ઉભે સેને તુલ્યમિવોપયાતે ઉભે વ્યૂહે હૃષ્ટરૂપે નરેન્દ્ર। ઉભે ચિત્રે વનરાજિપ્રકાશે તથૈવોભે નાગરથાશ્વપૂર્ણે
બંને સેના સરખી રીતે આગળ વધી, બંને ગોઠવણ સુંદર દેખાતી હતી, રાજા; બંને વનરેખા જેવી શોભતી હતી અને બંનેમાં હાથી, રથ અને ઘોડા ભરપૂર હતાં.
ઉભે સેને બૃહત્યૌ ભીમરૂપે તથૈવોભે ભારત દુર્વિષહ્યે । તથૈવોભે સ્વર્ગજયાય સૃષ્ટે તથૈવોભે સત્પુરુષોપજુષ્ટે
બંને સેના વિશાળ અને ભયાનક હતી, હે ભરત, બંનેને હરાવવી અઘરી હતી; બંને સ્વર્ગ જીતવા એકઠી થઈ હતી અને બંનેમાં સારા પુરુષો જોડાયા હતા.
પશ્ચાન્મુખાઃ કુરવો ધાર્તરાષ્ટ્રાઃ સ્થિતાઃ પાર્થાઃ પ્રાઙ્મુખા યોત્સ્યમાનાઃ । દૈત્યેન્દ્રસેનેવ ચ કૌરવાણાં દેવેન્દ્રસેનેવ ચ પાણ્ડવાનામ્
કૌરવો અને ધૃતરાષ્ટ્રપુત્રો પશ્ચિમ તરફ મોખે ઊભા રહ્યા, જ્યારે પાંડવો પૂર્વ તરફ મોઢું કરીને યુદ્ધ માટે તૈયાર ઊભા હતા; કૌરવોની સેના જાણે દૈત્યરાજાની અને પાંડવોની જાણે દેવરાજાની હતી.
શીતો વાયુઃ પૃષ્ઠતઃ પાણ્ડવાનાં ધાર્તરાષ્ટ્રાઞ્શ્વાપદા વ્યાહરન્ત । ગજેન્દ્રાણાં મદગન્ધાંશ્ચ તીવ્રા- ન્ન સેહિરે તવ પુત્રસ્ય નાગાઃ
પાંડવોની પાછળથી ઠંડો પવન ફૂંકાતો હતો, જ્યારે ધૃતરાષ્ટ્રપુત્રોની સેના પર જંગલી પ્રાણીઓ ગર્જના કરતા હતા; તારા પુત્રના હાથીઓને ઉન્મત્ત હાથીઓની તીવ્ર સુગંધ સહનાતી નહોતી.
દુર્યોધનો હસ્તિનં પદ્મવર્ણં સુવર્ણકક્ષં જાલવન્તં પ્રભિન્નમ્ । સમાસ્થિતો મધ્યગતઃ કુરૂણાં સંસ્તૂયમાનો બન્દિભિર્માગધૈશ્ચ
દુર્યોધન કમળ જેવા રંગના, સોનાની કવચવાળા અને જાળાવાળા હાથી પર બેઠો હતો, કુરુઓની વચ્ચે, અને બંદીગણ તથા માગધ ગાયકોએ તેની પ્રશંસા કરી.
ચન્દ્રપ્રભં શ્વેતમથાતપત્રં સૌવર્ણસ્રગ્ભ્રાજતિ ચોત્તમાઙ્ગે । તં સર્વતઃ શકુનિઃ પાર્વતીયૈઃ સાર્ધં ગાન્ધારૈર્યાતિ ગાન્ધારરાજઃ
ચાંદની જેવું સફેદ છત્ર, સોનાની માળાથી શોભતું, દુર્યોધનના શિર પર ઝગમગતું હતું; આસપાસ શકુની અને પર્વતીય ગાંધાર યુધ્ધાઓ સાથે ગાંધારરાજ આગળ વધતો હતો.
