બુદ્ધેર્ભેદં ધૃતેશ્ચૈવ ગુણતસ્ત્રિવિધં શ્રૃણુ । પ્રોચ્યમાનમશેષેણ પૃથક્ત્વેન ધનંજય
હે ધનંજય, હવે બુદ્ધિ અને ધીરજના ગુણ પ્રમાણેના ત્રિપ્રકારના ભેદ હું તને સંપૂર્ણ અને અલગ-અલગ કહીશ, એ સાંભળ.
પ્રવૃત્તિં ચ નિવૃત્તિં ચ કાર્યાકાર્યે ભયાભયે । બન્ધં મોક્ષં ચ યા વેત્તિ બુદ્ધિઃ સા પાર્થ સાત્વિકી
જે બુદ્ધિ પ્રવૃત્તિ-નિવૃત્તિ, કરવાનું-ન કરવાનું, ભય-નિર્ભયતા અને બંધન-મોક્ષને સાચી રીતે ઓળખે છે—એ, હે પાર્થ, સાત્વિક છે.
યયા ધર્મમધર્મં ચ કાર્યં ચાકાર્યમેવ ચ । અયથાવત્પ્રજાનાતિ બુદ્ધિઃ સા પાર્થ રાજસી
જે બુદ્ધિ ધર્મ-અધર્મ અને કરવાનું-ન કરવાનું યોગ્ય રીતે સમજતી નથી—એ, હે પાર્થ, રાજસ છે.
અધર્મં ધર્મમિતિ યા મન્યતે તમસાઽઽવૃતા। સર્વાર્થાન્વિપરીતાંશ્ચ બુદ્ધિઃ સા પાર્થ તામસી
જે બુદ્ધિ અંધકારથી ઢંકાઈને અધર્મને ધર્મ માને છે અને દરેક વસ્તુને ઉલટું જુએ છે—એ, હે પાર્થ, તામસ છે.
ધૃત્યા યયા ધારયતે મનઃપ્રણેન્દ્રિયક્રિયાઃ । યોગેનાવ્યભિચારિણ્યા ધૃતિઃ સા પાર્થ સાત્વિકી
પાર્થ, જે ધીરજથી મન, શ્વાસ અને ઇન્દ્રિયોની ક્રિયાઓને અડગ યોગથી સંભાળી રાખવામાં આવે છે, એ ધીરજને સાત્વિક કહેવામાં આવે છે.
યયા તુ ધર્મકામાર્ધાન્ધૃત્યા ધારયતેઽર્જુન । પ્રસઙ્ગેન ફલાકાઙ્ક્ષી ધૃતિઃ સા પાર્થ રાજસી
અર્જુન, જે ધીરજથી માણસ ધર્મ, કામ અને અર્થને ફળની આશાથી અને લગાવથી પકડી રાખે છે, એ ધીરજ રાજસ કહેવાય છે.
યથા સ્વપ્નં ભયં શોકં વિષાદં ભદેમેવ ચ । ન વિમુઞ્ચતિ દુર્મેધા ધૃતિઃ સા પાર્થ તામસી
પાર્થ, જે ધીરજથી મૂઢ બુદ્ધિ ધરાવતો માણસ ઊંઘ, ભય, દુઃખ, નિરાશા અને ભ્રમને છોડતો નથી, એ ધીરજ તામસ કહેવાય છે.
સુખં ત્વિદાનીં ત્રિવિધં શ્રુણુ મે ભારતર્ષભ । અભ્યાસાદ્રમતે યત્ર દુઃખાન્તં ચ નિગચ્છતિ
હવે, હે ભગવંત વંશી, ત્રિવિધ સુખ વિશે મારી પાસેથી સાંભળ, જેમાં મનુષ્ય અભ્યાસથી આનંદ પામે છે અને દુઃખનો અંત આવે છે.
યત્તદગ્રે વિષમિવ પરિણામેઽમૃતોપમમ્। તત્સુખં સાત્વિકં પ્રોક્તમાત્મબુદ્ધિપ્રસાદજમ્
જે સુખ શરૂઆતમાં ઝેર જેવું લાગે છે પણ અંતે અમૃત સમાન થાય છે, અને આત્માની શાંતિથી જન્મે છે, એ સુખને સાત્વિક કહેવાય છે.
વિષયેન્દ્રિયસંયોગાદ્યત્તદગ્રેઽમૃતોપભમ્ । પરિણામે વિષમિવ તત્સુખં રાજસં સ્મૃતમ્
જે સુખ ઇન્દ્રિયો અને વિષયોના સંયોગથી થાય છે, જે શરૂઆતમાં અમૃત જેવું લાગે છે પણ અંતે ઝેર સમાન થાય છે, એ સુખ રાજસ કહેવાય છે.
