ન તુ માં શક્ષ્યસે દ્રષ્ટુમનેનૈવ સ્વચક્ષુષા । દિવ્યં દદામિ તે ચક્ષુઃ પશ્ય મે યોગમૈશ્વરમ્
પણ તું મને તારા આ સામાન્ય આંખોથી જોઈ શકતો નથી; હું તને દિવ્ય દ્રષ્ટિ આપું છું—હવે મારી યોગમાયાની મહિમા નિહાળી.
એવમુક્ત્વા તતો રાજન્મહાયોગેશ્વરો હરિઃ। દર્શયામાસ પાર્થાય મરમં રૂપમૈશ્વરમ્
આ રીતે કહ્યા પછી, રાજા, મહાયોગેશ્વર હરિએ પાર્થને પોતાનું દિવ્ય અને અદભુત સ્વરૂપ દર્શાવ્યું.
અનેકવક્રનયનમનેકાદ્ભુતદર્શનમ્ । અનેકદિવ્યાભારણં દિવ્યાનેકોદ્યતાયુધમ્
એ સ્વરૂપે અનેક મુખ અને આંખો હતા, અનેક અદભુત દૃશ્યો દેખાતા હતા, અનેક દિવ્ય આભૂષણોથી શોભિત અને અનેક દિવ્ય શસ્ત્રો ઉંચકેલા હતા.
દિવ્યમાલ્યામ્બરધરં દિવ્યગન્ધાનુલેપનમ્ । સર્વાશ્ચર્યમયં દેવમનન્તં વિશ્વતોમુખમ્
દિવ્ય માળા અને વસ્ત્રો ધારણ કર્યા, દિવ્ય સુગંધોથી અંકિત, સર્વત્ર અદભુત, દેવરૂપ, અનંત અને ચારે બાજુએ મુખવાળો એ સ્વરૂપ હતું.
દિવિ સૂર્યસહસ્રસ્ય ભવેદ્યુગપદુત્થિતા । યદિ ભાઃ સદૃશી સા સ્યાદ્ભાસસ્તસ્ય મહાત્મનઃ
જો આકાશમાં એક સાથે હજાર સૂર્ય ઉગે, તો પણ એ મહાત્માની તેજસ્વિતા જેવી જ થોડીક લાગે.
તત્રૈકસ્થં જગત્કૃત્સ્નં પ્રવિભક્તમનેકધા । અપશ્યદ્દેવદેવસ્ય શરીરે પાણ્ડવસ્તદા
ત્યાં પાંડવે દેવોના દેવના શરીરમાં આખું જગત એક સાથે, પણ અનેક રીતે વિભાજિત, જોઈ લીધું.
તતઃ સ વિસ્મયાવિષ્ટો હૃષ્ટરોમા ધऩઞ્જયઃ । પ્રણમ્ય શિરસા દેવં કૃતાઞ્જલિરભાષત
પછી ધનંજય આશ્ચર્યથી ભરાઈ ગયો, રોમાંચિત થયો, તેણે માથું ઝુકાવી દેવને વંદન કર્યું અને હાથ જોડીને બોલવા લાગ્યો.
પશ્યામિ દેવાંસ્તવ દેવ દેહે સર્વાંસ્તથા ભૂતવિશેષસઙ્ઘાન્ । બ્રહ્માણમીશં કમલાસનસ્થ- મૃષીંશ્ચ સર્વાનુરગાંશ્ચ દિવ્યાન્
હે દેવ, હું તારા શરીરમાં બધા દેવો, તમામ જીવજાતિઓ, કમળ પર બેઠેલા બ્રહ્મા, બધા ઋષિઓ અને દિવ્ય નાગોને પણ જોઈ રહ્યો છું.
અનેકબાહૂદરવક્રનેત્રં પશ્યામિ ત્વાં સર્વતોઽનન્તરૂપમ્ । નાન્તં ન મધ્યં ન પુનસ્તવાદિં પશ્યામિ વિશ્વેશ્વર વિશ્વરૂપ
હું તને સર્વત્ર, અનેક હાથ, પેટ, મુખ અને આંખોવાળા, અનંત સ્વરૂપે જોઈ રહ્યો છું; હે વિશ્વના સ્વામી, હે વિશ્વરૂપ, તારા અંદમાં, મધ્યમાં કે આરંભમાં ક્યાંય અંત દેખાતો નથી.