ભીષ્મોઽગ્રતઃ સર્વસૈન્યસ્ય વૃદ્ધઃ શ્વેતચ્છત્રઃ શ્વેતધનુઃ સખઙ્ગઃ । શ્વેતોષ્ણીષઃ પાણ્ડુરેણ ધ્વજેન શ્વેતૈરશ્વૈઃ શ્વેતશૈલપ્રકાશૈઃ
ભીષ્મ, વૃદ્ધ, આખી સેના આગળ, સફેદ છત્ર, સફેદ ધનુષ્ય, ખડગ અને સફેદ પાગ સાથે ઊભા હતા; તેમનો ધ્વજ સફેદ, ઘોડા પણ સફેદ અને હિમશૈલ જેવા તેજસ્વી હતા.
તસ્ય સૈન્યે ધાર્તરાષ્ટ્રાશ્ચ સર્વે બાહ્લીકાનામેકદેશઃ શલશ્ચ। યે ચામ્બષ્ઠાઃ ક્ષત્રિયા યે ચ સિન્ધો- સ્તથા સૌવીરાઃ પઞ્ચનદાશ્ચ શૂરાઃ
તેમની સેના સાથે બધા ધૃતરાષ્ટ્રપુત્રો, બાહ્લિકોના એક વિભાગ, શલ, અંબષ્ઠ ક્ષત્રિય, સિંધુ, સૌવીર અને પંચનદના વિરસૂરાં જોડાયા હતા.
શોણૈર્હયૈ રુક્મરથો મહાત્મા દ્રોણો ધનુષ્પાણિરદીનસત્વઃ । આપ્તો ગુરુઃ પ્રથિતઃ સર્વરાજ્ઞાં પશ્ચાચ્ચમૂમિન્દ્ર ઇવાભિયાતિ
મહાન આત્માવાળા દ્રોણ, લાલ ઘોડાં અને સોનાના રથ પર, ધનુષ્ય હાથમાં લઈને, અડગ મનથી, સર્વ રાજાઓમાં પ્રસિદ્ધ ગુરુ તરીકે, આખી સેના પાછળથી ઇન્દ્ર જેવો આગળ વધ્યો.
વાર્ધક્ષત્રિઃ સર્વસૈન્યસ્ય મધ્યે ભૂરિશ્રવાઃ પુરુમિત્રો જયશ્ચ। સાલ્વા મત્સ્યાઃ કેકયાશ્ચેતિ સર્વે ગજાનીકૈર્ભ્રાતરો યોત્સ્યમાનાઃ
આખી સેના વચ્ચે વાર્ધક્ષત્રિ, ભૂરિશ્રવ, પુરુમિત્ર અને જય હતા; સર્વ સાલ્વ, મત્સ્ય, કેકય અને તેમના ભાઈઓ હાથીદળ સાથે યુદ્ધ માટે તૈયાર હતા.
શારદ્વતશ્ચોત્તરધૂર્મહાત્મા મહેષ્વાસો ગૌતમશ્ચિત્રયોધી। શકૈઃ કિરાતૈર્યવનૈઃ પહ્લવૈશ્ચ સાર્ધં ચમૂમુત્તરતોઽભિયાતિ
શારદ્વતના પુત્ર, મહાન આત્માવાળા અને ગૌતમ વંશના વિખ્યાત ધનુર્ધર, ઉત્તર તરફથી પોતાના સૈનિકો સાથે, શક, કિરાત, યવન અને પહ્લવો સાથે આગળ વધે છે.
મહારથૈર્વષ્ણિભોજૈઃ સુગુપ્તં સુરાષ્ટ્રકૈર્વિદિતૈરાત્તશસ્ત્રૈઃ । બૃહદ્બલં કૃતવર્માભિગુપ્તં બલં ત્વદીયં દક્ષિણેનાભિયાતિ
તમારી સેના દક્ષિણ તરફથી, વૃષ્ણિ અને ભોજના મહાબલી રથીઓ તથા શસ્ત્રધારી પ્રસિદ્ધ સુરાષ્ટ્રીઓ દ્વારા સારી રીતે રક્ષાયુક્ત છે. કૃતવર્મા અને બૃહદ્બલ પણ તેને રક્ષણ આપે છે.