યદગ્રે ચાનુબન્ધે ચ સુખં મોહનમાત્મનઃ । નિદ્રાલસ્યપ્રમાદોત્થં તત્તાભસમુદાહૃતમ્
જે સુખ શરૂઆતમાં અને અંતે આત્માને ભ્રમમાં મૂકે છે, અને ઊંઘ, આળસ તથા અવગણનાથી થાય છે, એ સુખ તામસ કહેવાય છે.
ન તદસ્તિ પૃથિવ્યાં વા દિવિ દેવેષુ વા પુનઃ । સત્ત્વં પ્રકૃતિજૈર્મુક્તં યદેમિઃ સ્યાત્રિભિર્ગુણૈઃ
પૃથ્વી પર કે સ્વર્ગમાં દેવતાઓમાં પણ, પ્રકૃતિથી જન્મેલા આ ત્રણ ગુણોથી મુક્ત એવું કોઈ જીવ નથી.
બ્રાહ્મણક્ષત્રિયવિશાં શૂદ્રાણાં ચ પરંતપ । કર્માણિ પ્રવિભક્તાનિ સ્વભાવપ્રભવૈર્ગુણૈઃ
હે શત્રુઓને હરાવનાર, બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય અને શૂદ્રોના કર્મો તેમના સ્વભાવથી ઉત્પન્ન ગુણો પ્રમાણે વહેંચાયેલા છે.
શમો દમસ્તપઃ શૌચં ક્ષાન્તિરાર્જવમેવ ચ । જ્ઞાનં વિજ્ઞાનમાસ્તિક્યં બ્રહ્મકર્મ સ્વભાવજમ્
શાંતિ, આત્મસંયમ, તપ, પવિત્રતા, ક્ષમા, સીધાઈ, જ્ઞાન, વિજ્ઞાન અને શ્રદ્ધા—આ બધા બ્રાહ્મણના સ્વભાવજ કર્મો છે.
શૌર્યં તેજો ધૃતિર્દાક્ષ્યં યુદ્ધે ચાપ્યપલાયનમ્ । દાનમીશ્વરભાવશ્ચ ક્ષાત્રં કર્મ સ્વભાવજમ્
શૌર્ય, તેજ, ધીરજ, કુશળતા, યુદ્ધમાં ન ભાગવું, દાન અને નેતૃત્વ—આ બધા ક્ષત્રિયના સ્વભાવજ કર્મો છે.
કૃષિગોરક્ષ્યરભાવશ્ચ ક્ષાત્રં કર્મ સ્વભાવજમ્ । પરિચર્યાત્મકં કર્મ શૂદ્રસ્યાપિ સ્વભાવજમ્
ખેતી, પશુપાલન અને વેપાર—આ વૈશ્યના સ્વભાવજ કર્મો છે; અને સેવા કરવું એ શૂદ્રના સ્વભાવજ કર્મ છે.
સ્વે સ્વે કર્મણ્યભિરતઃ સંસિદ્ધિં લભતે નરઃ। સ્વકર્મનિરત્તઃ સિદ્ધિં યથા વિન્દતિ તચ્છૃણુ
મનુષ્ય પોતાનાં કર્મમાં મન લગાવીને પૂર્ણતા પ્રાપ્ત કરે છે; પોતાનાં કર્મમાં તત્પર રહીને કેવી રીતે સિદ્ધિ મળે છે, તે હવે સાંભળ.
યતઃ પ્રવૃત્તિર્ભૂતાનાં યોન સર્વમિદં તતમ્। સ્વકર્મણા તમભ્યર્ચ્ય સિદ્ધિં વિન્દતિ માનવઃક
જેમાંથી બધા જીવોની ઉત્પત્તિ થાય છે અને જે સર્વત્ર વ્યાપક છે, પોતાના કર્મથી તેની ઉપાસના કરીને મનુષ્ય પૂર્ણતા મેળવે છે.
શ્રેયાન્સ્વધર્મો વિગુણઃ પરધર્માત્સ્વનુષ્ઠિતાત્ । સ્વભાવનિયતં કર્મ કુર્વન્નાપ્નોતિ કિલ્વિષમ્
પોતાનાં કર્મમાં ખામી હોય તો પણ તે બીજાના શ્રેષ્ઠ રીતે કરેલા કર્મ કરતાં શ્રેયસ્કર છે; પોતાનાં સ્વભાવથી નિર્ધારિત કર્મ કરતા પાપ લાગતું નથી.
સહજં કર્મ કૌન્તેય સદોષમપિ ન ત્યજેત્ । સર્વારમ્ભા હિ દોષેણ ધૂમેનાગ્નિરિવાવૃતાઃ
કૌંતેય, જન્મથી મળેલા કર્મમાં જો ત્રુટિ હોય તો પણ તેને છોડવું નહીં, કારણ કે દરેક કાર્યમાં કોઈક ખામી હોય છે, જેમ અગ્નિ ધૂમથી ઢંકાય છે.
