યતેન્દ્રિયમનોબુદ્ધિર્મુનિર્મોક્ષપરાયણઃ। વિગતેચ્છાભયક્રોધો યઃ સદા મુક્ત એવ સઃ
જે મુનિ પોતાના ઇન્દ્રિયો, મન અને બુદ્ધિને સંયમમાં રાખે છે, મુક્તિમાં મન લગાવે છે અને ઇચ્છા, ભય તથા ક્રોધથી મુક્ત છે, એ હંમેશા મુક્ત જ છે.
ભોક્તારં યજ્ઞતપસાં સર્વલોકમહેશ્વરમ્ । સુહૃદં સર્વભૂતાનાં જ્ઞાત્વા માં શાન્તિમૃચ્છતિ
જે મને સર્વ યજ્ઞ અને તપના ભોગતા, સર્વ લોકનો મહાન સ્વામી અને સર્વ જીવનો સારો મિત્ર જાણે છે, એ મનુષ્ય શાંતિ પ્રાપ્ત કરે છે.
અનાશ્રિતઃ કર્મફલં કાર્યં કર્મ કરોતિ યઃ। સ સંન્યાસી ચ યોગી ચ ન નિરગ્નિર્ન ચાક્રિયઃ
જે મનુષ્ય કર્મના ફળ પર આધાર રાખ્યા વિના ફરજરૂપે કર્મ કરે છે, એ જ સાચો સંન્યાસી અને યોગી છે; ફક્ત અગ્નિ ત્યાગી દેવું કે નિષ્ક્રિય રહેવું એ સંન્યાસ નથી.
યં સંન્યાસમિતિ પ્રાહુર્યોગં તં વિદ્ધિ પાણ્ડવ । ન હ્યસંન્યસ્તસિંકલ્પો યોગી ભવતિ કશ્ચન
પાંડવ, જેને સંન્યાસ કહે છે, એ જ યોગ છે એમ જાણ; કારણ કે જે સંકલ્પનો ત્યાગ નથી કરતો, એ ક્યારેય યોગી બની શકતો નથી.
આરુરુક્ષોર્મુનેર્યોગં કર્મ કારણમુચ્યતે। યોગારૂઢસ્ય તસ્યૈવ શમઃ કારણમુચ્યતે
જે મુનિ યોગમાં પ્રવેશવા ઈચ્છે છે, તેના માટે કર્મ જ સાધન છે; પણ જે યોગમાં સ્થિર થઈ ગયો છે, તેના માટે શાંતિ જ સાધન છે.
યદા હિ નેન્દ્રિયાર્થેષુ ન કર્મસ્વનુષઞ્જતે । સર્વસંકલ્પસંન્યાસી યોગારૂઢસ્તદોચ્યતે
જ્યારે મનુષ્ય ઇન્દ્રિય વિષયોમાં કે કર્મોમાં આસક્ત રહેતો નથી અને સર્વ સંકલ્પોનો ત્યાગ કરી દે છે, ત્યારે તેને યોગમાં સ્થિર કહેવાય છે.
ઉદ્ધરેદાત્મનાત્માનં નાત્માનમવસાદયેત્ । આત્મૈવ હ્યાત્મનો બન્ધુરાત્મૈવ રિપુરાત્મનઃ
મનુષ્યએ પોતે પોતાને ઊંચો લાવવો જોઈએ, પોતાનો અપમાન કરવો નહીં જોઈએ; કારણ કે પોતે પોતાનો મિત્ર પણ છે અને દુશ્મન પણ પોતે પોતે જ છે.
બન્ધુરાત્માઽઽત્મનસ્તસ્ય યેનાત્મૈવાત્મના જિતઃ। અનાત્મનસ્તુ શત્રુત્વે વર્તેતાત્મૈવ શત્રુવત્
જે પોતે પોતાને જીતે છે, તેના માટે પોતે જ મિત્ર છે; પણ જે પોતાને સંયમમાં નથી રાખતો, તેના માટે પોતે જ દુશ્મન બની જાય છે.
જિતાત્મનઃ પ્રશાન્તસ્ય પરમાત્મા સમાહિતઃ। શીતોષ્ણસુખદુઃખેષુ તથા માનાપમાનયોઃ
જેનું મન જીતેલું છે અને જે શાંત છે, તેના માટે પરમાત્મા હંમેશા સ્થિર છે — ઠંડી-ગરમી, સુખ-દુઃખ અને માન-અપમાનમાં પણ.
જ્ઞાનવિજ્ઞાનતૃપ્તાત્મા કૂટસ્થો વિજિતેન્દ્રિયઃ । યુક્ત ઇત્યુચ્યતે યોગી સમલોષ્ઠાશ્મકાઞ્ચનઃ
જે જ્ઞાન અને વિજ્ઞાનથી સંતોષ પામે છે, અડગ છે, ઇન્દ્રિયો પર વિજય મેળવ્યો છે, એવો યોગી યુક્ત કહેવાય છે અને માટી, પથ્થર અને સોનાને સમાન જુએ છે.
