યજ્ઞે તપસિ દાને ચ સ્થિતિઃ સદિતિ ચોચ્યતે । કર્મ ચૈવ તદર્થીયં સાદિત્યેવાભિધીયતે
યજ્ઞ, તપ અને દાનમાં સ્થિરતા પણ 'સત્' કહેવાય છે; અને એ માટે જે કર્મ થાય છે તેને પણ 'સત્' કહેવાય છે.
અશ્રદ્ધયા હુતં દત્તં તપસ્તપ્તં કૃતં ચ યત્ । અસદિત્યુચ્યતે પાર્થ ન ચ તત્પ્રેત્ય નો ઇહ
હે પાર્થ, શ્રદ્ધા વિના જે હવન, દાન કે તપ થાય છે, તે 'અસત્' કહેવાય છે—એનું અહીં કે પરલોકમાં કોઈ ફળ નથી.
સંન્યાસત્ય મહાબાહો તત્ત્વમિચ્છામિ વેદિતુમ્ । ત્યાગસ્ય ચ હૃષીકેશ પૃથક્કેશિનિપૂદન
હે મહાબાહુ, હું ત્યાગ અને સંન્યાસનું સાચું સ્વરૂપ અને એ બંનેમાં શું ફરક છે તે જાણવા માંગું છું, હે હૃષીકેશ, હે કેશિનિષૂદન.
કામ્યાનાં કર્મણાં ન્યાસં સંન્યાસં કવયો વિદુઃ। સર્વકર્મફલત્યાગં પ્રાહુસ્ત્યાગં વિચક્ષણાઃ
જ્ઞાની લોકો ઇચ્છાવાળા કર્મનો ત્યાગને સંન્યાસ કહે છે; અને વિદ્વાનો સર્વ કર્મફળના ત્યાગને ત્યાગ કહે છે.
ત્યાજ્યં દોષવદિત્યેકે કર્મ પ્રાહુર્મનીષિણઃ । યજ્ઞદાનતપઃકર્મ ન ત્યાજ્યમિતિ ચાપરે
કેટલાક વિચારકો કહે છે કે કર્મ ત્યાજ્ય છે, કારણ કે તેમાં દોષ છે; જ્યારે બીજા કહે છે કે યજ્ઞ, દાન અને તપ જેવા કર્મ ક્યારેય ત્યાગવા ન જોઈએ.
નિશ્ચયં શ્રૃણુ મે તત્ર ત્યાગે ભરતસત્તમ। ત્યાગો હિ પુરુષવ્યાઘ્ર ત્રિવિધઃ સંપ્રકીર્તિતઃ
હે ભરતશ્રેષ્ઠ, ત્યાગ વિષે મારી નિશ્ચિત વાત સાંભળ; કારણ કે, હે પુરુષસિંહ, ત્યાગ ત્રણ પ્રકારનો કહેવાયો છે.
યજ્ઞદાનતપઃકર્મ ન ત્યાજ્યં કાર્યમેવ તત્। યજ્ઞો દાનં તપશ્ચૈવ પાવનાનિ મનીષિણામ્
યજ્ઞ, દાન અને તપ જેવા કર્મ ક્યારેય ત્યાગવા ન જોઈએ, એ તો કરવાનું જ છે; કારણ કે યજ્ઞ, દાન અને તપ જ્ઞાનો માટે પવિત્ર બનાવનારા છે.
એતાન્યપિ તુ કર્માણિ સઙ્ગં ત્યક્ત્વા ફલાનિ ચ । કર્તવ્યાનીતિ મે પાર્થ નિશ્ચિતં મતમુત્તમમ્
હે પાર્થ, આ કર્મો પણ આસક્તિ અને ફળની ઇચ્છા છોડીને કરવાં જોઈએ—આ મારું નિશ્ચિત અને શ્રેષ્ઠ મત છે.
નિયતસ્ય તુ સંન્યાસઃ કર્મણો નોપપદ્યતે । મોહાત્તસ્ય પરિત્યાગસ્તામસઃ પરિકીર્તિતઃ
નિયત કર્મનો સંન્યાસ યોગ્ય નથી; મોહથી જે ત્યાગ થાય છે, તે તામસ ત્યાગ કહેવાય છે.
દુઃખમિત્યેવ યત્કર્મ કાયક્લેશભયાત્ત્યજેત્ । સ કૃત્વા રાજસં ત્યાગં નૈવ ત્યાગફલં લભેત્
જે માણસ શરીરનાં દુઃખના ડરથી કે મુશ્કેલીથી કર્મ ત્યાગે છે, એ રજસ ત્યાગ કરે છે અને તેને ત્યાગનું ફળ મળતું નથી.
