તયોર્યુદ્ધં સમભવદ્ધોરરૂપં વિશાંતે । દારયેતાં સુસંક્રુદ્ધાવન્યોન્યમપરાજિતૌ
બન્ને વચ્ચેનું યુદ્ધ અત્યંત ભયાનક અને જ્વલંત બન્યું; બંને ક્રોધથી ભરાઈ, એકબીજાને ઘાયલ કરતા, કોઈ હાર્યું નહીં.
એવં દ્વન્દ્વસહસ્રાણિ રથવારણવાજિનામ્ । પદાતીનાં ચ સમરે તવ તેષાં ચ સંકુલે
એ રીતે, રથયોધા, હાથી, ઘોડેસવાર અને પદાતિ વચ્ચે હજારો યુદ્ધો, તમારી અને તેમની સેના વચ્ચેના ઘમાસાન યુદ્ધમાં થયા.
મુહૂર્તમિવ તદ્યુદ્ધમાસીન્મધુરદર્શનમ્ । તત ઉન્મત્તવદ્રાજન્ન પ્રાજ્ઞાયત કિંચન
થોડા સમય માટે એ યુદ્ધ નજરે મનોહર લાગતું હતું, હે રાજા; પછી તો બધું પાગલપન જેવું થઈ ગયું અને કશું ઓળખાતું જ નહોતું.
ગજો ગજેન સમરે રથિનં ચ રથી યયૌ । અશ્વોઽશ્વં સમભિપ્રાયાત્પદાતિશ્ચ પદાતિનમ્
યુદ્ધમાં હાથી હાથી સામે, રથયોધા રથયોધા સામે, ઘોડો ઘોડા સામે અને પદાતિ પદાતિ સામે અથડાયા.
તતો યુદ્ધં સુદુર્ધર્ષં વ્યાકુલં સમપદ્યત। શૂરાણાં સમરે તત્ર સમાસાદ્યેતરેતરમ્
પછી ત્યાં ભયાનક અને ભારે યુદ્ધ શરૂ થયું, જ્યાં વીરોએ એકબીજાને સામસામે ભીડ આપી.
તત્ર દેવર્ષયઃ સિદ્ધાશ્ચારણાશ્ચ સમાગતાઃ । પ્રેક્ષન્ત તદ્રણં ઘોરં દેવાસુરસમં ભુવિ
ત્યાં દેવઋષિ, સિદ્ધો અને ગાનારાઓ ભેગા થયા અને પૃથ્વી પર દેવ-અસુર સમાન ભયાનક યુદ્ધ જોઈ રહ્યા હતા.
તતો દન્તિસહસ્રાણિ ર્થાનાં ચાપિ મારિષ। અશ્વૌઘાઃ પુરુષૌઘાશ્ચ વિપરીતં સમાયયુઃ
પછી હજારો હાથીઓ, રથો, ઘોડાઓના ઝુંડ અને માણસોની ટોળીઓ બંને તરફથી આવી પહોંચી.
તત્રતત્ર પ્રદૃશ્યન્તે રથવારણપત્તયઃ । સાદિનશ્ચ નરવ્યાઘ્ર યુધ્યમાના મુહુર્મુહુઃ
અહીં-ત્યાં રથ, હાથી અને પદાતી, તેમજ ઘોડેસવાર, હંમેશા ફરીથી યુદ્ધ કરતા દેખાતા.
રાજઞ્શતસહસ્રાણિ તત્રતત્ર પદાતિનામ્ । નિર્મર્યાદં પ્રયુદ્ધાનિ તત્તે વક્ષ્યામિ ભારત
રાજા, ત્યાં દરેક જગ્યાએ લાખો પદાતીઓ બેફામ લડી રહ્યા હતા; હે ભારત, હું એ બધાની વાત કહું છું.
ન પુત્રઃ પિતરં જજ્ઞે પિતા વા પુત્રમૌરસમ્ । ન ભ્રાતા ભ્રાતરં તત્ર સ્વસ્ત્રીયં ન ચ માતુલઃ
ત્યાં પુત્ર પિતાને ઓળખતો ન હતો, પિતા પણ પોતાના પુત્રને ઓળખતો ન હતો; ભાઈ ભાઈને, અને મામા પણ ભાણેજને ઓળખતા નહોતા.
