કાર્યમિત્યેવ યત્કર્મ નિયતં ક્રિયતેઽર્જુન । સઙ્ગં ત્યક્ત્વા ફલં ચૈવ સ ત્યાગઃ સાત્વિકો મતઃ
જે નિશ્ચિત કર્મ ફક્ત કરવું જ જોઈએ એમ માનીને, આસક્તિ અને ફળની ઇચ્છા છોડીને કરે છે, એ ત્યાગ સાત્વિક કહેવાય છે.
ન દ્વેષ્ટ્યકુશલં કર્મ કુશલે નાનુષજ્જતે । ત્યાગી સત્ત્વસમાવિષ્ટો મેધાવી છિન્નસંશયઃ
જે ત્યાગી સાત્વિક ગુણથી ભરપૂર છે, બુદ્ધિશાળી છે અને શંકા રહિત છે, તે અશુભ કર્મથી દ્વેષ કરતો નથી અને શુભ કર્મમાં આસક્ત પણ થતો નથી.
ન હિ દેહભૃતા શક્યં ત્યક્તું કર્માણ્યશેષતઃ । યસ્તુ કર્મફલત્યાગી સ ત્યાગીત્યભિધીયતે
શરીરધારી જીવ માટે સર્વ કર્મો સંપૂર્ણ રીતે ત્યાગવું શક્ય નથી; પણ જે કર્મફળનો ત્યાગ કરે છે, એ સાચો ત્યાગી કહેવાય છે.
અનિષ્ટમિષ્ટં મિશ્રં ચ ત્રિવિધં કર્મણઃ ફલમ્ । ભવત્યત્યાગિનીં પ્રેત્ય ન તુ સંન્યાસિનાં ક્વચિત્
અશુભ, શુભ અને મિશ્ર—આ ત્રણ પ્રકારના કર્મફળો ત્યાગ ન કરનારને મળે છે; પણ સંન્યાસીને ક્યારેય નથી મળતા.
પઞ્ચૈતાનિ મહાબાહો કારણાનિ નિબોધ મે। સાઙ્ખ્યે કૃતાન્તે પ્રોક્તાનિ સિદ્ધયે સર્વકર્મણાં
હે મહાબાહુ, સર્વ કર્મની સિદ્ધિ માટે સંખ્યાશાસ્ત્રમાં જે પાંચ કારણો જણાવ્યા છે, તે મારી પાસે થી જાણ.
અધિષ્ઠાનં તથા કર્તા કરણં ચ પૃથગ્વિધમ્। વિવિધાશ્ચ પૃથક્કેષ્ટા દૈવં ચૈવાત્ર પઞ્ચમમ્
તે છે: કર્મનું સ્થાન એટલે શરીર, કર્મ કરનાર, વિવિધ સાધનો, જુદા જુદા પ્રકારના પ્રયત્નો અને પાંચમું કારણ દૈવી શક્તિ.
શરીરવાઙ્ભનોભિર્યત્કર્મ પ્રારભતે નરઃ। ન્યાય્યં વા વિપરીતં વા પઞ્ચૈતે તસ્ય હેતવઃ
માણસે શરીર, વાણી કે મનથી જે પણ કામ કરે છે, એ યોગ્ય હોય કે અયોગ્ય, એના માટે પાંચ કારણો હોય છે.
તત્રૈવં સતિ કર્તારમાત્માનં કેવલં તુ યઃ । પશ્યત્યકૃતબુદ્ધિત્વાન્ન સ પશ્યતિ દુર્મતિઃ
પણ જે માણસ અપરિપક્વ સમજના કારણે પોતાને જ બધું કરનાર માને છે, એ ખરેખર સાચું જોઈ શકતો નથી.
યસ્ય નાહંકૃતો ભવો બુદ્ધિર્યસ્ય ન લિપ્યતે । હત્વાઽપિ સ ઇમાઁલ્લોકાન્ન હન્તિ ન નિબધ્યતે
જેને હુંભાવ નથી અને જેણે બુદ્ધિને કલંકિત થવા દીધી નથી, એ માણસે આખા જગતને પણ મારી નાખ્યું હોય તો પણ એ ખરેખર મારતો નથી અને બંધાય પણ નથી.
જ્ઞાનં જ્ઞેયં પરિજ્ઞાતા ત્રિવિધા કર્મચોદના । કરણં કર્મ કર્તેતિ ત્રિવિધઃ કર્મસંગ્રહઃ
જ્ઞાન, જાણવાની વસ્તુ અને જાણનાર—આ ત્રણ કર્મ માટે પ્રેરણા આપે છે; સાધન, કર્મ અને કરનાર—આ ત્રણ મળીને કર્મનો સાર બને છે.