કાર્યમિત્યેવ યત્કર્મ નિયતં ક્રિયતેઽર્જુન । સઙ્ગં ત્યક્ત્વા ફલં ચૈવ સ ત્યાગઃ સાત્વિકો મતઃ
જે નિશ્ચિત કર્મ ફક્ત કરવું જ જોઈએ એમ માનીને, આસક્તિ અને ફળની ઇચ્છા છોડીને કરે છે, એ ત્યાગ સાત્વિક કહેવાય છે.
ન દ્વેષ્ટ્યકુશલં કર્મ કુશલે નાનુષજ્જતે । ત્યાગી સત્ત્વસમાવિષ્ટો મેધાવી છિન્નસંશયઃ
જે ત્યાગી સાત્વિક ગુણથી ભરપૂર છે, બુદ્ધિશાળી છે અને શંકા રહિત છે, તે અશુભ કર્મથી દ્વેષ કરતો નથી અને શુભ કર્મમાં આસક્ત પણ થતો નથી.
ન હિ દેહભૃતા શક્યં ત્યક્તું કર્માણ્યશેષતઃ । યસ્તુ કર્મફલત્યાગી સ ત્યાગીત્યભિધીયતે
શરીરધારી જીવ માટે સર્વ કર્મો સંપૂર્ણ રીતે ત્યાગવું શક્ય નથી; પણ જે કર્મફળનો ત્યાગ કરે છે, એ સાચો ત્યાગી કહેવાય છે.
અનિષ્ટમિષ્ટં મિશ્રં ચ ત્રિવિધં કર્મણઃ ફલમ્ । ભવત્યત્યાગિનીં પ્રેત્ય ન તુ સંન્યાસિનાં ક્વચિત્
અશુભ, શુભ અને મિશ્ર—આ ત્રણ પ્રકારના કર્મફળો ત્યાગ ન કરનારને મળે છે; પણ સંન્યાસીને ક્યારેય નથી મળતા.
પઞ્ચૈતાનિ મહાબાહો કારણાનિ નિબોધ મે। સાઙ્ખ્યે કૃતાન્તે પ્રોક્તાનિ સિદ્ધયે સર્વકર્મણાં
હે મહાબાહુ, સર્વ કર્મની સિદ્ધિ માટે સંખ્યાશાસ્ત્રમાં જે પાંચ કારણો જણાવ્યા છે, તે મારી પાસે થી જાણ.
અધિષ્ઠાનં તથા કર્તા કરણં ચ પૃથગ્વિધમ્। વિવિધાશ્ચ પૃથક્કેષ્ટા દૈવં ચૈવાત્ર પઞ્ચમમ્
તે છે: કર્મનું સ્થાન એટલે શરીર, કર્મ કરનાર, વિવિધ સાધનો, જુદા જુદા પ્રકારના પ્રયત્નો અને પાંચમું કારણ દૈવી શક્તિ.
શરીરવાઙ્ભનોભિર્યત્કર્મ પ્રારભતે નરઃ। ન્યાય્યં વા વિપરીતં વા પઞ્ચૈતે તસ્ય હેતવઃ
માણસે શરીર, વાણી કે મનથી જે પણ કામ કરે છે, એ યોગ્ય હોય કે અયોગ્ય, એના માટે પાંચ કારણો હોય છે.
તત્રૈવં સતિ કર્તારમાત્માનં કેવલં તુ યઃ । પશ્યત્યકૃતબુદ્ધિત્વાન્ન સ પશ્યતિ દુર્મતિઃ
પણ જે માણસ અપરિપક્વ સમજના કારણે પોતાને જ બધું કરનાર માને છે, એ ખરેખર સાચું જોઈ શકતો નથી.
યસ્ય નાહંકૃતો ભવો બુદ્ધિર્યસ્ય ન લિપ્યતે । હત્વાઽપિ સ ઇમાઁલ્લોકાન્ન હન્તિ ન નિબધ્યતે
જેને હુંભાવ નથી અને જેણે બુદ્ધિને કલંકિત થવા દીધી નથી, એ માણસે આખા જગતને પણ મારી નાખ્યું હોય તો પણ એ ખરેખર મારતો નથી અને બંધાય પણ નથી.
જ્ઞાનં જ્ઞેયં પરિજ્ઞાતા ત્રિવિધા કર્મચોદના । કરણં કર્મ કર્તેતિ ત્રિવિધઃ કર્મસંગ્રહઃ
જ્ઞાન, જાણવાની વસ્તુ અને જાણનાર—આ ત્રણ કર્મ માટે પ્રેરણા આપે છે; સાધન, કર્મ અને કરનાર—આ ત્રણ મળીને કર્મનો સાર બને છે.
