શકુન્તલા નતશિરાઃ પરં હર્ષમવાપ્ય ચ।' પૂજયિત્વા યથાન્યાયમબ્રવીત્તં શકુન્તલા
શાકુંતલાએ નમ્રતાથી માથું ઝુકાવ્યું, મનમાં ખૂબ આનંદ અનુભવ્યો, રાજાને યોગ્ય રીતે વંદન કર્યું અને પછી વાત કરી.
અભિવાદય રાજાનં પિતરં તે દૃઢવ્રતમ્। એવમુક્ત્વા સુતં તત્ર લજ્જાનતમુખી સ્થિતા
એણે પુત્રને કહ્યું: 'રાજાને, તારા પિતા, જેમણે વ્રત પાળ્યા છે, એમને વંદન કર.' આવું કહી, શરમથી મોઢું નીચે કરી એ ઊભી રહી.
સ્તમ્ભમાલિઙ્ગ્ય રાજાનં પ્રસીદસ્વેત્યુવાચ સા। શાકુન્તલોપિ રાજાનમભિવાદ્ય કૃતાઞ્જલિઃ
એ સ્તંભને પકડીને રાજાને કહ્યું: 'કૃપા કરો'; અને શાકુંતલાનો પુત્ર પણ હાથ જોડીને રાજાને વંદન કરવા લાગ્યો.
હર્ષેણોત્ફુલ્લનયનો રાજાનં ચાન્વવૈક્ષત। દુષ્યન્તો ધર્મબુદ્ધ્યા તુ ચિન્તયન્નેવ સોબ્રવીત્
આનંદથી એની આંખો ફૂલેલી, એ રાજાને જોઈ રહ્યો; પણ દુષ્યંત ધર્મની દૃષ્ટિથી વિચારીને બોલવા લાગ્યા.
કિમાગમનકાર્યં તે બ્રૂહિ ત્વં વરવર્ણિનિ। કરિષ્યામિ ન સંદેહઃ સપુત્રાયા વિશેષતઃ
તમે અહીં શેના માટે આવી છો, એ કહો, સુંદર વણાવાળી સ્ત્રી. હું નિશ્ચયપૂર્વક એ કામ કરીશ, ખાસ કરીને તમારા અને તમારા પુત્ર માટે.
પ્રસીદસ્વ મહારાજ વક્ષ્યામિ પુરુષોત્તમ। એષ પુત્રો હિ તે રાજન્મય્યુત્પન્નઃ પરંતપ
મહાન રાજા, કૃપા કરો અને સાંભળો. હે શ્રેષ્ઠ પુરુષ, આ પુત્ર તમારો છે, રાજા, અને એ મારો જન્મેલો છે, હે દુશ્મનને હરાવનાર.
તસ્માત્પુત્રસ્ત્વયા રાજન્યૌવરાજ્યેઽભિષિચ્યતામ્। યથોક્તમાશ્રમે તસ્મિન્વર્તસ્વ પુરુષોત્તમ
એથી, રાજા, તમે આ પુત્રને યુવરાજપદે બેસાડો. અને આશ્રમમાં જે રીતે વચન આપ્યું હતું, એ પ્રમાણે જ વર્તો, હે શ્રેષ્ઠ પુરુષ.
મયા સમાગમે પૂર્વં કૃતઃ સ સમયસ્ત્વયા। તત્ત્વં સ્મર મહાબાહો કણ્વાશ્રમપદં પ્રતિ
પહેલાં જ્યારે આપણે મળ્યા હતા, ત્યારે તમે એ વચન આપ્યું હતું. એ વાતને યાદ કરો, હે મહાબાહુ, કણ્વના આશ્રમ વિશે.
તસ્યોપભોગસક્તસ્ય સ્ત્રીષુ ચાન્યાસુ ભારત। શકુન્તલા સપુત્રા ચ મનસ્યન્તરધીયત
પણ જ્યારે તે ભોગવિલાસ અને બીજી સ્ત્રીઓમાં મગ્ન થયો, હે ભારતવંશી, ત્યારે શકુંતલા અને તેનો પુત્ર તેના મનમાંથી ધીમે ધીમે વિસરી ગયા.
સ ધારયન્મનસ્યેનાં સપુત્રાં સસ્મિતાં તદા। તદોપગૃહ્ય મનસા ચિરં સુખમવાપ સઃ
પછી, તેણે મનમાં શકુંતલા અને તેના પુત્રને સ્મિત સાથે યાદ કર્યા, અને એમને હૃદયપૂર્વક અપનાવી, લાંબા સમય સુધી આનંદ અનુભવ્યો.
