વિષ્વગ્વાતાશ્ચ વિવવુર્નીચૈઃ શર્કરકર્ષિણઃ । રજશ્ચોદ્ધૂયત મહત્તમ આચ્છાદયઞ્જગત્
ચારે તરફથી ધૂળ ઉડાડતા અને નાના પથ્થરો સાથે પવન ફૂંકાતા, મોટું ધૂળનું વાદળ ઊઠ્યું અને આખી દુનિયાને અંધકારથી ઢાંકી દીધું.
પપાત મહતી ચોલ્કા પ્રાઙ્ભુખી ભરતર્ષભ । ઉદ્યન્તં સૂર્યમાહત્ય વ્યશીર્યત મહાસ્વના
હે ભરતશ્રેષ્ઠ, એક વિશાળ જ્વલંત ઉલ્કા પૂર્વ દિશામાં પડી, ઉગતા સૂર્યને અથડાઈ અને ભયાનક અવાજ સાથે તૂટી પડી.
અથ સંનહ્યમાનેષુ સૈન્યેષુ ભરતર્ષભ । નિષ્પ્રભોઽભ્યુદ્યયૌ સૂર્યઃ સઘોષં ભૂશ્ચચાલ ચ
ત્યારે, હે ભરતવંશી, બંને સેના ગોઠવાઈ રહી હતી ત્યારે, સૂર્ય પ્રકાશ વિના ઊગ્યો અને ધરા ભારે ગર્જના સાથે ધ્રુજી ઉઠી.
વ્યશીર્યત સનાદા ચ ભૂસ્તદા ભરતર્ષભ । નિર્ઘાતા બહવો રાજન્દિક્ષુ સર્વાસુ ચાભવન્ । પ્રાદુરાસીદ્રજસ્તીવ્રં ન પ્રાજ્ઞાયત કિંચન
એ સમયે, હે ભરતવંશી, ધરા ફાટી અને ધ્વનિથી ગૂંજી ઉઠી; ચારેય દિશામાં અનેક વીજળીના ગજગજાટ થયા, ઘનઘોર ધૂળ ઉડી, અને કંઈ દેખાતું નહોતું.
ધ્વજાનાં ધૂયમાનાનાં સહસા માતરિશ્વના । કિઙ્કિણીજાલબદ્ધાનાં કાઞ્ચનસ્રગ્વરામ્બરૈઃ
સોનાની માળા અને સુંદર વસ્ત્રોથી શોભિત ધ્વજાઓ, પવનથી અચાનક ધ્રુજી ઉઠ્યા અને કિનકિનિયાંની ઝાંઝર વાગવા લાગી.
મહતાં સપતાકાનામાદિત્યસમતેજસામ્ । સર્વં ઝણઝણીભૂતમાસીત્તાલવનેષ્વિવ
મહાન ધ્વજાઓ, જે સૂર્ય જેટલા તેજસ્વી હતા, બધે જ ઝણઝણાટથી ગૂંજી ઉઠ્યા, જાણે તાડના વનમાં પાંદડાં ખડખડાવે તેમ.
એવં તે પુરુષવ્યાઘ્રાઃ પાણ્ડવા યુદ્ધનન્દિનઃ । વ્યવસ્થિતાઃ પ્રતિવ્યૂહ્ય તવ પુત્રસ્ય વાહિનીમ્
એ રીતે, યુદ્ધમાં આનંદ માણનારા પાંડવો, પુરુષસિંહો, તારી પુત્રની સેના સામે ગોઠવાઈને મક્કમ ઊભા રહ્યા.
ગ્રસન્ત ઇવ મઞ્જાનો યોધાનાં ભરતર્ષભ । દૃષ્ટ્વાગ્રતો ભીમસેનં ગદાપાણિમવસ્થિતમ્
ભીમસેનને આગળ, ગદા હાથમાં લઈ ઊભેલા જોઈ, પાંડવો જાણે યોદ્ધાઓને ગળી જવા તત્પર હોય તેમ લાગતું હતું, હે ભરતવંશી.
સૂર્યોદયે સઞ્જય કે નુ પૂર્વં યુયુત્સવો હૃષ્યમાણા ઇવાસન્। મામકા વા ભીષ્મનેત્રાઃ સમીપે પાણ્ડવા વા ભીમનેત્રાસ્તદાનીમ્
સંજય, સૂર્યોદયે, યુદ્ધની આતુરતા સાથે સૌમાં સૌપ્રથમ આનંદ કોણે વ્યક્ત કર્યો—મારા ભીષ્મના નેતૃત્વવાળા લોકો કે ભીમના નેતૃત્વવાળા પાંડવો?
