પુરુષઃ સ પરઃ પાર્થ ભક્ત્યા લભ્યસ્ત્વનન્યયા । યસ્યાન્તસ્થાનિ ભૂતાનિ યેન સર્વમિદં તતમ્
પાર્થ, એ પરમ પુરુષ માત્ર એકાગ્ર ભક્તિથી પ્રાપ્ત થાય છે. જેના અંદર બધા જીવ વસે છે અને જેના દ્વારા આ આખું જગત વ્યાપેલું છે.
યત્ર કાલે ત્વનાવૃત્તિમાવૃત્તિં ચૈવ યોગિનઃ । પ્રયાતા યાન્તિ તં કાલં વક્ષ્યામિ ભરતર્ષભ
હવે, હે ભરતવંશી, હું તને એ સમય વિશે કહું છું કે જેમાંથી યોગી જતાં હોય ત્યારે પાછા ફરતા નથી કે પાછા ફરતા રહે છે.
અગ્નિર્જ્યોતિરહઃ શુક્લઃ ષણ્માસા ઉત્તરાયણમ્ । તત્ર પ્રયાતા ગચ્છન્તિ બ્રહ્મ બ્રહ્મવિદો જનાઃ
અગ્નિ, પ્રકાશ, દિવસ, શુક્લપક્ષ અને ઉત્તરાયણના છ મહિના—આ સમયે જતાં, બ્રહ્મને જાણનારા લોકો બ્રહ્મમાં જ જાય છે.
ધૂમો રાત્રિસ્તથા કૃષ્ણઃ ષણ્મસા દક્ષિણાયનમ્ । તત્ર ચાન્દ્રમસં જ્યોતિર્યોગી પ્રાપ્ય નિવર્તતે
ધૂમ્ર, રાત્રિ, કૃષ્ણપક્ષ અને દક્ષિણાયણના છ મહિના—આ સમયે જતાં, યોગી ચંદ્રપ્રકાશને પામે છે અને પાછા ફરેછે.
શુક્લકૃષ્ણે ગતી હ્યેતે જગતઃ શાશ્વતે મતે। એકયા યાત્યનાવૃત્તિમન્યયાઽઽવર્તતે પુનઃ
આ સફેદ અને કાળા બે માર્ગો જગત માટે હંમેશા માનવામાં આવે છે; એકથી જતાં પાછા આવવું પડતું નથી, બીજાથી ફરી પાછા આવવું પડે છે.
નૈતે સૃતી પાર્થ જાનન્યોગી મુહ્યતિ કશ્ચન। તસ્માત્સર્વેષુ કાલેષુ યોગયુક્તો ભવાર્જુન
પાર્થ, આ બંને માર્ગો જાણીને કોઈ યોગી ક્યારેય મૂંઝાય નહીં. તેથી, હે અર્જુન, બધા સમયે યોગમાં સ્થિર રહે.
વેદેષુ યજ્ઞેષુ તપઃસુ ચૈવ દાનેષુ યત્પુણ્યફલં પ્રદિષ્ટમ્। અત્યેતિ તત્સર્વમિદં વિદિત્વા યોગી પરં સ્થાનમુપૈતિ ચાદ્યમ્
આ બધું જાણીને, યોગી વેદ, યજ્ઞ, તપ અને દાનમાં જે પુણ્યફળ કહેવામાં આવ્યું છે, તે બધાને પાર કરી જાય છે અને પરમ પ્રાચીન સ્થાનને પામે છે.
ઇદં તુ તે ગુહ્યતમં પ્રવક્ષ્યામ્યનસૂયવે । જ્ઞાનં વિજ્ઞાનસહિતં યજ્જ્ઞાત્વા મોક્ષ્યસેઽશુભાત્
હવે હું તને, જે حسદ વગર છે, એ સૌથી ગુપ્ત જ્ઞાન અને અનુભવ સાથે કહું છું, જેને જાણીને તું બધા અશુભમાંથી મુક્ત થઈ જશે.
રાજવિદ્યા રાજગુહ્યં પવિત્રમિદમુત્તમમ્ । પ્રત્યક્ષાવગમં ધર્મ્યં સુસુખં કર્તુમવ્યયમ્
આ રાજવિદ્યાઓમાં શ્રેષ્ઠ, રાજગૂઢ, પવિત્ર અને ઉત્તમ છે; સીધું અનુભવાય છે, ધર્મમય છે, કરવું સહેલું છે અને ક્યારેય નાશ પામતું નથી.
અશ્રદ્દધાનાં પુરુષા ધર્મસ્યાસ્ય પરંતપ । અપ્રાપ્ય માં નિવર્તન્તે મૃત્યુસંસારવર્ત્મનિ
હે પરંતપ, જે લોકો આ ધર્મમાં શ્રદ્ધા રાખતા નથી, તેઓ મને પ્રાપ્ત કર્યા વિના મૃત્યુ અને જન્મના માર્ગે પાછા ફરતા રહે છે.