ન માતુલં ચ સ્વસ્રીયો ન સખાયં સખા તથા। આવિષ્ટા ઇવ યુધ્યન્તે પાણ્ડવાઃ કુરુભિઃ સહ
મામા ભાણેજને, મિત્ર મિત્રને પણ ઓળખતો ન હતો; પાંડવો અને કૌરવો ક્રોધથી એકબીજા સાથે યુદ્ધ કરતા.
રથાનીકં નરવ્યાઘ્રાઃ કેચિદભ્યપતન્રથૈઃ । અભજ્યન્ત યુગૈરેવ યુગાનિ ભરતર્ષભ
કેટલાક પુરુષસિંહોએ પોતાના રથોથી રથોની પાંખ પર હુમલો કર્યો, અને રથના યોક તૂટી ગયા, હે ભારતશ્રેષ્ઠ.
રથેષાશ્ચ રતેષાભિઃ કૂરા રથકૂબરૈઃ। સંગતૈઃ સહિતાઃ કેચિત્પરસ્પરજિઘાંસવઃ
કેટલાક એકબીજાને મટાડવા માટે રથને રથ સાથે ભીડાવી, રથના દંડ અને કોઠા જોડાઈને નજીકથી યુદ્ધ કરતા.
ન શેકુશ્ચલિતું કેચિત્સન્નિપત્ય રથા રથૈઃ । પ્રભિન્નાસ્તુ મહાકાયાઃ સન્નિપત્ય ગજા ગજૈઃ
કેટલાક રથો એકબીજા સાથે અથડાઈને અડધા થઈ ગયા અને આગળ વધવા શક્યા નહીં; અને મોટા હાથીઓ પણ હાથીઓ સાથે અથડાઈને અટકી ગયા.
બહુધા દારયન્ક્રુદ્ધા વિષાણૈરિતરેતરમ્। સતોરણપતાકૈશ્ચ વારણા વરવારણૈઃ
ક્રોધથી હાથીઓએ એકબીજાને દાંતથી અનેક રીતે ફાડી નાખ્યા, અને ધ્વજાવાળા હાથીઓએ પણ ઉત્તમ હાથીઓ પર હુમલો કર્યો.
અભિસૃત્ય મહારાજ વેગવદ્ભિર્મહાગજૈઃ । દન્તૈરભિહતાસ્તત્ર ચુક્રુશુઃ પરમાતુરાઃ
મહારાજા, વાઘ જેવી ઝડપથી મોટા હાથીઓએ દાંતથી ઘા કર્યા, અને ઘાયલ થયેલા હાથીઓ ભારે પીડામાં ચીસો પાડતા.
અભિનીતાશ્ચ શિક્ષાભિસ્તોત્રાઙ્કુશસમાહતાઃ। અપ્રભિન્નાઃ પ્રભિન્નાનાં સંમુખાભિમુખા યયુઃ
સારી રીતે તાલીમ મેળવેલા, અંકુશ અને સોટાથી માર ખાઈને, અખંડિત હાથીઓ તૂટી પડેલા હાથીઓ સામે સીધા આગળ વધ્યા.
પ્રભિન્નૈરપિ સંસક્તાઃ કેચિત્તત્ર મહાગજાઃ । ક્રૌઞ્ચવન્નિનદં કૃત્વા દુદ્રુવુઃ સર્વતો દિશમ્
કેટલાક મોટા હાથીઓ ઘાયલ થઈને તૂટી પડેલા હાથીઓ સાથે ફસાઈ ગયા અને બગલ જેવી ચીસો પાડીને દરેક દિશામાં ભાગી ગયા.
સમ્યક્પ્રણીતા નાગાશ્ચ પ્રભિન્નકરટામુખાઃ । ઋષિતોમરનારાચૈર્નિર્વિદ્ધા વરવારણાઃ
સારી રીતે સંચાલિત હાથીઓ, તૂટી ગયેલા કપાળ અને મોઢાવાળા, ભાલા, ટોમર અને તીક્ષ્ણ બાણોથી ઘાયલ થયા.
પ્રણેદુર્ભિન્નમર્માણો નિપેતુશ્ચ ગતાસવઃ। પ્રાદ્રવન્ત દિશઃ કેચિન્નદન્તો ભૈરવાન્રવાન્
કેટલાંક હાથીઓના મુખ્ય અંગો તૂટી જતા, તેઓ મૃત્યુ પામ્યા; અને કેટલાક ભયાનક ગર્જના કરતા દરેક દિશામાં ભાગ્યા.