સુહૃન્મિત્રાર્યુદાસીનમધ્યસ્થદ્વેષ્યબન્ધુષુ। સાધુષ્વપિ ચ પાપેષુ સમબુદ્ધિર્વિશિષ્યતે
જે માણસ મિત્ર, સાથી, દુશ્મન, નિષ્પક્ષ, મધ્યસ્થ, દ્વેષી, સગા, સારા અને ખરાબ બધાને સમાન દૃષ્ટિથી જુએ છે, એ સર્વમાં શ્રેષ્ઠ ગણાય છે.
યોગી યુઞ્જીત સતતમાત્માનં રહસિ સ્થિતઃ । એકાકી યતચિત્તાત્મા નિરાશીરપરિગ્રહઃ
યોગીએ હંમેશા પોતાને એકાંતમાં, એકલા રહીને, મન અને ઈન્દ્રિયોને સંયમમાં રાખીને, ઈચ્છા અને માલમત્તાથી મુક્ત રહીને યોગાભ્યાસ કરવો જોઈએ.
શુચૌ દેશે પ્રતિષ્ઠાપ્ય સ્થિરમાસનમાત્મનઃ । નાત્યુચ્છ્રિતં નાતિનીચં ચૈલાજિનકુશોત્તરમ્
પવિત્ર જગ્યાએ પોતાનું મજબૂત આસન બેસાડવું, જે બહુ ઊંચું કે બહુ નીચું ન હોય, અને તેના ઉપર કપડું, મૃગચર્મ અને કુશ ઘાસ પાથવું જોઈએ.
તત્રૈકાગ્રં મનઃ કૃત્વા યતચિત્તેન્દ્રિયક્રિયઃ । ઉપવિશ્યાસને યુઞ્જ્યાદ્યોગમાત્મવિશુદ્ધયે
ત્યાં મનને એકાગ્ર બનાવી, મન અને ઇન્દ્રિયોની ક્રિયાઓને સંયમમાં રાખીને, આસન પર બેસી આત્માની શુદ્ધિ માટે યોગ કરવો જોઈએ.
સમં કાયશિરોગ્રીવં ધારયન્નચલં સ્થિરઃ। સંપ્રેક્ષ્ય નાસિકાગ્રં સ્વં દિશશ્ચાનવલોકથન્
શરીર, માથું અને ગળું સીધા અને સ્થિર રાખીને, આંખે પોતાની નાકની ટોચ પર નજર રાખવી, અને બીજા કોઈ દિશામાં ન જોવું.
પ્રશાન્તાત્મા વિગતભીર્બ્રહ્મચારિવ્રતે સ્થિતઃ । પ્રનઃ સંયમ્ય મચ્ચિત્તો યુક્ત આસીત મત્પરઃ
મન શાંત, ભયથી મુક્ત, બ્રહ્મચર્યના વ્રતમાં સ્થિર રહી, શ્વાસને સંયમમાં રાખીને, મનને મારી ઉપર એકાગ્ર કરી, યોગીએ મારી ભક્તિમાં બેસવું જોઈએ.
યુઞ્જન્નેવં સદાત્માનં યોગી નિયતમાનસઃ । શાન્તિં નિર્વાણપરમાં મત્સંસ્થામધિગચ્છતિ
આ રીતે હંમેશા પોતાને સંયમમાં રાખતો, નિયંત્રિત મનવાળો યોગી, મારી અંદર સ્થિર રહીને, પરમ શાંતિ અને મોક્ષને પ્રાપ્ત કરે છે.
નાત્યશ્રતસ્તુ યોગોઽસ્તિ ન ચૈકાન્તમનશ્નતઃ । ન ચાતિસ્વપ્રશીલસ્ય જાગ્રતો નૈવ ચાર્જુન
જે વધારે ખાય છે, કે જે બિલકુલ જ ન ખાય, કે જે વધારે ઊંઘે છે, કે જે હંમેશા જાગતો રહે છે, એ માટે યોગ શક્ય નથી, હે અર્જુન.
યુક્તાહારવિહારસ્ય યુક્તચેષ્ટસ્ય કર્મસુ। યુક્તસ્વપ્નાવવોધસ્ય યોગો ભવતિ દુઃખહા
જેનું ખાવું-પીવું, ફરવું, કામકાજ, ઊંઘ અને જાગવું બધું જ યોગ્ય પ્રમાણમાં છે, એ માટે યોગ દુઃખનો નાશક બની જાય છે.
યદા વિનિયતં ચિત્તમાત્મન્યેવાવતિષ્ઠતે। નિસ્પૃહઃ સર્વકામેભ્યો યુક્ત ઇત્યુચ્યતે તદા
જ્યારે સંયમિત મન માત્ર આત્મામાં જ સ્થિર થાય છે અને સર્વ ઈચ્છાઓથી મુક્ત રહે છે, ત્યારે એ યોગમાં એકરૂપ કહેવાય છે.