મયા તતમિદં સર્વં જગદવ્યક્તમૂર્તિના । મત્સ્થાનિ સર્વભૂતાનિ ન ચાહં તેષ્વવસ્થિતઃક
મારી અવ્યક્ત મૂર્તિથી આ આખું જગત વ્યાપેલું છે; બધા જીવ મારા અંદર છે, પણ હું તેમા નિવાસ કરતો નથી.
ન ચ મત્સ્થાનિ ભૂતાનિ પશ્ય મે યોગમૈશ્વરમ્ । ભૂતભૃન્ન ચ ભૂતસ્થો મમાત્મા ભૂતભાવનઃ
અને છતાં, જીવો મારા અંદર નથી—મારું દૈવી યોગ જોઈ લે. હું બધા જીવોને ધારણ કરું છું, પણ મારું સ્વરૂપ તેમા નથી, અને હું સર્વ જીવનો મૂળ કારણ છું.
યથાઽઽકાશસ્થિતો નિત્યં વાયુઃ સર્વત્રગો મહાન્ । તથા સર્વાણિ ભૂતાનિ મત્સ્થાનીત્યુપધારય
જેમ મહાન પવન હંમેશા આકાશમાં રહે છે, તેમ બધા જીવો મારા અંદર છે—આ રીતે સમજ.
સર્વભૂતાનિ કૌન્તેય પ્રકૃતિં યાન્તિ મામિકામ્ । કલ્પક્ષયે પુનસ્તાનિ કલ્પાદૌ વિસૃજામ્યહમ્
હે કૌંતેય, બધા જીવો કલ્પના અંતે મારી પ્રકૃતિમાં પ્રવેશ કરે છે અને કલ્પના આરંભે હું તેમને ફરીથી ઉત્પન્ન કરું છું.
પ્રકૃતિં સ્વામવષ્ટભ્ય વિસૃજામિ પુનઃ પુનઃ । ભૂતગ્રામમિમં કૃત્સ્નમવશં પ્રકૃતેર્વશાત્
મારી પોતાની પ્રકૃતિને ધારણ કરીને, હું વારંવાર આ આખા જીવસમૂહને ઉત્પન્ન કરું છું, જે પ્રકૃતિના વશમાં છે અને પોતે કંઈ કરી શકતા નથી.
ન ચ માં તાનિ કર્માણિ નિબધ્નન્તિ ધનંજય । ઉદાસીનવદાસીનમસક્તં તેષુ કર્મસુ
પણ, હે ધનંજય, આ કર્મો મને બંધન આપતા નથી, કેમ કે હું તેમાં આસક્ત નહોતો અને નિષ્પક્ષ રહીને બધું કરું છું.
મયાઽઽધ્યક્ષેણ પ્રકૃતિઃ સૂયતે સચરાચરમ્ । હેતુનાઽનેન કૌન્તેય જગદ્વિપરિવર્તતે
મારા નિયંત્રણ હેઠળ પ્રકૃતિ ચાલે છે અને ચાલતું-અચળ બધું ઉત્પન્ન કરે છે; એ કારણે, હે કૌંતેય, જગત સતત ફેરવાય છે.
અવજાનન્તિ માં મૂઢા માનુષીં તનુમાશ્રિતમ્ । પરં ભાવમજાનન્તો મમ ભૂતમહેશ્વરમ્
મૂઢ લોકો મને માનવ સ્વરૂપ ધારણ કરેલો જોઈને અવગણે છે; તેઓ મારી પરમ સ્થિતિ અને સર્વ જીવના મહેશ્વર સ્વરૂપને ઓળખતા નથી.
મોઘાશા મોઘકર્માણો મોઘજ્ઞાના વિચેતસઃ । રાક્ષસીમાસુરીં ચૈવ પ્રકૃતિં મોહિનીં શ્રિતાઃ
જેનાં મન ભટકેલા છે, જેમણે ભ્રમિત અને દૈત્ય સ્વભાવ અપનાવ્યો છે, એમની આશાઓ વ્યર્થ જાય છે, એમના કામકાજ નિષ્ફળ જાય છે અને એમનું જ્ઞાન પણ વ્યર્થ જ જાય છે.
મહાત્માનસ્તુ માં પાર્થ દૈવીં પ્રકૃતિમાશ્રિતાઃ । ભજન્ત્યનન્યમનસો જ્ઞાત્વા ભૂતાદિમવ્યયમ્
પણ હે પાર્થ, મહાન આત્માઓ દૈવી સ્વભાવ ધારણ કરીને, મને અખંડ મનથી ભજે છે, કારણ કે તેઓ જાણે છે કે હું સર્વ જીવનો અવિનાશી આરંભ છું.
સતતં કીર્તયન્તો માં યતન્તશ્ચ દૃઢવ્રતાઃ । નમસ્યન્તશ્ચ માં ભક્ત્યા નિત્યયુક્તા ઉપાસતે
એ લોકો સતત મારી સ્તુતિ કરે છે, દૃઢ નિશ્ચયથી પ્રયત્ન કરે છે, ભક્તિપૂર્વક મને નમન કરે છે અને સતત મારી ઉપાસના કરે છે.