ગજાનાં પાદરક્ષાસ્તુ વ્યૂઢોરસ્કાઃ પ્રહારિણઃ । ઋષ્ટિભિશ્ચ ધનુર્ભિશ્ચ વિમલૈશ્ચ પરશ્વથૈઃ
હાથીઓના રક્ષકો, પહોળા છાતી અને ભયાનક યુદ્ધકૌશલ્યવાળા, ભાલા, ધનુષ્ય અને તેજસ્વી કુહાડા વડે લડતા.
ગદાભિર્મુસલૈશ્ચૈવ ભિન્દિપાલૈઃ સતોમરૈઃ । આયસૈઃ પરિઘૈશ્ચૈવ નિસ્તિરંશૈર્વિમલૈ શિતૈઃ
અને ગદા, મુસળ, ભિંડિપાલ, ટોમર, લોખંડના દંડ અને તીક્ષ્ણ, ચમકતા તલવારોથી પણ યુદ્ધ ચાલતું હતું.
પ્રગૃહીતૈઃ સુસંરબ્ધા દ્રવમાણાસ્તતસ્તતઃ। વ્યદૃશ્યન્ત મહારાજ પરસ્પરજિઘાંસવઃ
મહારાજ, બંને પક્ષના યોદ્ધાઓ ઉગ્ર સંકલ્પથી ભરાયેલા હતા અને એકબીજાને નાશ કરવા આતુર થઈને અહીંથી ત્યાં દોડી રહ્યા હતા.
રાજમાનાશ્ચ નિસ્ત્રિંશાઃ સંસિક્તા નરશોણિતૈઃ। પ્રત્યદૃશ્યન્ત શૂરાણામન્યોન્યમભિધાવતામ્
શૂરવીરો એકબીજા પર તૂટી પડતા, ત્યારે તેમની તલવારો માનવ રક્તથી ચમકી રહી હતી.
અવક્ષિપ્તાવધૂતાનામસીનાં વીરબાહુભિઃ । સંજજ્ઞે તુમુલઃ શબ્દઃ પતતાં પરમર્મસુ
વીર યોદ્ધાઓએ ઉછાળેલી અને ઘુમાવેલી તલવારો જ્યારે શરીરના મહત્વના અંગોમાં વાગી પડી, ત્યારે ભયાનક ગૂંજી ઉઠ્યો.
ગદામુસલરુગ્ણાનાં ભિન્નાનાં ચ વરાસિભિઃ । દન્તિદન્તાવભિન્નાનાં મૃદિતાનાં ચ દન્તિભિઃ
કેટલીક ગદાઓ અને મુસળો તૂટી ગઈ, કેટલીક તલવારો પણ ભાંગી ગઈ, હાથીઓના દાંત તૂટી પડ્યા અને હાથીઓએ એકબીજાને દબાવી નાખ્યા.
તત્ર તત્ર નરૌઘાણાં ક્રોશતામિતરેતરમ્ । શુશ્રુવુર્દારુણા વાચઃ પ્રેતાનામિવ ભારત
કેટેક જગ્યાએ માણસોની ભીડમાં એકબીજાને પોકારીને ભયાનક અવાજો સંભળાતા, જાણે મરણ પામેલા લોકોની ચીસો હોય, હે ભારત.
હયૈરપિ હયારોહાશ્ચામરાપીડધારિભિઃ । હંસૈરિવ મહાવેગૈરન્યોન્યમભિવિદ્રુતાઃ
ઘોડેસવારો પણ ચામર પંખા ધારણ કરીને, ઝડપથી દોડી એકબીજા પર તૂટી પડતા, જાણે તેજ ગતિથી ઊડતા હંસો હોય.
તૈર્વિમુક્તા મહાપ્રાસા જામ્બૂનદવિભૂષણાઃ । આશુગા વિમલાસ્તીક્ષ્ણાઃ સંપેતુર્ભુજગોપમાઃ
યોદ્ધાઓએ સોનાથી શોભિત, ઝડપી, નિર્મળ અને તીક્ષ્ણ ભાલા છોડ્યા, જે સાપ જેવી ઝડપથી ઉડી રહ્યા હતા.
અશ્વૈરગ્ન્યજવૈઃ કેચિદાપ્લુત્ય મહતો રથાત્ । શિરાંસ્યાદદિરે વીરા રથિનામશ્વસાદિનઃ
કેટલાંક યોદ્ધાઓ અગ્નિ જેટલા ઝડપી ઘોડાઓ સાથે પોતાના મોટા રથમાંથી કૂદી પડ્યા અને રથચાલકો તથા ઘોડેસવારોના માથા પકડી લીધા.