યથા દીપો નિવાતસ્થો નેઙ્ગતે સોપમા સ્મૃતા। યોગિનો યતચિત્તસ્ય યુઞ્જતો યોગમાત્મનઃ
જે રીતે પવન વગરની જગ્યામાં દીવો હલતો નથી, એ રીતે સંયમિત મનવાળો યોગી પોતાના આત્મામાં યોગ સાધે છે.
યત્રોપરમતે ચિત્તં નિરુદ્ધં યોગસેવયા । યત્ર ચૈવાત્મનાત્માનં પશ્યન્નાત્મનિ તુષ્યતિ
યોગાભ્યાસથી સંયમિત થયેલું મન જ્યારે સંપૂર્ણ શાંત થઈ જાય છે, અને આત્મા દ્વારા આત્માને જોઈને મનુષ્ય આત્મામાં જ સંતોષ પામે છે,
મુખમાત્યન્તિકં યત્તદ્વુદ્ધિગ્રાહ્યમતીન્દ્રિયમ્। વેત્તિ યત્ર ન ચૈવાયં સ્થિતશ્ચલતિ તત્ત્વતઃ
એ સ્થિતિ બુદ્ધિથી સમજાય છે, ઇન્દ્રિયોથી પાર છે, જેમાં સ્થિર થયા પછી માણસ સત્યમાંથી કદી હટતો નથી,
યં લબ્ધ્વા ચાપરં લાભં મન્યતે નાધિકં તતઃ। યસ્મિન્સ્થિતો ન દુઃખેન ગુરુણાપિ વિચાલ્યતે
જે પ્રાપ્ત કરીને બીજું કોઈ પણ લાભ વધારે લાગતું નથી, અને જેમાં સ્થિર રહીને મોટાં દુઃખથી પણ ચિત્ત ચળકતું નથી,
તં વિદ્યાદ્દુઃખસંયોગવયોગં યોગસંજ્ઞિતમ્। સ નિશ્ચયેન યોક્તવ્યો યોગોઽનિર્વિણ્ણચેતસા
એ જ દુઃખના જોડાણથી છૂટકારો છે, જેને યોગ કહે છે. એ યોગ નિશ્ચયપૂર્વક અને ઉદાસીનતા વિના કરવો જોઈએ.
સંકલ્પપ્રભવાન્કામાંસ્ત્યક્ત્વા સર્વાનશેષતઃ । મનસૈવેન્દ્રિયગ્રામં વિનિવમ્ય સમન્તતઃ
બધી ઈચ્છાઓ, જે મનના સંકલ્પથી ઊભી થાય છે, તેને સંપૂર્ણ રીતે ત્યજી દેવી, અને મનથી સર્વ ઇન્દ્રિયોને બધે સંયમમાં રાખવી.
શનૈઃ શનૈરુપરમેદ્ભુદ્ધ્યા ધૃતિગૃહીતયા । આત્મસંસ્થં મનઃ કૃત્વા ન કિંચિદપિ ચિન્તયેત્
બુદ્ધિ અને ધૈર્યથી ધીમે ધીમે મનને પાછું ખેંચવું, અને મનને આત્મામાં સ્થિર કરીને બીજું કંઈ વિચારવું નહીં.
યતો યતો નિશ્ચરતિ મનશ્ચઞ્ચલમસ્થિરમ્ । તતસ્તતો નિયમ્યૈતદાત્મન્યેવ વશં નયેત્
મન જ્યાં જ્યાં ચંચળ અને અસ્થિર બનીને ભટકે, ત્યાંથી તેને પાછું ખેંચી, માત્ર આત્માના અધીન રાખવું.
પ્રશાન્તમનસં હ્યેનં યોગિનં મુખમુત્તમમ્ । ઉપૈતિ શ્ચાન્તરજસં બ્રહ્મભૂતમકલ્મષમ્
જે યોગીનું મન સંપૂર્ણ શાંત છે, અંદરના રાગદ્વેષથી મુક્ત છે, પવિત્ર છે અને બ્રહ્મરૂપ બની ગયું છે, એના ચહેરા પર ઉત્તમ તેજ પ્રસરે છે.
યુઞ્ચયેવં સદાત્માનં યોગી વિમતકલ્મષઃક । મુખેન બ્રહ્મસંસ્કપર્શમત્યન્તં સુખમશ્રુતે
આ રીતે, જે યોગી હંમેશા પોતાને સાધનામાં જોડે છે, જેના સંશયો દૂર થઈ ગયા છે, તે યોગના અનુશાસનથી ઇન્દ્રિયોથી પરના પરમ સુખને પ્રાપ્ત કરે છે.