જ્ઞાનયજ્ઞેન ચાપ્યન્તે યજન્તો મામુપાસતે। એકત્વેન પૃથક્ત્કવેન બહુધા વિશ્વતોમુમ્
બીજા કેટલાક લોકો જ્ઞાનયજ્ઞ કરીને પણ મારી ઉપાસના કરે છે; કોઈ મને એકરૂપ માને છે, તો કોઈ અનેક રૂપે જુદા જુદા રીતે મને સર્વત્ર જુએ છે.
અહં ક્રતુરહં યજ્ઞઃ સ્વધાઽહમહમૌષધમ્। મન્ત્રોઽહમહમેવાજ્યમહમગ્નિરહં હુતમ્
હું જ યજ્ઞ છું, હું જ હવન છું, હું જ પિતૃઓને અર્પણ થતી સ્વધા છું, હું જ ઔષધિ છું, હું જ મંત્ર છું, હું જ ઘી છું, હું જ અગ્નિ છું અને હું જ હોમ થયેલું અહૂતિ છું.
પિતાઽહમસ્ય જગતો માતા ધાતા પિતામહઃ । વેદ્યં પવિત્રમોંકાર ઋક્ સામ યજુરેવ ચ
હું જ આ જગતનો પિતા છું, માતા છું, પોષક છું અને પિતામહ છું; હું જ જાણવાનો વિષય છું, પવિત્ર છું, ઓંકાર છું અને ઋગ્વેદ, સામવેદ તથા યજુર્વેદ પણ છું.
ગતિર્ભર્તા પ્રભુઃ સાક્ષી નિવાસઃ શરણં સુહૃત્। પ્રભવઃ પ્રલયઃ સ્થાનં નિધાનં બીજમવ્યયમ્
હું જ સર્વનો ધ્યેય છું, આધાર છું, સ્વામી છું, સાક્ષી છું, નિવાસ સ્થાન છું, આશ્રય છું, મિત્ર છું; હું જ ઉત્પત્તિ, વિનાશ, આધાર, ખજાનો અને અક્ષય બીજ છું.
તપામ્યહમહં વર્ષં નિગૃહ્ણામ્યુત્સૃજામિ ચ । અમૃતં ચૈવ મૃત્યુશ્ચ સદસચ્ચાહમર્જુન
હું જ તાપ આપું છું, હું જ વરસાદ રોકું છું અને વરસાવું છું; હું જ અમૃત છું અને હું જ મૃત્યુ છું, હે અર્જુન, હું જ સત્ય અને અસત્ય છું.
ત્રૈવિદ્યા માં સોમપાઃ પૂતપાપા યજ્ઞેરિષ્ટ્વા સ્વર્ગતિં પ્રાર્થયન્તે। તે પુણ્યમાસાદ્ય સુરેન્દ્રલોક- મશ્રન્તિ દિવ્યાન્દિવિ દેવભોગાન્
ત્રણે વેદ જાણનારા, સોમપાનથી પાપમુક્ત થયેલા લોકો, યજ્ઞ કરીને મને પૂજતાં સ્વર્ગની ઇચ્છા કરે છે; તેઓ પુણ્ય પ્રાપ્ત કરીને ઇન્દ્રલોકમાં જઈને સ્વર્ગના દિવ્ય સુખો ભોગવે છે.
તે તં ભુક્ત્વા સ્વર્ગલોકં વિશાલં ક્ષીણો પુણ્યે પર્ત્યલોકં વિશન્તિ। એવં ત્રયીધર્મમનુપ્રપન્ના ગતાગતં કામકામા લભન્તે
એ લોકો જ્યારે વિશાળ સ્વર્ગલોકના સુખો ભોગવી લે છે અને તેમનું પુણ્ય ખૂટે છે, ત્યારે ફરીથી મરણલોકમાં આવી જાય છે; આમ, ત્રણેય વેદના માર્ગે ચાલીને, ઇચ્છાઓની ઇચ્છા રાખીને, આવવું-જવું કરતા રહે છે.
અનન્યાશ્ચિન્તયન્તો માં યે જનાઃ પર્યુપાસતે। તેષાં નિત્યાભિયુક્તાનાં યોગક્ષેમં વહામ્યહમ્
પણ જે લોકો એકમાત્ર મને જ વિચારતા રહે છે અને એકાગ્ર ભક્તિથી મારી ઉપાસના કરે છે, એવા સતત જોડાયેલા ભક્તો માટે હું જેની જરૂર છે તે આપું છું અને જે છે તેનું રક્ષણ કરું છું.
યેઽપ્યન્યદેવતાભક્તા યજન્તે શ્રદ્ધયાન્વિતાઃ। તેઽપિ મામેવ કૌન્તેય યજન્ત્યવિધિપૂર્વકમ્
હે કુંતીપુત્ર, જે લોકો અન્ય દેવતાઓની ભક્તિ faithથી કરે છે અને તેમને પૂજે છે, તેઓ પણ ખરેખર મને જ પૂજે છે, ભલે યોગ્ય રીતથી ન હોય.