ન ચ તસ્માન્મનુષ્યેષુ કશ્ચિન્મે પ્રિયકૃત્તમઃ । ભવિતા ન ચ મે તસ્માદન્યઃ પ્રિયતરો ભુવિ
માણસોમાં એના કરતાં વધારે પ્રિય મને કોઈ નહીં હોય; અને ધરતી પર પણ એના સિવાય બીજું કોઈ મને વધારે પ્રિય નહીં થાય.
અધ્યેષ્યતે ચ ય ઇમં ધર્મ્યં સંવાદમાવયોઃ । જ્ઞાનયજ્ઞેન તેનાહમિષ્ટઃ સ્યામિતિ મે મતિઃ
જે આ ધર્મયુક્ત સંવાદને અભ્યાસ કરશે, એ જ્ઞાનયજ્ઞથી મને પૂજ્ય ગણાશે—મારી એવી પક્કી માન્યતા છે.
શ્રદ્ધાવાનનસૂયશ્ચ શ્રૃણુયાદપિ યો નરઃ। સોપિ મુક્તઃ શુભાઁલ્લોકાન્પ્રાપ્નુયાત્પુણ્યકર્મણાં
જે મનુષ્ય શ્રદ્ધા સાથે અને ઈર્ષ્યા વિના આ સંવાદ સાંભળે છે, એ પણ પુણ્યકર્મથી મુક્તિ પામે છે અને શુભ લોકોમાં પહોંચે છે.
કચ્ચિદેતચ્છ્રુતં પાર્થ ત્વયૈકાગ્રેણ ચેતસા । કચ્ચિદજ્ઞાનસંમોહઃ પ્રનષ્ટસ્તે ધનંજય
પાર્થ, શું તું આ બધું એકાગ્ર ચિત્તથી સાંભળ્યું છે? ધનંજય, અજ્ઞાનથી થયેલો તારો ભ્રમ હવે દૂર થયો છે ને?
નષ્ટો મોહઃ સ્મૃતિર્લબ્ધા ત્વત્પ્રસાદાન્મયાઽચ્યુત । સ્થિતોઽસ્મિ ગતસંદેહઃ કરિષ્યે વચનં તવ
હે અચ્યૂત, આપની કૃપાથી મારું મોહ દૂર થઈ ગયું છે, સ્મૃતિ પાછી આવી છે. હવે હું નિશ્ચયપૂર્વક, સંશય વિના, આપના વચન અનુસાર ચલિશ.
ઇત્યહં વાસુદેવસ્ય પાર્થસ્ય ચ મહાત્મનઃ। સંવાદમિમમશ્રૌષમદ્ભુતં રોમહર્ષણમ્
હું વાસુદેવ અને મહાન આત્માવાળા પાર્થ વચ્ચે થયેલો આ અદ્દભુત અને રોમાંચક સંવાદ સાંભળ્યો.
વ્યાસપ્રસાદાચ્છ્રુતવાનેતદ્ગુહ્યમહં પરમ્। યોગં યોગેશ્વરાત્કૃષ્ણાત્સાક્ષાત્કથયતઃ સ્વયમ્
વ્યાસજીની કૃપાથી મેં યોગેશ્વર કૃષ્ણ પાસેથી, એમના પોતાના મોઢેથી, આ પરમ ગુપ્ત યોગ સીધો સાંભળ્યો છે.
રાજન્સંસ્મૃત્ય સંસ્મૃત્ય સંવાદમિમમદ્ભુતમ્ । કેશવાર્જુવયોઃ પુણ્યં હૃષ્યામિ ચ મુહુર્મુહુઃ
રાજા, જ્યારે જ્યારે હું કેશવ અને અર્જુન વચ્ચે થયેલી આ અદ્ભુત અને પવિત્ર વાતચીતને ફરી ફરી યાદ કરું છું, ત્યારે મને વારંવાર આનંદ થાય છે.
તચ્ચ સંસ્મૃત્ય સંસ્મૃત્ય રૂપમત્યદ્ભુતં હરેઃ। વિસ્મયો મે મહાન્રાજન્હૃષ્યામિ ચ પુનઃ પુનઃ
અને જ્યારે જ્યારે હું હરિનું એ અતિ અદ્ભુત રૂપ યાદ કરું છું, ત્યારે રાજા, મને મહાન આશ્ચર્ય થાય છે અને હું ફરી ફરી આનંદ અનુભવું છું.
યત્ર યોગેશ્વરઃ કૃષ્ણો યત્ર પાર્થો ધનુર્ધરઃ । તત્ર શ્રીર્વિજયો ભૂતિર્ધ્રુવા નીતિર્મતિર્મમ
જ્યાં યોગેશ્વર કૃષ્ણ છે અને જ્યાં ધનુષ ધારણ કરનાર પાર્થ છે, ત્યાં સુખ, વિજય, સમૃદ્ધિ અને અડગ ધર્મ હંમેશા રહે છે—એવું મારો દૃઢ મત છે.