કેષાં જઘન્યૌ સમસૂર્યૌ સવાયૂ કેષાં સેનાં શ્વાપદાશ્ચાભષન્ત । કેષાં યૂનાં મુખવર્ણાઃ પ્રસન્નાઃ સર્વં હ્યેતદ્બ્રૂહિ તત્ત્વં યથાવત્
કwhose સેના પાછળથી સૂર્ય અને પવન પડતો હતો? કયાં યોદ્ધાઓ પર જંગલી પ્રાણીઓ ગર્જના કરતા હતા? કયાં યુવાનોના ચહેરા તેજસ્વી હતા? આ બધું સાચું અને વિગતે કહો.
ઉભે સેને તુલ્યમિવોપયાતે ઉભે વ્યૂહે હૃષ્ટરૂપે નરેન્દ્ર। ઉભે ચિત્રે વનરાજિપ્રકાશે તથૈવોભે નાગરથાશ્વપૂર્ણે
બંને સેના સરખી રીતે આગળ વધી, બંને ગોઠવણ સુંદર દેખાતી હતી, રાજા; બંને વનરેખા જેવી શોભતી હતી અને બંનેમાં હાથી, રથ અને ઘોડા ભરપૂર હતાં.
ઉભે સેને બૃહત્યૌ ભીમરૂપે તથૈવોભે ભારત દુર્વિષહ્યે । તથૈવોભે સ્વર્ગજયાય સૃષ્ટે તથૈવોભે સત્પુરુષોપજુષ્ટે
બંને સેના વિશાળ અને ભયાનક હતી, હે ભરત, બંનેને હરાવવી અઘરી હતી; બંને સ્વર્ગ જીતવા એકઠી થઈ હતી અને બંનેમાં સારા પુરુષો જોડાયા હતા.
પશ્ચાન્મુખાઃ કુરવો ધાર્તરાષ્ટ્રાઃ સ્થિતાઃ પાર્થાઃ પ્રાઙ્મુખા યોત્સ્યમાનાઃ । દૈત્યેન્દ્રસેનેવ ચ કૌરવાણાં દેવેન્દ્રસેનેવ ચ પાણ્ડવાનામ્
કૌરવો અને ધૃતરાષ્ટ્રપુત્રો પશ્ચિમ તરફ મોખે ઊભા રહ્યા, જ્યારે પાંડવો પૂર્વ તરફ મોઢું કરીને યુદ્ધ માટે તૈયાર ઊભા હતા; કૌરવોની સેના જાણે દૈત્યરાજાની અને પાંડવોની જાણે દેવરાજાની હતી.
શીતો વાયુઃ પૃષ્ઠતઃ પાણ્ડવાનાં ધાર્તરાષ્ટ્રાઞ્શ્વાપદા વ્યાહરન્ત । ગજેન્દ્રાણાં મદગન્ધાંશ્ચ તીવ્રા- ન્ન સેહિરે તવ પુત્રસ્ય નાગાઃ
પાંડવોની પાછળથી ઠંડો પવન ફૂંકાતો હતો, જ્યારે ધૃતરાષ્ટ્રપુત્રોની સેના પર જંગલી પ્રાણીઓ ગર્જના કરતા હતા; તારા પુત્રના હાથીઓને ઉન્મત્ત હાથીઓની તીવ્ર સુગંધ સહનાતી નહોતી.
દુર્યોધનો હસ્તિનં પદ્મવર્ણં સુવર્ણકક્ષં જાલવન્તં પ્રભિન્નમ્ । સમાસ્થિતો મધ્યગતઃ કુરૂણાં સંસ્તૂયમાનો બન્દિભિર્માગધૈશ્ચ
દુર્યોધન કમળ જેવા રંગના, સોનાની કવચવાળા અને જાળાવાળા હાથી પર બેઠો હતો, કુરુઓની વચ્ચે, અને બંદીગણ તથા માગધ ગાયકોએ તેની પ્રશંસા કરી.
