નૈવ કિંચિત્કરોમીતિ યુક્તો મન્યેત તત્ત્વવિત્ । પશ્યઞ્શૃણ્વન્સ્પૃશઞ્જિઘ્રન્નશ્રન્ગચ્છન્સ્વપન્શ્વસન્
યોગમાં સ્થિર અને તત્વજ્ઞાની માણસ એમ માને કે 'હું કંઈ કરતો નથી'; જોતા, સાંભળતા, સ્પર્શતા, સુઘંતા, ખાતા, ચાલતા, ઊંઘતા કે શ્વાસ લેતા પણ.
પ્રલપન્વિસૃજન્ગૃહ્ણન્નૃન્મિષન્નિમિષન્નપિ। ઇન્દ્રિયાણીન્દ્રિયાર્થેષુ વર્તન્ત ઇતિ ધારયન્
બોલતા, છોડી દેતા, પકડી રાખતા, આંખો ખોલતા કે બંધ કરતા — એ બધામાં પણ એ એવું સમજે છે કે ઇન્દ્રિયો તો માત્ર વિષયોમાં જ પ્રવૃત્ત છે.
બ્રહ્મણ્યાધાય કર્માણિ સઙ્ગં ત્યક્ત્વા કરોતિ યઃ। લિપ્યતે ન સ પાપેન પદ્મપત્રમિવામ્ભસા
જે માણસ સંકલ્પ ત્યાગી, સર્વ કર્મો બ્રહ્મને અર્પણ કરીને કરે છે, તે પાપથી બંધાતો નથી — જેમ જળમાં પડેલું કમળનું પાન ભીંજાતું નથી.
કાયેન મનસા બુદ્ધ્યા કેવલૈરિન્દ્રિયૈરપિ । યોગિનઃ કર્મ કુર્વન્તિ સઙ્ગં ત્યક્ત્વાત્મશુદ્ધયે
યોગીઓ શરીર, મન, બુદ્ધિ કે માત્ર ઇન્દ્રિયો વડે પણ, સંકલ્પ ત્યાગીને, આત્માની શુદ્ધિ માટે કર્મ કરે છે.
યુક્તઃ કર્મફલં ત્યક્ત્વા શાન્તિમાપ્નોતિ નૈષ્ઠિકીમ્ । અયુક્તઃ કામકારેણ ફલે સક્તો નિબધ્યતે
યોગમાં સ્થિર વ્યક્તિ કર્મના ફળનો ત્યાગ કરીને શાશ્વત શાંતિ મેળવે છે; પણ જે યોગમાં સ્થિર નથી, ઇચ્છાથી અને ફળમાં આસક્ત રહીને કર્મ કરે છે, તે બંધાઈ જાય છે.
સર્વકર્માણિ મનસા સંન્યસ્યાસ્તે સુખં વશી । નવદ્વારે પુરે દેહી નૈવ કુર્વન્ન કારયન્
જે વ્યક્તિ મનથી સર્વ કર્મોનો ત્યાગ કરીને, આત્માને વશમાં રાખીને નવ દ્વારવાળા શરીરમાં સુખથી રહે છે, તે પોતે કંઈ કરતો નથી કે બીજાને કરાવતો નથી.
ન કર્તૃત્વં ન કર્માણિ લોકસ્ય સૃજતિ પ્રભુઃ । ન કર્મફલસંયોગં સ્વભાવસ્તુ પ્રવર્તતે
પ્રભુ neither agency nor actions nor their ફળ સાથે જોડાણ જગતમાં સર્જતા નથી; બધું તો સ્વભાવથી થાય છે.
નાદત્તે કસ્ય ચિત્પાપં ન ચૈવ સુકૃતં વિભુઃ । અજ્ઞાનેનાવૃતં જ્ઞાનં તેન મુહ્યન્તિ જન્તવઃ
વ્યાપક ભગવાન કોઈનું પાપ કે પુણ્ય સ્વીકારતા નથી; જ્ઞાન અજ્ઞાનથી ઢંકાઈ જાય છે, એટલે જ પ્રાણીઓ ભ્રમમાં પડે છે.