ગીતા સુગીતા કર્તવ્યા કિમન્યૈઃ શાસ્ત્રસંગ્રહૈઃ । યા સ્વયં પદ્મનાભસ્ય સુખપદ્માદ્વિનિઃસૃતા
સારી રીતે ગવાયેલ ગીતા જ અનુસરવી, પછી બીજાં શાસ્ત્રોનું શું કામ? કારણ કે એ તો પોતે પદ્મનાભના આનંદમય કમળમાંથી નીકળેલી છે.
સર્વશાસ્ત્રમયી ગીતા સર્વદેવમયો હરિઃ। સર્વતીર્થમયી ગઙ્ગા સર્વદેવમયો મનુઃ
બધી શાસ્ત્રોનું સાર એટલે ગીતાએ છે, બધા દેવતાઓનો સાર એટલે હરિ છે. બધા તીર્થોનું સાર એટલે ગંગા છે, અને બધા દેવતાઓનો સાર એટલે મનુ છે.
ગીતા ગઙ્ગા ચ ગાયત્રી ગોવિન્દેતિ હૃદિ સ્થિતે। ચતુર્ગકારસંયુક્તે પુનર્જન્મ ન વિદ્યતે
જ્યારે ગીતાએ, ગંગાએ, ગાયત્રી અને 'ગોવિંદ' નામ હૃદયમાં વસે છે, અને આ ચારેય 'ગ'થી શરૂ થતા શબ્દો સાથે જોડાય છે, ત્યારે ફરી જન્મ નથી થતો.
ષટ્શતાનિ સવિંશાનિ શ્લોકાનાં પ્રાહ કેશવઃ। અર્જુનઃ સપ્તપઞ્ચાશત્સપ્તષષ્ટિં તુ સઞ્જયઃ
કેશવે છસો વીસ શ્લોકો બોલ્યા, અર્જુને સત્તાવન અને સંજયએ છાસઠ શ્લોકો બોલ્યા.
ધૃતરાષ્ટ્રઃ શ્લોકમેકં ગીતાયા માનમુચ્યતે । ભારતામૃતસર્વસ્વગીતાયા મથિતસ્ય ચ। સારમુદ્ધૃત્ય કૃષ્ણેન અર્જુનસ્ય મુખે હુતમ્
ધૃતરાષ્ટ્રએ એક જ શ્લોક બોલ્યો; આ ગીતાનું માપ છે. મહાભારતના અમૃતનું સાર, જે કૃષ્ણે ઉકાળી ને અર્જુનના મોઢામાં ધરાવ્યું, એ ગીતાનું સાર છે.
તતો ધનંજયં દૃષ્ટ્વા બાણગાણ્ડીવધારિણમ્ । પુનરેવ મહાનાદં વ્યસૃજન્ત મહારથાઃક
પછી, ધનંજયને, જે ગાંડીવ ધનુષ ધારણ કરતો હતો, જોઈને મહારથીઓએ ફરી એકવાર જોરદાર ગર્જના કરી.
પાણ્ડવાઃ સોમકાશ્ચૈવ યે ચૈષામનુયાયિનઃ । દધ્મુશ્ચ મુદિતાઃ શઙ્ખાન્વીરાઃ સાગરસંભવાન્
પાંડવો, સોમક અને તેમના બધા સાથીઓ આનંદપૂર્વક સાગરથી ઉત્પન્ન થયેલા શંખો ફૂંકવા લાગ્યા.
તતો ભેર્યશ્ચ પેશ્યશ્ચ ક્રકચા ગોવિષાણિકાઃ । સહસૈવાભ્યહન્યન્ત તતઃ શબ્દો મહાનભૂત્
પછી ઢોલ, ઝાંઝ, નગરા અને ગાયના શિંગડા એકસાથે જોરથી વાગવા લાગ્યા, અને એક મોટો અવાજ ઊભો થયો.
તથા દેવાઃ સગન્ધર્વાઃ પિતરશ્ચ જનાધિપ । સિદ્ધચારણસઙ્ઘાશ્ચ સમીયુસ્તે દિદૃક્ષયા
એ રીતે દેવતાઓ, ગંધર્વો, પિતૃઓ, મનુષ્યોના રાજા અને સિદ્ધો તથા ચારણોનો સમૂહ, બધાએ એ દૃશ્ય જોવા માટે એકઠા થયા.