કિરીટિનં ગદિનં ચક્રિણં ચ તેજોરાશિં સર્વતો દીપ્તિમન્તમ્ । પશ્યામિ ત્વાં દુર્નિરીક્ષ્યં સમન્તા- દ્દીપ્તાનલાર્કદ્યુતિમપ્રમેયયમ્
હું તને મોખરે મુગટ, ગદા અને ચક્ર ધારણ કરેલા, ચારે બાજુ તેજથી ઝગમગતા, જોવામાં અઘરા, અગ્નિ અને સૂર્ય જેવી જ્વાલાથી પ્રભાવશાળી, સર્વત્ર અપરિમિત રૂપે જોઈ રહ્યો છું.
ત્વમક્ષરં પરમં વેદિતવ્યં ત્વમસ્ય વિશ્વસ્ય પરં નિધાનમ્ । ત્વમવ્યયઃ શાશ્વતધર્મગોપ્તા સનાતનસ્ત્વં પુરુષો મતો મે
તું અક્ષય, સર્વોચ્ચ જાણવાનો, આ સમગ્ર વિશ્વનું પરમ આશ્રય છે; તું અવિનાશી, શાશ્વત ધર્મનો રક્ષક અને સનાતન પુરુષ છે—મારું એવું માનવું છે.
અનાદિમધ્યાન્તમનન્તવીર્ય- મનન્તબાહું શશિસૂર્યનેત્રમ્ । પશ્યામિ ત્વાં દીપ્તહુતાશવક્રં સ્વતેજસા વિશ્વમિદં તપન્તમ્
હું તને આરંભ, મધ્ય કે અંત વિનાના, અનંત શક્તિ ધરાવનારા, અસંખ્ય હાથવાળા, ચંદ્ર અને સૂર્યને આંખ તરીકે ધરાવનારા, અગ્નિ જેવી જ્વલંત મુખવાળા, પોતાના તેજથી આખું જગત દહન કરતા જોઈ રહ્યો છું.
દ્યાવાપૃથિવ્યોરિદમન્તરં હિ વ્યાપ્તં ત્વયૈકેન દિશશ્ચ સર્વાઃ । દૃષ્ટ્વાદ્ભુતં રૂપમુગ્રં તદેવં લોકત્રયં પ્રવ્યથિતં મહાત્મન્
આકાશ અને ધરતી વચ્ચેનું આખું જગ્યા અને બધી દિશાઓ તારા દ્વારા વ્યાપી ગઈ છે; તારા અદભુત અને ભયાનક રૂપને જોઈને ત્રણેય લોક ડરી ગયા છે, હે મહાત્મા.
અમી હિ ત્વા સુરસઙ્ઘા વિશન્તિ કેચિદ્ભીતાઃ પ્રાઞ્જલયો ગૃણાન્તિ। સ્વસ્તીત્યુક્ત્વા મહર્ષિસિદ્ધસઙ્ઘાઃ સ્તુવન્તિ ત્વાં સ્તુતિભિઃ પુષ્કલાભિઃ
દેવતાઓના સમૂહો તારી અંદર પ્રવેશ કરે છે; કેટલાક ભયથી હાથ જોડીને તારી સ્તુતિ કરે છે; મહાન ઋષિઓ અને સિદ્ધો 'શાંતિ' કહીને તને અનેક સ્તુતિઓથી વખાણે છે.
રુદ્રાદિત્યા વસવો યે ચ સાધ્યા વિશ્વેઽશ્વિનૌ મરુતશ્ચોષ્મપાશ્ચ । ગન્ધર્વયક્ષાસુરસિદ્ધસઙ્ઘા વીક્ષન્તે ત્વાં વિસ્મિતાશ્ચૈવ સર્વે
રુદ્રો, આદિત્યો, વસુઓ, સાધ્યો, વિશ્વદેવો, અશ્વિનીકુમારો, મરુતો, પિતૃઓ, ગંધર્વો, યક્ષો, અસુરો અને સિદ્ધો—બધા તને આશ્ચર્યથી જોઈ રહ્યા છે.
રૂપં મહત્તે બહુવક્રનેત્રં મહાબાહો બહુબાહૂરુપાદમ્। બહૂદરં બહુદંષ્ટ્રાકરાલં દૃષ્ટ્વા લોકાઃ પ્રવ્યથિતાસ્તથાહમ્
તારા મહાન સ્વરૂપમાં અનેક મુખ અને આંખો, બાહુબળ, અનેક હાથ, જાંઘ, પગ, અનેક પેટ અને ભયાનક દાંતવાળા મુખ જોઈને બધા લોક અને હું પણ ભયભીત થઈ ગયા છીએ.