જ્ઞાનેન તુ તદજ્ઞાનં યેષાં નાશિતમાત્મનઃ । તેષામાદિત્યવજ્જ્ઞાનં પ્રકાશયતિ તત્પરમ્
પણ જેમના આત્માનું અજ્ઞાન જ્ઞાનથી નાશ પામે છે, તેમનું એ જ્ઞાન સૂર્યની જેમ પરમ તત્વને પ્રકાશિત કરે છે.
તદ્બુદ્ધયસ્તદાત્માનસ્તન્નિષ્ઠાસ્તત્પરાયણાઃ । ગચ્છન્ત્યપુનરાવૃત્તિં જ્ઞાનનિર્ધૂતકલ્મષાઃ
જેનાં બુદ્ધિ, આત્મા, નિષ્ઠા અને આશ્રય બધું જ એ પરમ તત્વમાં સ્થિર છે, અને જેમનું પાપ જ્ઞાનથી નાશ પામ્યું છે, તેઓ ફરી જન્મમાં આવતાં નથી.
વિદ્યાવિનયસંપન્ને બ્રાહ્મણે ગવિ હસ્તિનિ । શુનિ ચૈવ શ્વપાકે ચ પણ્ડિતાઃ સમદર્શિનઃ
જ્ઞાની વ્યક્તિ વિદ્વાન અને વિનમ્ર બ્રાહ્મણ, ગાય, હાથી, કૂતરો અને કૂતરાનું માંસ ખાવાવાળા — બધામાં સમદૃષ્ટિ રાખે છે.
ઇહૈવ તૈર્જિતઃ સર્ગો યેષાં સામ્યે સ્થિતં મનઃ । નિર્દોષં હિ સમં બ્રહ્મ તસ્માદ્બ્રહ્મણિ તે સ્થિતાઃ
જેનાં મન સમતામાં સ્થિર છે, તેમણે અહીં જ સંસારને જીત્યો છે; કેમ કે બ્રહ્મ નિષ્કલંક અને સમાન છે, એટલે તેઓ બ્રહ્મમાં સ્થિત રહે છે.
ન પ્રહૃષ્યેત્પ્રિયં વ્યાપ્ય નોદ્વિજેત્પ્રાપ્ય ચાપ્રિયમ્। સ્થિરબુદ્ધિરસંમૂઢો બ્રહ્મવિદ્બ્રહ્મણિ સ્થિતઃ
જે મનુષ્યને આનંદદાયક વસ્તુ મળે ત્યારે આનંદથી ફૂલી ન જાય અને દુઃખદ વસ્તુ મળે ત્યારે દુઃખી પણ ન થાય, જેનું મન સ્થિર છે, ભ્રમથી મુક્ત છે, બ્રહ્મને જાણે છે અને બ્રહ્મમાં સ્થિત છે, એ સાચો જ્ઞાની છે.
બાહ્યસ્પર્શેષ્વસક્તાત્મા વિન્દત્યાત્મનિ યત્સુખમ્ । સ બ્રહ્મયોગયુક્તાત્મા સુખમક્ષય્યમશ્રુતે
જેનું મન બાહ્ય વિષયોમાં આસક્ત નથી, તે પોતાનામાં રહેલું સાચું સુખ મેળવે છે; જે બ્રહ્મ સાથે યોગ દ્વારા એકરૂપ થયો છે, તેને એ અક્ષય સુખ મળે છે જે ઇન્દ્રિયોથી અનુભવી શકાય તેમ નથી.
યે હિ સંસ્પર્શજા ભોગા દુઃખયોનય એવ તે। આદ્યન્તવન્તઃ કૌન્તેય ન તેષુ રમતે બુધઃ
કૌંતેય, સ્પર્શથી મળતા ભોગો તો દુઃખનું મૂળ છે; એ બધાનું આરંભ અને અંત છે, તેથી બુદ્ધિમાન મનુષ્ય એમાં આનંદ નથી લેતો.