જ્ઞાનં કર્મ ચ કર્તા ચ ત્રિધૈવ ગુણભેદતઃ । પ્રોચ્યતે ગુણસંખ્યાને યથાવચ્છૃણુ તાન્યપિ
જ્ઞાન, કર્મ અને કરનાર—આ ત્રણ ગુણોના ભેદ પ્રમાણે ત્રિપ્રકારના કહેવાયા છે; હવે ગુણોની ગણતરી પ્રમાણે એમનું વર્ણન સાંભળ.
સર્વભૂતેષુ યેનૈકં ભાવમવ્યયમીક્ષતે । અવિભક્તં વિભક્તેષુ તજ્જ્ઞાનં વિદ્ધિ સાત્વિકં
જે જ્ઞાનથી માણસ બધા જીવમાં એક અવિનાશી તત્વને જુએ છે, જુદાં-જુદાંમાં પણ જે અખંડિત છે—એ જ્ઞાનને તું સાત્વિક જાણ.
પૃથક્ત્વેન તુ યજ્જ્ઞાનં નાનાભાવાન્પૃથગ્વિધાન્ । વેત્તિ સર્વેષુ ભૂતેષુ તજ્જ્ઞાનં વિદ્ધિ રાજસમ્
પણ જે જ્ઞાનથી માણસ બધા જીવમાં જુદા-જુદા સ્વરૂપો અને અનેક પ્રકારના તત્વોને જુદાં જુદાં માને છે—એ જ્ઞાન રાજસ છે.
યત્તુ કૃત્સ્નવદેકસ્મિન્કાર્યે સક્તમહૈતુકમ્ । અતત્ત્વાર્થવદલ્પં ચ તત્તાસમમુદાહૃતમ્
અને જે જ્ઞાન એક જ કાર્યને બધું માનીને, કારણ વગર, અસત્ય અને સીમિત રીતે જડે છે—એ જ્ઞાન તામસ કહેવાય છે.
નિયતં સઙ્ગરહિતમરાગદ્વેષતઃ કૃતમ્ । અફલપ્રેપ્સુના કર્મ યત્તત્સાત્વિકમુચ્યતે
નક્કી કરેલું, આસક્તિ વગર, રાગ-દ્વેષથી મુક્ત અને ફળની ઈચ્છા વિના જે કર્મ થાય છે, એ સાત્વિક કહેવાય છે.
યત્તુ કામેપ્સુના કર્મ તાહઙ્કારેણ વા પુનઃ। ક્રિયતે બહુલાયાસં તદ્રાજસમુદાહૃતમ્
પણ જે કર્મ ઇચ્છાથી, અહંકારથી કે બહુ મહેનતથી થાય છે—એ રાજસ કહેવાય છે.
અનુબન્ધં ક્ષયં હિંસામનપેક્ષ્ય ચ પૌરુષમ્ । મોહાદારભ્યતે કર્મ યત્તત્તામસમુચ્યતે
અને જે કર્મ મૂર્ખાઈથી, પરિણામ, નુકસાન, હાનિ કે પોતાની શક્તિની ચિંતા કર્યા વિના થાય છે—એ તામસ કહેવાય છે.
મુક્તસઙ્ગોનહંવાદી ધૃત્યુત્સાહસમન્વિતઃ । સિદ્ધ્યસિદ્ધ્યોર્નિર્વિકારઃ કર્તા સાત્વિક ઉચ્યતે
જેને આસક્તિ અને અહંકાર નથી, જે ધીરજ અને ઉત્સાહથી ભરપૂર છે, સફળતા-અસફળતામાં જે સમ છે—એવો કરનાર સાત્વિક કહેવાય છે.
રાગી કર્મફલપ્રેપ્સુર્લુબ્ધો હિંસાત્મકોઽશુચિઃ । હર્ષશોકાન્વિતઃ કર્તા રાજસઃ પરિકીર્તિતઃ
જે કરનાર રાગી, કર્મના ફળની ઈચ્છાવાળો, લોભી, હિંસક, અશુદ્ધ અને આનંદ-દુઃખથી વ્યાકુળ રહે છે—એ રાજસ કહેવાય છે.
અયુક્તઃ પ્રાકૃતઃ સ્તબ્ધઃ શઠો નૈકૃતિકોઽલસઃ । વિષાદી દીર્ઘસૂત્રી ચ કર્તા તામસ ઉચ્યતે
જે કરનાર અયોગ્ય, મુળભૂત, ઘમંડી, કપટી, દુષ્ટ, આળસી, નિરાશ અને કામમાં મોડું પાડે છે—એ તામસ કહેવાય છે.