નભઃસ્પૃશં દીપ્તમનેકવર્ણં વ્યાત્તાનનં દીપ્તવિશાલનેત્રમ્ । દૃષ્ટ્વા હિ ત્વા પ્રવ્યથિતાન્તરાત્મા ધૃતિં ન વિન્દામિ શમં ચ વિષ્ણો
આકાશને સ્પર્શતું, તેજસ્વી, અનેક રંગોવાળું, વિશાળ અને ઝગમગતી આંખો અને ખુલ્લા મુખવાળું તું—તને જોઈને મારું અંતરાત્મા કંપી ઉઠ્યું છે; હે વિષ્ણુ, મને શાંતિ કે ધીરજ મળતી નથી.
દંષ્ટ્રાકરાલાનિ ચ તે સુખાનિ દૃષ્ટ્વૈવ કાલાનલસન્નિભાનિ। દિશો ન જાને ન લભે ચ શર્મ પ્રસીદ દેવેશ જગન્નિવાસ
તારા ભયાનક દાંતવાળા, કાળાગ્નિ જેવા મુખ જોઈને હું દિશાઓ ઓળખી શકતો નથી, મને ક્યાંય શાંતિ નથી મળતી; હે દેવોના સ્વામી, હે જગતના આશ્રય, કૃપા કર.
અમી ચ ત્વાં ધૃતરાષ્ટ્રસ્ય પુત્રાઃ સર્વે સહૈવાવનિપાલસઙ્ઘૈઃ । ભીષ્મો દ્રોણઃ સૂતપુત્રસ્તથાસૌ સહાસ્મદીયૈરપિ યોધમુખ્યૈઃ
અહીં ધૃતરાષ્ટ્રના બધા પુત્રો, ધરતીના બધા રાજાઓ, ભીષ્મ, દ્રોણ, અને રથચાલકનો પુત્ર, તેમજ અમારા પક્ષના શ્રેષ્ઠ યોદ્ધાઓ—all તને જોઈ રહ્યા છે.
વક્રાણિ તે ત્વરમાણા વિશન્તિ દંષ્ટ્રાકરાલાનિ ભયાનકાનિ। કેચિદ્વિલગ્ના દશનાન્તરેષુ સંદૃશ્યન્તે ચૂર્ણિતૈરુત્તમાઙ્ગૈઃ
એ બધા ઝડપથી તારા ભયાનક, મોટાં અને ભયંકર દાંતવાળા મોઢાંમાં પ્રવેશી રહ્યા છે; કેટલાક તો તારા દાંત વચ્ચે ફસાઈ ગયા છે અને તેમના માથાં ચૂર્ણ થઈ ગયા છે.
યથા નદીનાં બહવોઽમ્બુવેગાઃ સમુદ્રમેવાભિમુખા દ્રવન્તિ। તથા તવામી નરલોકવીરા વિશન્તિ વક્રાણ્યભિવિજ્વલન્તિ
જેમ અનેક નદીઓના વહેણો દરિયાની તરફ દોડી જાય છે, તેમ આ જગતના વીર પુરુષો પણ તારા જ્વલંત મોઢાંમાં પ્રવેશી રહ્યા છે.
યથા પ્રદીપ્તં જ્વલનં પતઙ્ગા વિશન્તિ નાશાય સમૃદ્ધવેગાઃ । તથૈવ નાશાય વિશન્તિ લોકા- સ્તવાપિ વક્રાણિ સમૃદ્ધવેગાઃ
જેમ પતંગિયાં તેજસ્વી અગ્નિમાં પોતાના વિનાશ માટે ઝડપથી ઘૂસી જાય છે, તેમ આ લોક પણ તારા મોઢાંમાં ઝડપથી પ્રવેશી રહ્યા છે અને નાશ પામે છે.
લેલિહ્યસે ગ્રસમાનઃ સમન્તા- લ્લોકાન્સમગ્રાન્વદનૈર્જ્વલદ્ભિઃક । તેજોભિરાપૂર્ય જગત્સમગ્રં ભાસસ્તવોગ્રાઃ પ્રતપન્તિ વિષ્ણો
તું તારા જ્વલંત મોઢાંથી ચારેય બાજુથી બધા લોકોએ ચૂસી ને ગળી જાય છે; તારી તેજસ્વી કિરણોથી આખું જગત ભરાઈ ગયું છે, અને તારા ભયાનક પ્રકાશથી બધું દહે છે, હે વિષ્ણુ.
