવન્તઃ પ્રમોદન્તે ભાર્યાવન્તઃ શ્રિયાવૃતાઃ
પત્ની ધરાવનારા ગૃહસ્થો જ કર્મ કરે છે, પત્ની ધરાવનારા આનંદમાં રહે છે, અને પત્ની ધરાવનારા ધન-સંપત્તિથી ભરપૂર હોય છે.
સખાયઃ પ્રવિવિક્તેષુ ભવન્ત્યેતાઃ પ્રિયંવદાઃ। પિતરો ધર્મકાર્યેષુ ભવન્ત્યાર્તસ્ય માતરઃ
એકાંતમાં પત્ની મીઠી વાતો કરનારી સાથી છે, ધર્મકર્મમાં પિતા સમાન છે અને દુઃખના સમયે માતા સમાન છે.
કાન્તારેષ્વપિ વિશ્રામો જનસ્યાધ્વનિ કસ્ય વૈ। યઃ સદારઃ સ વિશ્વાસ્યસ્તસ્માદ્દારાઃ પરા ગતિઃ
માણસને મુસાફરીમાં, જંગલમાં પણ આરામ ક્યાં મળે? જેને પત્ની છે, એ વિશ્વાસપાત્ર છે; એટલે પત્ની એ સર્વોત્તમ આશ્રય છે.
સંસરન્તમભિપ્રેતં વિષમેષ્વેકપાતિનમ્। ભાર્યૈવાન્વેતિ ભર્તારં સતતં યા પતિવ્રતા
જ્યારે પતિ મુશ્કેલીમાં હોય, દુઃખમાં હોય, ત્યારે માત્ર પતિવ્રતા પત્ની જ હંમેશા પતિની સાથે રહે છે.
પ્રથમં સંસ્થિતા ભાર્યા પતિં પ્રેત્ય પ્રતીક્ષતે। પૂર્વપ્રેતં તુ ભર્તારં પશ્ચાત્સાપ્યનુગચ્છતિ
પત્ની જો પહેલા મૃત્યુ પામે, તો પતિ માટે પરલોકમાં રાહ જુએ છે; અને જો પતિ પહેલા જાય, તો પછી પત્ની પણ તેના પાછળ જાય છે.
એતસ્માત્કારણાદ્રાજન્પાણિગ્રહણમિષ્યતે। યદાપ્નોતિ પતિર્ભાર્યામિહ લોકે પરત્ર ચ
હે રાજા, આ કારણથી લગ્નને યોગ્ય માનવામાં આવે છે—પતિને જે મળે છે, એ બધું પત્નીને પણ મળે છે, આ દુનિયામાં અને પરલોકમાં પણ.
પોષણાર્થં શરીરસ્ય પાથેયં સ્વર્ગતસ્ય વૈ।' આત્માઽઽત્મનૈવ જનિતઃ પુત્ર ઇત્યુચ્યતે બુધૈઃ
શરીરને પોષવા માટે જેમ આ દુનિયામાં ખોરાક જોઈએ, તેમ સ્વર્ગમાં પણ જરૂરી છે; અને પોતે જન્માવેલો પુત્ર જ 'પોતાનો આત્મા' છે એમ જ્ઞાની લોકો કહે છે.
તસ્માદ્ભાર્યાં પતિઃ પશ્યેન્માતૃવત્પુત્રમાતરમ્। `અન્તરાત્મૈવ સર્વસ્ય પુત્રો નામોચ્યતે સદા
આથી પતિએ પોતાની પત્નીને માતા સમાન અને પોતાના પુત્રની માતા તરીકે જ જોવી જોઈએ, કારણ કે દરેકનું અંતરાત્મા હંમેશા પુત્ર તરીકે ઓળખાય છે.
ગતી રૂપં ચ ચેષ્ટા ચ આવર્તા લક્ષણાનિ ચ। પિતૄણાં યાનિ દૃશ્યન્તે પુત્રાણાં સન્તિ તાનિ ચ
પિતાઓમાં જે ચાલ-ચલન, રૂપ, વર્તન, સ્વભાવ અને લક્ષણો જોવા મળે છે, એ બધું પુત્રોમાં પણ જોવા મળે છે.
તેષાં શીલગુણાચારાસ્તત્સંપર્કાચ્છુભાશુભાત્।' ભાર્યાયાં જનિતં પુત્રમાદર્શે સ્વમિવાનનમ્
પિતાના સ્વભાવ, ગુણ અને આચરણ—શુભ કે અશુભ, જે સંપર્કથી મળે છે—પત્નીથી જન્મેલા પુત્રમાં એ બધું સ્પષ્ટ દેખાય છે, જેમ દર્પણમાં પોતાનું ચહેરું દેખાય છે.
જનિતા મોદતે પ્રેક્ષ્ય સ્વર્ગં પ્રાપ્યેવ પુણ્યકૃત્। `પતિવ્રતારૂપધરાઃ પરબીજસ્ય સંગ્રહાત્
પિતા પોતાના પુત્રને જોઈને એ જ રીતે આનંદ પામે છે, જેમ પુણ્યવાન સ્વર્ગ પ્રાપ્ત કરીને ખુશ થાય છે; પણ જે સ્ત્રીઓ બહારથી પતિવ્રતા દેખાય છે પણ બીજાના બીજને સ્વીકારે છે—
કુલં વિનાશ્ય ભર્તૄણાં નરકં યાન્તિ દારુણમ્। પરેણ જનિતાઃ પુત્રાઃ સ્વભાર્યાયાં યથેષ્ટતઃ
એવી સ્ત્રીઓ પોતાના પતિના કુળને નાશ કરે છે અને ભયાનક નરકમાં જાય છે; અને પોતાની પત્નીમાંથી બીજાના ઇચ્છાથી જન્મેલા પુત્રો—
મમ પુત્રા ઇતિ મતાસ્તે પુત્રા અપિ શત્રવઃ। દ્વિષન્તિ પ્રતિકુર્વન્તિ ન તે વચનંકારિણઃ
'મારા પુત્ર' ગણાતા હોવા છતાં, એ પુત્રો વાસ્તવમાં દુશ્મન જ હોય છે; એ પિતાને દ્વેષ કરે છે, વિરોધ કરે છે અને કદી પણ પિતાનું કહેવું માનતા નથી.
દ્વેષ્ટિ તાંશ્ચ પિતા ચાપિ સ્વબીજે ન તથા નૃપ। ન દ્વેષ્ટિ પિતરં પુત્રો જનિતારમથાપિ વા
પિતા પણ એવા પુત્રોને પસંદ કરતો નથી, પણ પોતાના બીજથી જન્મેલા પુત્રમાં આવું નથી, હે રાજા; પોતાનો પુત્ર કદી પિતા કે સાચા જન્મદાતા પ્રત્યે દ્વેષ રાખતો નથી.
ન દ્વેષ્ટિ જનિતા પુત્રં તસ્માદાત્મા સુતો ભવેત્।' દહ્યમાના મનોદુઃખૈર્વ્યાધિભિસ્તુમુલૈર્જનઃ
જન્મદાતા પણ પોતાના પુત્રને કદી દ્વેષતો નથી; એટલે પુત્ર સાચે જ પોતાનો આત્મા છે. મનના દુઃખો કે ભારે રોગોથી વ્યથિત હોય ત્યારે પણ માણસ—