જ્ઞાનં કર્મ ચ કર્તા ચ ત્રિધૈવ ગુણભેદતઃ । પ્રોચ્યતે ગુણસંખ્યાને યથાવચ્છૃણુ તાન્યપિ
જ્ઞાન, કર્મ અને કરનાર—આ ત્રણ ગુણોના ભેદ પ્રમાણે ત્રિપ્રકારના કહેવાયા છે; હવે ગુણોની ગણતરી પ્રમાણે એમનું વર્ણન સાંભળ.
સર્વભૂતેષુ યેનૈકં ભાવમવ્યયમીક્ષતે । અવિભક્તં વિભક્તેષુ તજ્જ્ઞાનં વિદ્ધિ સાત્વિકં
જે જ્ઞાનથી માણસ બધા જીવમાં એક અવિનાશી તત્વને જુએ છે, જુદાં-જુદાંમાં પણ જે અખંડિત છે—એ જ્ઞાનને તું સાત્વિક જાણ.
પૃથક્ત્વેન તુ યજ્જ્ઞાનં નાનાભાવાન્પૃથગ્વિધાન્ । વેત્તિ સર્વેષુ ભૂતેષુ તજ્જ્ઞાનં વિદ્ધિ રાજસમ્
પણ જે જ્ઞાનથી માણસ બધા જીવમાં જુદા-જુદા સ્વરૂપો અને અનેક પ્રકારના તત્વોને જુદાં જુદાં માને છે—એ જ્ઞાન રાજસ છે.
યત્તુ કૃત્સ્નવદેકસ્મિન્કાર્યે સક્તમહૈતુકમ્ । અતત્ત્વાર્થવદલ્પં ચ તત્તાસમમુદાહૃતમ્
અને જે જ્ઞાન એક જ કાર્યને બધું માનીને, કારણ વગર, અસત્ય અને સીમિત રીતે જડે છે—એ જ્ઞાન તામસ કહેવાય છે.
નિયતં સઙ્ગરહિતમરાગદ્વેષતઃ કૃતમ્ । અફલપ્રેપ્સુના કર્મ યત્તત્સાત્વિકમુચ્યતે
નક્કી કરેલું, આસક્તિ વગર, રાગ-દ્વેષથી મુક્ત અને ફળની ઈચ્છા વિના જે કર્મ થાય છે, એ સાત્વિક કહેવાય છે.
યત્તુ કામેપ્સુના કર્મ તાહઙ્કારેણ વા પુનઃ। ક્રિયતે બહુલાયાસં તદ્રાજસમુદાહૃતમ્
પણ જે કર્મ ઇચ્છાથી, અહંકારથી કે બહુ મહેનતથી થાય છે—એ રાજસ કહેવાય છે.
અનુબન્ધં ક્ષયં હિંસામનપેક્ષ્ય ચ પૌરુષમ્ । મોહાદારભ્યતે કર્મ યત્તત્તામસમુચ્યતે
અને જે કર્મ મૂર્ખાઈથી, પરિણામ, નુકસાન, હાનિ કે પોતાની શક્તિની ચિંતા કર્યા વિના થાય છે—એ તામસ કહેવાય છે.
મુક્તસઙ્ગોનહંવાદી ધૃત્યુત્સાહસમન્વિતઃ । સિદ્ધ્યસિદ્ધ્યોર્નિર્વિકારઃ કર્તા સાત્વિક ઉચ્યતે
જેને આસક્તિ અને અહંકાર નથી, જે ધીરજ અને ઉત્સાહથી ભરપૂર છે, સફળતા-અસફળતામાં જે સમ છે—એવો કરનાર સાત્વિક કહેવાય છે.
રાગી કર્મફલપ્રેપ્સુર્લુબ્ધો હિંસાત્મકોઽશુચિઃ । હર્ષશોકાન્વિતઃ કર્તા રાજસઃ પરિકીર્તિતઃ
જે કરનાર રાગી, કર્મના ફળની ઈચ્છાવાળો, લોભી, હિંસક, અશુદ્ધ અને આનંદ-દુઃખથી વ્યાકુળ રહે છે—એ રાજસ કહેવાય છે.
અયુક્તઃ પ્રાકૃતઃ સ્તબ્ધઃ શઠો નૈકૃતિકોઽલસઃ । વિષાદી દીર્ઘસૂત્રી ચ કર્તા તામસ ઉચ્યતે
જે કરનાર અયોગ્ય, મુળભૂત, ઘમંડી, કપટી, દુષ્ટ, આળસી, નિરાશ અને કામમાં મોડું પાડે છે—એ તામસ કહેવાય છે.