આખ્યાહિ મે કો ભવાનુગ્રરૂપો નમોઽસ્તુ તે દેવવર પ્રસીદ । વિજ્ઞાતુમિચ્છામિ ભવન્તમાદ્યં ન હિ પ્રજાનામિ તવ પ્રવૃત્તિમ્
મને કહો, હે ભયાનક રૂપધારી, તમે કોણ છો? તમારે વંદન છે, હે દેવોમાં શ્રેષ્ઠ, કૃપા કરો. હું તમારું મૂળ સ્વરૂપ જાણવું ઇચ્છું છું, કેમ કે હું તમારી પ્રવૃત્તિ સમજતો નથી.
કાલોઽસ્મિ લોકક્ષયકૃત્પ્રવૃદ્ધો લોકાન્સમાહર્તુમિહ પ્રવૃત્તઃ। ઋતેઽપિ ત્વા ન ભવિષ્યન્તિ સર્વે યેઽવસ્થિતાઃ પ્રત્યનીકેષુ યોધાઃ
હું સમય છું, જગતનો વિનાશક, બધાને સંહારવા માટે આવ્યો છું; તારા વિના પણ સામે ઉભેલા બધા યોદ્ધાઓ જીવશે નહીં.
તસ્માત્ત્વમુત્તિષ્ઠ યશો લભસ્વ જિત્વા શત્રૂન્ભુઙ્ક્ષ્વ રાજ્યં સમૃદ્ધમ્। મયૈવૈતે નિહતાઃ પૂર્વમેવ નિમિત્તમાત્રં ભવ સવ્યસાચિન્
એથી, ઊભો થા! યશ મેળવ, દુશ્મનોને જીત અને સમૃદ્ધ રાજ્ય ભોગવી. એ બધા મારા દ્વારા પહેલેથી જ મર્યા છે; તું તો માત્ર ઉપાય છે, હે અર્જુન.
દ્રોણં ચ ભીષ્મં ચ જયદ્રથં ચ કર્ણં તથાન્યાનપિ યોધવીરાન્। મયા હતાંસ્ત્વં જહિ માવ્યથિષ્ઠા યુદ્ધ્યસ્વ જેતાનિ રણે સપત્નાન્
દ્રોણ, ભીષ્મ, જયદ્રથ, કર્ણ અને બીજા વીર યોદ્ધાઓ મારા દ્વારા પહેલેથી જ માર્યા ગયા છે; તું તેમને માર, ડરતો નહીં. યુદ્ધ કર, તું રણમાં દુશ્મનોને જરૂર જીતશે.
એતચ્છ્રુત્વા વચનં કેશવસ્ય કૃતાઞ્જલિર્વેપમાનઃ કિરીટી। નમસ્કૃત્વા ભૂય એવાહ કૃષ્ણં સગદ્ગદં ભીતભીતઃ પ્રણમ્ય
કેશવના આ વચન સાંભળીને, મસ્તક પર મુગટ ધારણ કરનાર અર્જુન હાથ જોડીને કાંપતો ઊભો રહ્યો; ફરીથી કૃષ્ણને વંદન કરીને, ભયથી કંપતી અવાજે બોલ્યો.
સ્થાને હૃષીકેશ તવ પ્રકીર્ત્યા જગત્પ્રહૃષ્યત્યનુરજ્યતે ચ। રક્ષાંસિ ભીતાનિ દિશો દ્રવન્તિ સર્વે નમસ્યન્તિ ચ સિદ્ધસઙ્ઘાઃ
હે હૃષીકેશ, તમારી કીર્તિથી જગત આનંદિત થાય છે અને પ્રેમથી ભરાય છે; ભયાનક રાક્ષસો બધે ભાગે છે અને બધા સિદ્ધો તમને વંદન કરે છે.
કસ્માચ્ચ તે ન નમેરન્મહાત્મન્ ગરીયસે બ્રહ્મણોઽપ્યાદિકર્ત્રે। અનન્ત દેવેશ જગન્નિવાસ ત્વમક્ષરં સદસત્તત્પરં યત્
હે મહાત્મા, બ્રહ્માથી પણ મહાન અને મૂળ સર્જક હોવાને કારણે તમને વંદન ન કરે તો કોણ કરે? હે અનંત, દેવોના સ્વામી, જગતના નિવાસ, તમે અક્ષય છો, સદાસતથી પણ પર છો.