સંશપ્તકાનામયુતં રથાનાં મૃત્યુર્જયો વાર્જુનસ્યેતિ સૃષ્ટાઃ। યેનાર્જુનસ્તેન રાજન્કૃતાસ્ત્રાઃ પ્રયાતારસ્તે ત્રિગર્તાશ્ચ શૂરાઃ
દસ હજાર સંશપ્તક રથીઓ અર્જુન સામે મુકવામાં આવ્યા છે, જાણે કે તેઓ મૃત્યુ કે વિજય સમાન છે. રાજા, તે ત્રિગર્તના વિરલ યોદ્ધાઓ, શસ્ત્રકૌશલ્યમાં પારંગત, અર્જુનનો સામનો કરવા નીકળી પડ્યા છે.
સાગ્રં શતસહસ્રં તુ નાગાનાં તવ ભારત । નાગેનાગે રથશતં શતમશ્વા રથેરથે
હે ભારત, તમારી સેના માં એક લાખ હાથીઓ છે, દરેક હાથી સામે એક હાથી, દરેક રથ સામે સો રથ અને દરેક ઘોડા સામે સો ઘોડા છે.
અશ્વેઽશ્વે દશ ધાનુષ્કા ધાનુષ્કે શત ચર્મિણઃ। એવં વ્યૂઢાન્યનીકાનિ ભીષ્મેણ તવ ભારત
દરેક ઘોડા માટે દસ ધનુર્ધર છે અને દરેક ધનુર્ધર માટે સો ઢાલધારી છે. હે ભારત, ભીષ્મે તમારી સેનાને આવી રીતે ગોઠવી છે.
સંવ્યૂહ્ય માનુષં વ્યૂહં દૈવં ગાન્ધર્વમાસુરમ્। દિવસેદિવસે પ્રાપ્તે ભીષ્મઃ શાન્તનવોઽગ્રણીઃ
શાંતનુપુત્ર ભીષ્મ, દરેક દિવસે, માનવ, દૈવી, ગાંધર્વ અને આસુર વ્યૂહોમાં સેનાને ગોઠવે છે.
મહારથૌઘવિપુલઃ સમુદ્ર ઇવ ઘોષવાન્। ભીષ્મેણ ધાર્તરાષ્ટ્રાણાં વ્યૂહઃ પ્રત્યઙ્મુખો યુધિ
ભીષ્મ દ્વારા ગોઠવાયેલ ધૃતરાષ્ટ્રપુત્રોની સેના મહારથીઓથી ભરેલી, સમુદ્ર જેવી વિશાળ અને ગર્જના કરતી, યુદ્ધમાં સામેથી ઉભી છે.
અનન્તરૂપા ધ્વજિની નરેન્દ્ર ભીમા ત્વદીયા ન તુ પાણ્ડવાનામ્। તાં ચૈવ મન્યે બૃહતીં દુષ્પ્રઘર્ષાં યસ્યા નેતા કેશવશ્ચાર્જુનશ્ચ
હે રાજા, તમારી સેના અનેક પ્રકારની અને ભયાનક છે, પાંડવોની નહિ. છતાં, હું એ સેના માનું છું કે જેનું નેતૃત્વ કેશવ અને અર્જુન કરે છે, તે વિશાળ અને જીતવી મુશ્કેલ છે.
બૃહતીં ધાર્તરાષ્ટ્રસ્ય સેનાં દૃષ્ટ્વા સમુદ્યતામ્। વિષાદમગમદ્રાજા કુન્તીપુત્રો યુધિષ્ઠિરઃ
ધૃતરાષ્ટ્રપુત્રોની વિશાળ અને યુદ્ધ માટે તૈયાર સેના જોઈ, કુંતીપુત્ર યુધિષ્ઠિર રાજાને મનમાં ઉદાસીનતા આવી ગઈ.
વ્યૂહં ભીષ્મેણ ચાભેદ્યં કલ્પિતં પ્રેક્ષ્ય પાણ્ડવઃ। અભેદ્યમિવ સંપ્રેક્ષ્ય વિવર્ણોઽર્જુનમબ્રવીત્
ભીષ્મે ગોઠવેલી અખંડ વ્યૂહરચના જોઈ, પાંડવ યુધિષ્ઠિર ચિંતિત અને ફિકરભર્યા થઈ અર્જુનને કહ્યું.
ધનઞ્જય કથં શક્યમસ્માભિર્યોદ્ધુમાહવે । ધાર્તરાષ્ટ્રૈર્મહાબાહો યેષાં યોદ્ધા પિતામહઃ
"ધનંજય, કેવી રીતે આપણે આ યુદ્ધમાં ધૃતરાષ્ટ્રપુત્રો સામે લડી શકીશું, જેઓના મુખ્ય યોદ્ધા આપણા પિતામહ ભીષ્મ છે?"