બુદ્ધેર્ભેદં ધૃતેશ્ચૈવ ગુણતસ્ત્રિવિધં શ્રૃણુ । પ્રોચ્યમાનમશેષેણ પૃથક્ત્વેન ધનંજય
હે ધનંજય, હવે બુદ્ધિ અને ધીરજના ગુણ પ્રમાણેના ત્રિપ્રકારના ભેદ હું તને સંપૂર્ણ અને અલગ-અલગ કહીશ, એ સાંભળ.
પ્રવૃત્તિં ચ નિવૃત્તિં ચ કાર્યાકાર્યે ભયાભયે । બન્ધં મોક્ષં ચ યા વેત્તિ બુદ્ધિઃ સા પાર્થ સાત્વિકી
જે બુદ્ધિ પ્રવૃત્તિ-નિવૃત્તિ, કરવાનું-ન કરવાનું, ભય-નિર્ભયતા અને બંધન-મોક્ષને સાચી રીતે ઓળખે છે—એ, હે પાર્થ, સાત્વિક છે.
યયા ધર્મમધર્મં ચ કાર્યં ચાકાર્યમેવ ચ । અયથાવત્પ્રજાનાતિ બુદ્ધિઃ સા પાર્થ રાજસી
જે બુદ્ધિ ધર્મ-અધર્મ અને કરવાનું-ન કરવાનું યોગ્ય રીતે સમજતી નથી—એ, હે પાર્થ, રાજસ છે.
અધર્મં ધર્મમિતિ યા મન્યતે તમસાઽઽવૃતા। સર્વાર્થાન્વિપરીતાંશ્ચ બુદ્ધિઃ સા પાર્થ તામસી
જે બુદ્ધિ અંધકારથી ઢંકાઈને અધર્મને ધર્મ માને છે અને દરેક વસ્તુને ઉલટું જુએ છે—એ, હે પાર્થ, તામસ છે.
ધૃત્યા યયા ધારયતે મનઃપ્રણેન્દ્રિયક્રિયાઃ । યોગેનાવ્યભિચારિણ્યા ધૃતિઃ સા પાર્થ સાત્વિકી
પાર્થ, જે ધીરજથી મન, શ્વાસ અને ઇન્દ્રિયોની ક્રિયાઓને અડગ યોગથી સંભાળી રાખવામાં આવે છે, એ ધીરજને સાત્વિક કહેવામાં આવે છે.
યયા તુ ધર્મકામાર્ધાન્ધૃત્યા ધારયતેઽર્જુન । પ્રસઙ્ગેન ફલાકાઙ્ક્ષી ધૃતિઃ સા પાર્થ રાજસી
અર્જુન, જે ધીરજથી માણસ ધર્મ, કામ અને અર્થને ફળની આશાથી અને લગાવથી પકડી રાખે છે, એ ધીરજ રાજસ કહેવાય છે.
યથા સ્વપ્નં ભયં શોકં વિષાદં ભદેમેવ ચ । ન વિમુઞ્ચતિ દુર્મેધા ધૃતિઃ સા પાર્થ તામસી
પાર્થ, જે ધીરજથી મૂઢ બુદ્ધિ ધરાવતો માણસ ઊંઘ, ભય, દુઃખ, નિરાશા અને ભ્રમને છોડતો નથી, એ ધીરજ તામસ કહેવાય છે.
સુખં ત્વિદાનીં ત્રિવિધં શ્રુણુ મે ભારતર્ષભ । અભ્યાસાદ્રમતે યત્ર દુઃખાન્તં ચ નિગચ્છતિ
હવે, હે ભગવંત વંશી, ત્રિવિધ સુખ વિશે મારી પાસેથી સાંભળ, જેમાં મનુષ્ય અભ્યાસથી આનંદ પામે છે અને દુઃખનો અંત આવે છે.
યત્તદગ્રે વિષમિવ પરિણામેઽમૃતોપમમ્। તત્સુખં સાત્વિકં પ્રોક્તમાત્મબુદ્ધિપ્રસાદજમ્
જે સુખ શરૂઆતમાં ઝેર જેવું લાગે છે પણ અંતે અમૃત સમાન થાય છે, અને આત્માની શાંતિથી જન્મે છે, એ સુખને સાત્વિક કહેવાય છે.
વિષયેન્દ્રિયસંયોગાદ્યત્તદગ્રેઽમૃતોપભમ્ । પરિણામે વિષમિવ તત્સુખં રાજસં સ્મૃતમ્
જે સુખ ઇન્દ્રિયો અને વિષયોના સંયોગથી થાય છે, જે શરૂઆતમાં અમૃત જેવું લાગે છે પણ અંતે ઝેર સમાન થાય છે, એ સુખ રાજસ કહેવાય છે.