સોઽથ શ્રુત્વાપિ તદ્વાક્યં તસ્યા રાજા સ્મરન્નપિ। અબ્રવીન્ન સ્મરામીતિ ત્વયા ભદ્રે સમાગમમ્
પણ એના શબ્દો સાંભળ્યા પછી અને એને યાદ કરીને પણ, રાજાએ કહ્યું, 'હું આપણો મિલન યાદ નથી કરતો, હે સૌમ્ય સ્ત્રી.'
મૈથુનં ચ વૃથા નાહં ગચ્છેયમિતિ મે મતિઃ। નાભિજાનામિ કલ્યાણિ ત્વયા સહ સમાગમમ્
'હું વ્યર્થ મિલન કરવા માંગતો નથી; એ જ મારી મરજી છે. હે શુભે, હું તારી સાથે કોઈ મિલન થયું હોય એ યાદ નથી આવતું.'
ધર્માર્થકામસંબન્ધં ન સ્મરામિ ત્વયા સહ। ગચ્છ વા તિષ્ઠ વા કામં યદ્વાપીચ્છસિ તત્કુરુ
'હું તારી સાથે કોઈ ધર્મ, અર્થ કે કામનો સંબંધ થયો હોય એ યાદ નથી. તું ઈચ્છે તો જઈ શકી, રહી શકી, કે જે તને ગમતું હોય એ કરી શકી.'
સંરમ્ભામર્ષતામ્રાક્ષી સ્ફુરમાણોષ્ઠસંપુટા। કટાક્ષૈર્નિર્દહન્તીવ તિર્યગ્રાજાનમૈક્ષત
ક્રોધ અને અપમાનથી તેની આંખો લાલ થઈ ગઈ, હોઠ ધ્રૂજી ઉઠ્યા, અને એણે બાજુથી રાજાને એવી નજરે જોયો કે જાણે દહાળી નાખે છે.
આકારં ગૂહમાના ચ મન્યુના ચ સમીરિતમ્। તપસા સંભૃતં તેજો ધારયામાસ વૈ તદા
એણે પોતાનું ભાવ છુપાવ્યું અને ક્રોધથી ઉદ્ભવેલા ઉન્માદને dabાવી દીધો, અને તપથી મેળવેલી શક્તિને સંયમમાં રાખી.
સા મુહૂર્તમિવ ધ્યાત્વા દુઃખામર્ષસમન્વિતા। ભર્તારમભિસંપ્રેક્ષ્ય યથાન્યાયં વચોઽબ્રવીત્
થોડી ક્ષણ વિચાર કર્યા પછી, દુઃખ અને અપમાનથી ભરેલી, એણે પતિને જોઈને યોગ્ય રીતે શબ્દો કહ્યા.
જાનન્નપિ મહારાજ કસ્માદેવં પ્રભાષસે। ન જાનામીતિ નિઃશઙ્કં યથાન્યઃ પ્રાકૃતસ્તથા
'હે મહારાજ, તમે જાણો છો છતાં આવું કેમ બોલો છો? તમે નિર્ભયતાથી કહો છો કે યાદ નથી, જેમ કોઈ સામાન્ય માણસ કહે.'
તસ્ય તે હૃદયં વેદ સત્યસ્યૈવાનૃતસ્ય ચ। સાક્ષિણં બત કલ્યાણમાત્માનમવમન્યસે
'તમારું હૃદય સત્ય અને અસત્ય બંને જાણે છે. હાય, હે શુભે, તમે પોતાને જ, જે બધાનો સાક્ષી છે, અવગણો છો.'
યોઽન્યથા સન્તમાત્માનન્યથા પ્રતિપદ્યતે। કિં તેન ન કૃતં પાપં ચોરેણાત્માપહારિણા
'જે માણસ એક હોય ને બીજું વર્તે છે, એણે કયું પાપ નથી કર્યું? એવો માણસ તો પોતાનું જ ચોર છે.'
એકોઽહમસ્મીતિ ચ મન્યસે ત્વં ન હૃચ્છયં વેત્સિ મુનિં પુરાણમ્। યો વેદિતા કર્મણઃ પાપકસ્ય તસ્યાન્તિકે ત્વં વૃજિનં કરોષિ
'તમે માનો છો કે તમે એકલા છો, પણ હૃદયમાં રહેલા પ્રાચીન ઋષિને તમે ઓળખતા નથી, જે પાપના કર્મોને જાણે છે; એના સામે તમે પાપ કરો છો.'