શક્નોતીહૈવ યઃ સોઢું પ્રાક્શરીરવિમોક્ષણાત્। કામક્રોધોદ્ભવં વેગં સ યુક્તઃ સ સુખી નરઃ
જે મનુષ્ય શરીર છોડ્યા પહેલા પણ કામ અને ક્રોધથી ઊભેલા જોરદાર વેગને સહન કરી શકે છે, એ સાચો યોગી છે અને એ જ સાચું સુખી મનુષ્ય છે.
યોઽન્તઃસુખોઽન્તરારામસ્તથાન્તર્જ્યોતિરેવ યઃ । સ યોગી બ્રહ્મનિર્વાણં બ્રહ્મભૂતોઽધિગચ્છતિ
જેનું સુખ અંદર છે, જેનું આનંદ અંદર છે અને જેનું પ્રકાશ પણ અંદર જ છે, એવો યોગી બ્રહ્મરૂપ થઇને બ્રહ્મમાં વિલય પામે છે.
લભન્તે બ્રહ્મનિર્વાણમૃષયઃ ક્ષીણકલ્મષાઃ। છિન્નદ્વૈધા યતાત્માનઃ સર્વભૂતહિતે રતાઃ
જેઓના પાપો નાશ પામ્યા છે, જેઓના સંશયો કપાઈ ગયા છે, જેઓનું મન સંયમિત છે અને સર્વ જીવોના હિતમાં રત છે, એવા ઋષિઓ બ્રહ્મમાં વિલય પામે છે.
કામક્રોધવિયુક્તાનાં યતીનાં યતચેતસામ્। અભિતો બ્રહ્મનિર્વાણં વર્તતે વિદિતાત્મનામ્
જેઓ કામ અને ક્રોધથી મુક્ત છે, જેઓનું મન સંયમિત છે અને જેઓએ આત્માને જાણ્યો છે, એવા યતિઓ માટે સર્વત્ર બ્રહ્મમાં વિલય પ્રાપ્ત છે.
સ્પર્શાન્કૃત્વા બહિર્બાહ્યાંશ્ચક્ષુશ્ચૈવાન્તરે ભ્રુવોઃ । પ્રાણાપાનૌ સમૌ કૃત્વા નાસાભ્યન્તરચારિણૌ
જે બાહ્ય વિષયોને બહાર રાખે છે, આંખોની દૃષ્ટિ ભ્રૂમધ્યમાં સ્થિર કરે છે અને શ્વાસ-પ્રશ્વાસને નાકમાં સમાન રીતે ચલાવે છે,
યતેન્દ્રિયમનોબુદ્ધિર્મુનિર્મોક્ષપરાયણઃ। વિગતેચ્છાભયક્રોધો યઃ સદા મુક્ત એવ સઃ
જે મુનિ પોતાના ઇન્દ્રિયો, મન અને બુદ્ધિને સંયમમાં રાખે છે, મુક્તિમાં મન લગાવે છે અને ઇચ્છા, ભય તથા ક્રોધથી મુક્ત છે, એ હંમેશા મુક્ત જ છે.
ભોક્તારં યજ્ઞતપસાં સર્વલોકમહેશ્વરમ્ । સુહૃદં સર્વભૂતાનાં જ્ઞાત્વા માં શાન્તિમૃચ્છતિ
જે મને સર્વ યજ્ઞ અને તપના ભોગતા, સર્વ લોકનો મહાન સ્વામી અને સર્વ જીવનો સારો મિત્ર જાણે છે, એ મનુષ્ય શાંતિ પ્રાપ્ત કરે છે.