ઋષયશ્ચ મહાભાગાઃ પુરસ્કૃત્ય શતક્રતુમ્ । સમીયુસ્તત્ર સહિતા દ્રુષ્ટું તદ્વૈશસં મહત્
મહાન ઋષિઓએ પણ ઇન્દ્રને આગળ રાખીને, એ ભયાનક યુદ્ધ જોવા માટે ત્યાં ભેગા થયા.
તે સેને સ્તિમિતે સઞ્જે વીક્ષમાણે પરસ્પરમ્ । ગઙ્ગાયમુનયોર્વેગો યથૈવૈત્ય પરસ્પરમ્
બંને સેના એકબીજાને જોતી, સ્થિર ઊભી રહી, જાણે ગંગા અને યમુના નદીઓના પ્રવાહો એકબીજામાં મળે છે એમ.
એવં પ્રવત્તે તે સેને નિઃશબ્દે જનસંસદિ । ચિત્રે પટ ઇવાલેખ્યે દર્શનીયતરે શુભે
એ રીતે, લોકોની વચ્ચે એ બંને સેના નિઃશબ્દ ઊભી રહી, સુંદર ચિત્રપટ પર દોરેલા ચિત્ર જેવું મનોહર દૃશ્ય દેખાતું હતું.
તતો યુધિષ્ઠિરો દૃષ્ટ્વા યુદ્ધાય સમવસ્થિતે। તે સેને સાગરપ્રખ્યે મુહુઃ પ્રજ્વલિતે નૃપ
પછી, યુધિષ્ઠિરે એ સમુદ્ર જેવી વિશાળ અને વારંવાર જ્વલંત બનેલી સેના યુદ્ધ માટે ઉભી જોઈ.
વિમુચ્ય કવચં વીરો નિક્ષિપ્ય ચ વરાયુધમ્ । અવરુહ્ય રથાત્ક્ષિપ્રં પદ્મ્યામેવ કૃતાઞ્જલિઃ
પછી એ વીર યુધિષ્ઠિરે પોતાનું કવચ ઉતારીને, શસ્ત્ર જમીન પર મૂકી, ઝડપથી રથમાંથી ઊતર્યો અને હાથ જોડીને વચ્ચે ઊભો રહ્યો.
પિતામહમભિપ્રેક્ષ્ય ધર્મરાજો યુધિષ્ઠિરઃ । વાગ્યતઃ પ્રયયૌ ધીરઃ પ્રાઙ્ભુખો રિપુવાહિનીમ્
પિતામહને જોઈને, ધર્મરાજ યુધિષ્ઠિરે શાંત અને સ્થિર રહી, પૂર્વ દિશા તરફ મોઢું કરીને, દુશ્મનના સેના તરફ આગળ વધ્યો.
તં પ્રયાન્તમભિપ્રેભ્ય કુન્તીપુત્રો ધનઞ્જયઃ । અવતીર્ય રથાત્તૂર્ણં ભ્રાતૃભિઃ સહિતોઽન્વયાત્
કુંતીપુત્ર ધનંજયે તેને આગળ જતા જોઈ, તરત જ રથમાંથી ઊતર્યો અને પોતાના ભાઈઓ સાથે તેને અનુસરી ગયો.
વાસુદેવશ્ચ ભગવાન્પૃષ્ઠતોઽનુજગામ તમ્ । તથા મુખ્યાશ્ચ રાજાનસ્તચ્ચિત્તા જગ્મુરુત્સુકાઃ
ભગવાન વાસુદેવ પણ તેની પાછળ ગયા; એ જ રીતે મુખ્ય રાજાઓ પણ મનથી ઉત્સુક થઈ, તેમની સાથે ચાલ્યા.
કિં તે વ્યવસિતં રાજન્યદસ્માનપહાય વૈ। પ્રદ્મ્યામેવ પ્રયાતોઽસિ પ્રાઙ્મુખો રિપુવાહિનીમ્
રાજા, તમે અમને છોડીને દુશ્મનના સેના સામે એકલા જ ક્યાં જવા નીકળી પડ્યા છો? શું નક્કી કર્યું છે?
ક્વ ગમિષ્યસિ રાજેન્દ્ર નિક્ષિપ્તકવચાયુધઃ। દંશિતેષ્વરિસૈન્યેષુ ભ્રાતૄનુત્સૃજ્ય પાર્થિવ
રાજાધિરાજ, તમે કવચ અને શસ્ત્ર મૂકી, દુશ્મનના સેના વચ્ચે ભાઈઓને છોડી, હવે ક્યાં જશો?
એવં ગતે ત્વયિ જ્યેષ્ઠે મમ ભ્રાતરિ ભારત। ભીમે દુનોતિ હૃદયં બ્રૂહિ ગન્તા ભવાન્ક્વ નુ
હે ભારત, તમે મારા મોટા ભાઈ છો, આમ જતાં ભીમનું હૃદય દુઃખી છે; કહો, તમે ક્યાં જશો?