અસક્તબુદ્ધિઃ સર્વત્ર જિતાત્મા વિગતસ્પૃહઃ । નૈષ્કર્મ્યસિદ્ધિં પરમાં સંન્યાસેનાધિગચ્છતિ
જેનું મન સર્વત્ર આસક્તિથી મુક્ત છે, જેણે પોતાને જીત્યો છે અને જેને કોઈ ઈચ્છા નથી, એ મનુષ્ય કર્મના ત્યાગથી પરમ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે છે.
સિદ્ધિં પ્રાપ્તો યથા બ્રહ્મ તથાઽઽપ્નેતિ નિબોધ મે । સમાસેનૈવ કૌન્તેય નિષ્ઠા જ્ઞાનસ્ય યા પરા
કૌંતેય, હવે સંક્ષેપમાં સાંભળ, જે મનુષ્ય સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે છે, તે કેવી રીતે બ્રહ્મને પામે છે—જે જ્ઞાનની પરમ અવસ્થા છે.
બુદ્ધ્યા વિશુદ્ધયા યુક્તો ધૃત્યાઽઽત્માનં નિયમ્ય ચ। શબ્દાદીન્વિષયાંસ્ત્યક્ત્વા રાગદ્વેષૌ વ્યુદસ્ય ચ
શુદ્ધ બુદ્ધિ અને દૃઢ સંકલ્પથી, મનને વશમાં રાખી, ધ્વનિ વગેરે વિષયોને છોડીને, રાગ અને દ્વેષને દૂર કરીને,
વિવિક્તસેવી લધ્વાશી યતકાક્કાયમાનસઃ। ધ્યાનયોગપરો નિત્યં વૈરાગ્યં સમુપાશ્રિતઃ
જે એકાંતમાં રહે છે, મર્યાદિત ખોરાક લે છે, શરીર અને મન પર સંયમ રાખે છે, સતત ધ્યાન અને યોગમાં તત્પર રહે છે અને વૈરાગ્ય અપનાવે છે,
અહઙ્કારં બલં દર્પં કામં ક્રોધં પરિગ્રહમ્ । વિમુચ્ય નિર્મમઃ શાન્તો બ્રહ્મભૂયાય કલ્પતે
અહંકાર, બળ, અભિમાન, ઇચ્છા, ક્રોધ અને 'મારું'પણું છોડી, નિર્મમ અને શાંત બની, એવો મનુષ્ય બ્રહ્મમાં લય થવા યોગ્ય બને છે.
બ્રહ્મભૂતઃ પ્રસન્નાત્મા ન શોચતિક ન કાઙ્ક્ષતિ । સમઃ સર્વેષુ ભૂતેષુ મદ્તભક્તિં લભતે પરામ્
જ્યારે મનુષ્ય બ્રહ્મરૂપ બને છે, ત્યારે તેનો અંતઃકરણ પ્રસન્ન રહે છે; એ ન તો શોક કરે છે, ન તો કંઈ ઇચ્છે છે; સર્વ પ્રાણીઓમાં સમભાવ રાખીને, એ મને પરમ ભક્તિ પ્રાપ્ત કરે છે.
ભક્ત્યા મામભિજાનાતિ યાવાન્યશ્ચાસ્મિ તત્ત્વતઃ। તતો માં તત્ત્વતો જ્ઞાત્વા વિશતે તદનન્તરમ્
મારી ભક્તિ દ્વારા, મનુષ્ય મને મારા સાચા સ્વરૂપે ઓળખે છે; અને એમ જાણ્યા પછી, તરત જ એ મારો સહવાસ પામે છે.
સર્વકર્માણ્યપિ સદા કુર્વાણો મદ્વ્યપાશ્રયઃ । મત્પ્રસાદાદવાપ્નોતિ શાશ્વતં પદમવ્યયમ્
જે વ્યક્તિ સર્વ કર્મો કરતા પણ મને આશ્રયે રહે છે, એ મારા પ્રસાદથી શાશ્વત અને અવિનાશી સ્થાન પ્રાપ્ત કરે છે.
ચેતસા સર્વકર્માણિ મયિ સંન્યસ્ય મત્પરઃ । બુદ્ધિયોગમપાશ્રિત્ય મચ્ચિત્તઃ સતતં ભવ
તમારું મન મારી ભક્તિમાં લગાડો, સર્વ કર્મો મને અર્પણ કરો, બુદ્ધિયોગનો આધાર લો અને હંમેશા મનથી મને સ્મરણ કરો.
મચ્ચિત્તઃ સર્વદુર્ગાણિ મત્પ્રસાદાત્તરિષ્યસિ । અથ ચેત્ત્વમહઙ્કારાન્ન શ્રોષ્યસિ વિનઙ્ક્ષ્યસિ
મનને મારી અંદર સ્થિર રાખશો તો, મારા કૃપાથી તમે સર્વ મુશ્કેલીઓ પાર કરી લેશો; પણ જો અહંકારથી મારી વાત ન સાંભળો, તો તમારું વિનાશ થશે.