અક્ષોભ્યોઽયમભેદ્યશ્ચ ભીષ્મેણામિત્રકર્ષિણા । કલ્પિતઃ શાસ્ત્રદૃષ્ટેન વિધિના ભૂરિવર્ચસા
"ભીષ્મે, શત્રુઓને હરાવનાર, શાસ્ત્રવિદ્યાથી અને મહાન કૌશલ્યથી ગોઠવેલી આ વ્યૂહરચના અડગ અને અખંડ છે."
તે વયં સંશય્નં પ્રાપ્તાઃ સસૈન્યાઃ શત્રુકર્ષણ । કથમસ્માન્મહાવ્યૂહાદુત્થાનં નો ભવિષ્યતિ
"હું અને મારી આખી સેના સંશયમાં પડી ગયા છીએ, હે શત્રુવિજયી. આ મહાન વ્યૂહમાંથી આપણે કેવી રીતે બહાર નીકળીશું?"
અથાર્જુનોઽબ્રવીત્પાર્થં યુધિષ્ઠિરમમિત્રહા । વિષણ્ણમિવ સંપ્રેક્ષ્ય તવ રાજન્નનીકિનીમ્
પછી અર્જુને, યુધિષ્ઠિરને, જે તમારી સેનાને જોઈ ઉદાસ લાગતો હતો, તેને કહ્યું.
પ્રજ્ઞયાભ્યધિકાઞ્શૂરાન્ગુણયુક્તાન્બહૂનપિ । જયન્ત્યલ્પતરા યેન તન્નિબોધ વિશાંપતે
"હે રાજાઓના રાજા, જાણો કે જેઓ બુદ્ધિ અને ગુણોથી યુક્ત હોય છે, તેઓ ઓછા હોવા છતાં પણ અનેક શૂરવીરોને જીતે છે."
તત્ર તે કારણં રાજન્પ્રવક્ષ્યામ્યનસૂયવે । નારદસ્તમૃષિર્વેદ ભીષ્મદ્રોણૌ ચ પાણ્ડવ
"હે રાજા, હું તને તેનું કારણ કહું છું, નિર્દોષપણે. તે મહર્ષિ નારદ, ભીષ્મ અને દ્રોણ પણ જાણે છે, હે પાંડવ."
એનમેવાર્થમાશ્રિત્ય યુદ્ધે દેવાસુરેઽબ્રવીત્। પિતામહઃ કિલ પુરા મહેન્દ્રાદીન્દિવૌકસઃ
"આ જ વાત આધાર બનાવી, પિતામહે કદીકાળે દેવાસુર યુદ્ધમાં મહેન્દ્ર અને અન્ય દેવતાઓને કહેલી હતી."
ન તથા બલવીર્યાભ્યાં જયન્તિ વિજિગીષવઃ । યથા સત્યાનૃશંસ્યાભ્યાં ધર્મેણૈવોદ્યમેન ચ
"જે વિજય ઇચ્છે છે, તેઓ બળ અને પરાક્રમથી એટલા નથી જીતતા, જેટલા સત્ય, દયા, ધર્મ અને પ્રયત્નથી જીતે છે."
ત્વક્ત્વાઽધર્મં તથા સર્વે ધર્મં ચોત્તમમાસ્થિતાઃ । યુધ્યધ્વમતહંકારા યતો ધર્મસ્તતો જયઃ
અધર્મને છોડી, બધા જ ઉત્તમ ધર્મને અપનાવ્યા છે. હવે તમે અહંકાર વિના યુદ્ધ કરો, કેમ કે જ્યાં ધર્મ છે, ત્યાં જ વિજય છે.
એવં રાજન્વિજાનીહિ ધ્રુવોઽસ્માકં રણે જયઃ। યથા તુ નારદઃ પ્રાહ યતઃ કૃષ્ણસ્તતો જયઃ
હે રાજા, એ રીતે નિશ્ચયથી જાણો કે યુદ્ધમાં અમારો વિજય નિશ્ચિત છે; જેમ નારદજીએ કહ્યું છે, જ્યાં કૃષ્ણ છે, ત્યાં વિજય છે.