ચન્દ્રપ્રભં શ્વેતમથાતપત્રં સૌવર્ણસ્રગ્ભ્રાજતિ ચોત્તમાઙ્ગે । તં સર્વતઃ શકુનિઃ પાર્વતીયૈઃ સાર્ધં ગાન્ધારૈર્યાતિ ગાન્ધારરાજઃ
ચાંદની જેવું સફેદ છત્ર, સોનાની માળાથી શોભતું, દુર્યોધનના શિર પર ઝગમગતું હતું; આસપાસ શકુની અને પર્વતીય ગાંધાર યુધ્ધાઓ સાથે ગાંધારરાજ આગળ વધતો હતો.
ભીષ્મોઽગ્રતઃ સર્વસૈન્યસ્ય વૃદ્ધઃ શ્વેતચ્છત્રઃ શ્વેતધનુઃ સખઙ્ગઃ । શ્વેતોષ્ણીષઃ પાણ્ડુરેણ ધ્વજેન શ્વેતૈરશ્વૈઃ શ્વેતશૈલપ્રકાશૈઃ
ભીષ્મ, વૃદ્ધ, આખી સેના આગળ, સફેદ છત્ર, સફેદ ધનુષ્ય, ખડગ અને સફેદ પાગ સાથે ઊભા હતા; તેમનો ધ્વજ સફેદ, ઘોડા પણ સફેદ અને હિમશૈલ જેવા તેજસ્વી હતા.
તસ્ય સૈન્યે ધાર્તરાષ્ટ્રાશ્ચ સર્વે બાહ્લીકાનામેકદેશઃ શલશ્ચ। યે ચામ્બષ્ઠાઃ ક્ષત્રિયા યે ચ સિન્ધો- સ્તથા સૌવીરાઃ પઞ્ચનદાશ્ચ શૂરાઃ
તેમની સેના સાથે બધા ધૃતરાષ્ટ્રપુત્રો, બાહ્લિકોના એક વિભાગ, શલ, અંબષ્ઠ ક્ષત્રિય, સિંધુ, સૌવીર અને પંચનદના વિરસૂરાં જોડાયા હતા.
શોણૈર્હયૈ રુક્મરથો મહાત્મા દ્રોણો ધનુષ્પાણિરદીનસત્વઃ । આપ્તો ગુરુઃ પ્રથિતઃ સર્વરાજ્ઞાં પશ્ચાચ્ચમૂમિન્દ્ર ઇવાભિયાતિ
મહાન આત્માવાળા દ્રોણ, લાલ ઘોડાં અને સોનાના રથ પર, ધનુષ્ય હાથમાં લઈને, અડગ મનથી, સર્વ રાજાઓમાં પ્રસિદ્ધ ગુરુ તરીકે, આખી સેના પાછળથી ઇન્દ્ર જેવો આગળ વધ્યો.
વાર્ધક્ષત્રિઃ સર્વસૈન્યસ્ય મધ્યે ભૂરિશ્રવાઃ પુરુમિત્રો જયશ્ચ। સાલ્વા મત્સ્યાઃ કેકયાશ્ચેતિ સર્વે ગજાનીકૈર્ભ્રાતરો યોત્સ્યમાનાઃ
આખી સેના વચ્ચે વાર્ધક્ષત્રિ, ભૂરિશ્રવ, પુરુમિત્ર અને જય હતા; સર્વ સાલ્વ, મત્સ્ય, કેકય અને તેમના ભાઈઓ હાથીદળ સાથે યુદ્ધ માટે તૈયાર હતા.
શારદ્વતશ્ચોત્તરધૂર્મહાત્મા મહેષ્વાસો ગૌતમશ્ચિત્રયોધી। શકૈઃ કિરાતૈર્યવનૈઃ પહ્લવૈશ્ચ સાર્ધં ચમૂમુત્તરતોઽભિયાતિ
શારદ્વતના પુત્ર, મહાન આત્માવાળા અને ગૌતમ વંશના વિખ્યાત ધનુર્ધર, ઉત્તર તરફથી પોતાના સૈનિકો સાથે, શક, કિરાત, યવન અને પહ્લવો સાથે આગળ વધે છે.
મહારથૈર્વષ્ણિભોજૈઃ સુગુપ્તં સુરાષ્ટ્રકૈર્વિદિતૈરાત્તશસ્ત્રૈઃ । બૃહદ્બલં કૃતવર્માભિગુપ્તં બલં ત્વદીયં દક્ષિણેનાભિયાતિ
તમારી સેના દક્ષિણ તરફથી, વૃષ્ણિ અને ભોજના મહાબલી રથીઓ તથા શસ્ત્રધારી પ્રસિદ્ધ સુરાષ્ટ્રીઓ દ્વારા સારી રીતે રક્ષાયુક્ત છે. કૃતવર્મા અને બૃહદ્બલ પણ તેને રક્ષણ આપે છે.