ધર્મ એવ હિ સાધૂનાં સર્વેષાં હિતકારણમ્। નિત્યં મિથ્યાવિહીનાનાં ન ચ દુઃખાવહો ભવેત્
'સારા લોકો માટે ધર્મ જ સર્વના કલ્યાણનું કારણ છે, જે હંમેશા અસત્યથી રહિત હોય છે અને કદી દુઃખ આપતો નથી.'
મન્યતે પાપકં કૃત્વા ન કશ્ચિદ્વેત્તિ મામિતિ। વિદન્તિ ચૈનં દેવાશ્ચ યશ્ચૈવાન્તરપૂરુષઃ
'કોઈ પાપ કરે છે અને માને છે કે મને કોઈ જાણતું નથી; પણ દેવતાઓ અને આંતરિક આત્મા બધું જાણે છે.'
આદિત્યચન્દ્રાવનિલોઽનલશ્ચ દ્યૌર્ભૂમિરાપો હૃદયં યમશ્ચ। અહશ્ચ રાત્રિશ્ચ ઉભે ચ સન્ધ્યે ધર્મશ્ચ જાનાતિ નરસ્ય વૃત્તમ્
સૂર્ય, ચંદ્ર, પવન, અગ્નિ, આકાશ, ધરતી, પાણી, મન, યમરાજ, દિવસ-રાત, બંને સંધ્યા અને ધર્મ — આ બધાને માણસના વર્તન વિશે ખબર હોય છે.
યમો વૈવસ્વતસ્તસ્ય નિર્યાતયતિ દુષ્કૃતમ્। હૃદિ સ્થિતઃ કર્મસાક્ષી ક્ષેત્રજ્ઞો યસ્ય તુષ્યતિ
યમરાજ, વિવસ્વાનના પુત્ર, માણસના દુષ્કર્મોનું ફળ આપે છે; અને જે મનમાં રહેલો કર્મનો સાક્ષી છે, તે સારા કર્મોથી પ્રસન્ન થાય છે.
ન તુષ્યતિ ચ યસ્યૈષ પુરુષસ્ય દુરાત્મનઃ। તં યમઃ પાપકર્માણં નિર્ભર્ત્સયતિ દુષ્કૃતમ્
પણ જો મનમાં રહેલો એ સાક્ષી દુષ્ટ માણસથી ખુશ ન થાય, તો યમરાજ એ પાપી માણસને તેના દુષ્કર્મો માટે દંડ આપે છે.
યોઽવમત્યાત્મનાત્માનમન્યથા પ્રતિપદ્યતે। ન તસ્ય દેવાઃ શ્રેયાંસો યસ્યાત્માપિ ન કારણમ્
જે માણસ પોતાને અવગણે છે અને વિરુદ્ધ રીતે વર્તે છે, એ માટે તો પોતાનું જ મન કારણ બનતું નથી, તો એવા માણસને દેવતાઓના આશીર્વાદ પણ મળતા નથી.
સ્વયં પ્રાપ્તેતિ મામેવં માવમંસ્થા પતિવ્રતામ્। અર્ચાર્હાં નાર્ચયસિ માં સ્વયં ભાર્યામુપસ્થિતામ્
મને સહેલાઈથી મળેલી માનો નહીં, અને તારી પતિવ્રતા પત્નીનું અપમાન ન કર; હું પૂજનીય છું છતાં, તું સામે ઊભેલી પોતાની પત્નીનું માન કરતો નથી.
કિમર્થં માં પ્રાકૃતવદુપપ્રેક્ષસિ સંસદિ। નખલ્વહમિદં શૂન્યે રૌમિ કિં ન શૃણોષિ મે
તું સભામાં મને સામાન્ય સ્ત્રી સમાન કેમ ગણે છે? હું આ શબ્દો ફોકટમાં નથી બોલતી — તું મારી વાત કેમ નથી સાંભળતો?
યદિ મે યાચમાનાયા વચનં ન કરિષ્યસિ। દુષ્યન્ત શતધા ત્વદ્ય મૂર્ધા તે વિફલિષ્યતિ
હું તારી પાસે વિનંતી કરીને પણ જો તું મારી વાત નહીં માને, દુશ્યંત, તો આજે તારો માથું સો ભાગે ફાટી જશે.
જાયાં પતિઃ સંપ્રવિશ્ય યદસ્યાં જાયતે પુનઃ। જાયાયાસ્તદ્ધિ જાયાત્વં પૌરાણાઃ કવયો વિદુઃ
પતિ પત્ની સાથે મળે અને પત્નીમાંથી સંતાન થાય, તો એ જ સાચું સંતાન કહેવાય છે — આ વાત પ્રાચીન ઋષિઓએ કહી છે.