અનાશ્રિતઃ કર્મફલં કાર્યં કર્મ કરોતિ યઃ। સ સંન્યાસી ચ યોગી ચ ન નિરગ્નિર્ન ચાક્રિયઃ
જે મનુષ્ય કર્મના ફળ પર આધાર રાખ્યા વિના ફરજરૂપે કર્મ કરે છે, એ જ સાચો સંન્યાસી અને યોગી છે; ફક્ત અગ્નિ ત્યાગી દેવું કે નિષ્ક્રિય રહેવું એ સંન્યાસ નથી.
યં સંન્યાસમિતિ પ્રાહુર્યોગં તં વિદ્ધિ પાણ્ડવ । ન હ્યસંન્યસ્તસિંકલ્પો યોગી ભવતિ કશ્ચન
પાંડવ, જેને સંન્યાસ કહે છે, એ જ યોગ છે એમ જાણ; કારણ કે જે સંકલ્પનો ત્યાગ નથી કરતો, એ ક્યારેય યોગી બની શકતો નથી.
આરુરુક્ષોર્મુનેર્યોગં કર્મ કારણમુચ્યતે। યોગારૂઢસ્ય તસ્યૈવ શમઃ કારણમુચ્યતે
જે મુનિ યોગમાં પ્રવેશવા ઈચ્છે છે, તેના માટે કર્મ જ સાધન છે; પણ જે યોગમાં સ્થિર થઈ ગયો છે, તેના માટે શાંતિ જ સાધન છે.
યદા હિ નેન્દ્રિયાર્થેષુ ન કર્મસ્વનુષઞ્જતે । સર્વસંકલ્પસંન્યાસી યોગારૂઢસ્તદોચ્યતે
જ્યારે મનુષ્ય ઇન્દ્રિય વિષયોમાં કે કર્મોમાં આસક્ત રહેતો નથી અને સર્વ સંકલ્પોનો ત્યાગ કરી દે છે, ત્યારે તેને યોગમાં સ્થિર કહેવાય છે.
ઉદ્ધરેદાત્મનાત્માનં નાત્માનમવસાદયેત્ । આત્મૈવ હ્યાત્મનો બન્ધુરાત્મૈવ રિપુરાત્મનઃ
મનુષ્યએ પોતે પોતાને ઊંચો લાવવો જોઈએ, પોતાનો અપમાન કરવો નહીં જોઈએ; કારણ કે પોતે પોતાનો મિત્ર પણ છે અને દુશ્મન પણ પોતે પોતે જ છે.
બન્ધુરાત્માઽઽત્મનસ્તસ્ય યેનાત્મૈવાત્મના જિતઃ। અનાત્મનસ્તુ શત્રુત્વે વર્તેતાત્મૈવ શત્રુવત્
જે પોતે પોતાને જીતે છે, તેના માટે પોતે જ મિત્ર છે; પણ જે પોતાને સંયમમાં નથી રાખતો, તેના માટે પોતે જ દુશ્મન બની જાય છે.
જિતાત્મનઃ પ્રશાન્તસ્ય પરમાત્મા સમાહિતઃ। શીતોષ્ણસુખદુઃખેષુ તથા માનાપમાનયોઃ
જેનું મન જીતેલું છે અને જે શાંત છે, તેના માટે પરમાત્મા હંમેશા સ્થિર છે — ઠંડી-ગરમી, સુખ-દુઃખ અને માન-અપમાનમાં પણ.
જ્ઞાનવિજ્ઞાનતૃપ્તાત્મા કૂટસ્થો વિજિતેન્દ્રિયઃ । યુક્ત ઇત્યુચ્યતે યોગી સમલોષ્ઠાશ્મકાઞ્ચનઃ
જે જ્ઞાન અને વિજ્ઞાનથી સંતોષ પામે છે, અડગ છે, ઇન્દ્રિયો પર વિજય મેળવ્યો છે, એવો યોગી યુક્ત કહેવાય છે અને માટી, પથ્થર અને સોનાને સમાન જુએ છે.