સંશપ્તકાનામયુતં રથાનાં મૃત્યુર્જયો વાર્જુનસ્યેતિ સૃષ્ટાઃ। યેનાર્જુનસ્તેન રાજન્કૃતાસ્ત્રાઃ પ્રયાતારસ્તે ત્રિગર્તાશ્ચ શૂરાઃ
દસ હજાર સંશપ્તક રથીઓ અર્જુન સામે મુકવામાં આવ્યા છે, જાણે કે તેઓ મૃત્યુ કે વિજય સમાન છે. રાજા, તે ત્રિગર્તના વિરલ યોદ્ધાઓ, શસ્ત્રકૌશલ્યમાં પારંગત, અર્જુનનો સામનો કરવા નીકળી પડ્યા છે.
સાગ્રં શતસહસ્રં તુ નાગાનાં તવ ભારત । નાગેનાગે રથશતં શતમશ્વા રથેરથે
હે ભારત, તમારી સેના માં એક લાખ હાથીઓ છે, દરેક હાથી સામે એક હાથી, દરેક રથ સામે સો રથ અને દરેક ઘોડા સામે સો ઘોડા છે.
અશ્વેઽશ્વે દશ ધાનુષ્કા ધાનુષ્કે શત ચર્મિણઃ। એવં વ્યૂઢાન્યનીકાનિ ભીષ્મેણ તવ ભારત
દરેક ઘોડા માટે દસ ધનુર્ધર છે અને દરેક ધનુર્ધર માટે સો ઢાલધારી છે. હે ભારત, ભીષ્મે તમારી સેનાને આવી રીતે ગોઠવી છે.
સંવ્યૂહ્ય માનુષં વ્યૂહં દૈવં ગાન્ધર્વમાસુરમ્। દિવસેદિવસે પ્રાપ્તે ભીષ્મઃ શાન્તનવોઽગ્રણીઃ
શાંતનુપુત્ર ભીષ્મ, દરેક દિવસે, માનવ, દૈવી, ગાંધર્વ અને આસુર વ્યૂહોમાં સેનાને ગોઠવે છે.
મહારથૌઘવિપુલઃ સમુદ્ર ઇવ ઘોષવાન્। ભીષ્મેણ ધાર્તરાષ્ટ્રાણાં વ્યૂહઃ પ્રત્યઙ્મુખો યુધિ
ભીષ્મ દ્વારા ગોઠવાયેલ ધૃતરાષ્ટ્રપુત્રોની સેના મહારથીઓથી ભરેલી, સમુદ્ર જેવી વિશાળ અને ગર્જના કરતી, યુદ્ધમાં સામેથી ઉભી છે.
અનન્તરૂપા ધ્વજિની નરેન્દ્ર ભીમા ત્વદીયા ન તુ પાણ્ડવાનામ્। તાં ચૈવ મન્યે બૃહતીં દુષ્પ્રઘર્ષાં યસ્યા નેતા કેશવશ્ચાર્જુનશ્ચ
હે રાજા, તમારી સેના અનેક પ્રકારની અને ભયાનક છે, પાંડવોની નહિ. છતાં, હું એ સેના માનું છું કે જેનું નેતૃત્વ કેશવ અને અર્જુન કરે છે, તે વિશાળ અને જીતવી મુશ્કેલ છે.
બૃહતીં ધાર્તરાષ્ટ્રસ્ય સેનાં દૃષ્ટ્વા સમુદ્યતામ્। વિષાદમગમદ્રાજા કુન્તીપુત્રો યુધિષ્ઠિરઃ
ધૃતરાષ્ટ્રપુત્રોની વિશાળ અને યુદ્ધ માટે તૈયાર સેના જોઈ, કુંતીપુત્ર યુધિષ્ઠિર રાજાને મનમાં ઉદાસીનતા આવી ગઈ.
વ્યૂહં ભીષ્મેણ ચાભેદ્યં કલ્પિતં પ્રેક્ષ્ય પાણ્ડવઃ। અભેદ્યમિવ સંપ્રેક્ષ્ય વિવર્ણોઽર્જુનમબ્રવીત્
ભીષ્મે ગોઠવેલી અખંડ વ્યૂહરચના જોઈ, પાંડવ યુધિષ્ઠિર ચિંતિત અને ફિકરભર્યા થઈ અર્જુનને કહ્યું.