સંપ્રયાતાન્કુરૂન્દૃષ્ટ્વા પાણ્ડંવાનાં મહાચમૂઃ। ગઙ્ગેવ પૂર્ણા સ્તિમિતા સ્પન્દમાના વ્યદૃશ્યત
કૌરવો આગળ વધતા, પાંડવોની મહાસેના ભરપૂર અને શાંત, છતાં અંદરથી ધડકતી ગંગા જેવી દેખાતી હતી.
ભીમસેનોઽગ્રણીસ્તેષાં ધૃષ્ટદ્યુમ્નશ્ચ વીર્યવાન્ । નકુલઃ સહદેવશ્ચ ધૃષ્ટકેતુશ્ચ પાર્થિવઃ
ભીમસેન એ સેનાનું નેતૃત્વ કરતો હતો, અને સાથે પરાક્રમી ધૃષ્ટદ્યુમ્ન, નકુલ, સહદેવ અને રાજા ધૃષ્ટકેતુ હતા.
વિરાટશ્ચ તતઃ પશ્ચાદ્રાજાથાક્ષૌહિણીવૃતઃ । ભ્રાતૃભિઃ સહ પુત્રૈશ્ચ સોઽભ્યરક્ષત પૃષ્ઠતઃ
પછી રાજા વિરાટ પોતાની આખી સેના સાથે, ભાઈઓ અને પુત્રો સાથે મળીને, પાછળથી રક્ષા કરતા હતા.
ચક્રરક્ષૌ તુ ભીમસ્ય માદ્રીપુત્રૌ મહાદ્યુતી। દ્રૌપદેયાઃ સસૌભદ્રાઃ પૃષ્ઠગોપાસ્તરસ્વિનઃ
માદ્રીપુત્રો તેજસ્વી ભીમના બાજુઓની રક્ષા કરતા હતા; દ્રૌપદીપુત્રો અને સાઉભદ્ર પણ ઝડપથી પાછળથી રક્ષા કરતા હતા.
ધૃષ્ટદ્યુમ્નશ્ચ પાઞ્ચાલ્યસ્તેષાં ગોપ્તા મહારથઃ । સહિતઃ પૃતનાશૂરૈઃ રથમુખ્યૈઃ પ્રભદ્રકૈઃ
દ્રુપદપુત્ર ધૃષ્ટદ્યુમ્ન એ મહાન રથીઓમાંના હતા, અને તેઓ જ એ સેનાનો રક્ષક બન્યો હતો. તેમના સાથે પરાક્રમી યુદ્ધવીરો, શ્રેષ્ઠ રથીઓ અને પ્રસિદ્ધ પ્રભદ્રકાઓ પણ જોડાયા હતા.
શિખણ્ડી તુ તતઃ પશ્ચાદર્જુનેનાભિરક્ષિતઃ। યત્તો ભીષ્મવિનાશાય પ્રયયૌ ભરતર્ષભ
પછી શિખંડીએ, અર્જુન દ્વારા સુરક્ષિત રહીને, ભીષ્મના વિનાશ માટે દૃઢ નિશ્ચય સાથે આગળ વધ્યો.
પૃષ્ઠતોઽપ્યર્જુનસ્યાસીદ્યુયુધાનો મહાબલઃ । ચક્રરક્ષૌ તુ પાઞ્ચાલ્યૌ યુધામન્યૂત્તમોજસૌ
અર્જુનના પાછળ મહાબલવાન યુયુધાન ઉભો રહ્યો. અર્જુનના રથના ચકરાંની રક્ષા માટે પાંડવ પક્ષના યુધામન્યુ અને ઉત્તમૌજ પણ હાજર હતા.
રાજા તુ મધ્યમાનીકે કુન્તીપુત્રો યુધિષ્ઠિરઃ । બૃહદ્ભીઃ કુઞ્જરૈર્મત્તૈશ્ચલદ્ભિરચલૈરિવ
મધ્યમાં કુંતીપુત્ર રાજા યુધિષ્ઠિર પોતાના આસપાસ ગર્જના કરતા અને ડોલતા મહાન હાથીઓથી ઘેરાયેલા હતા, જે પહાડો જેવી ભવ્યતા ધરાવતા હતા.
અક્ષૌહિણ્યાથ પાઞ્ચાલ્યો યજ્ઞસેનો મહામનાઃ । વિરાટમન્વયાત્પશ્ચાત્પાણ્ડવાર્થં પરાક્રમી
પછી પાંડવોના હિત માટે, મહાન મનવાળો પાંચાલ યજ્ઞસેન પોતાની આખી સેનાને લઈને પરાક્રમી વિરાટના પાછળથી જોડાયો.
તેષામાદિત્યચન્દ્રાભાઃ કનકોત્તમભૂષણાઃ । નાનાચિહ્નધરા રાજન્રથેષ્વાસન્મહાધ્વજાઃ
હે રાજન, તેમની વચ્ચે રથો પર સૂર્ય-ચંદ્ર જેવી તેજસ્વી અને શ્રેષ્ઠ સોનાથી શોભાયમાન, વિવિધ ચિહ્નો ધરાવતી મહાન ધ્વજાઓ ફફડતી હતી.
સમુત્સાર્ય તતઃ પશ્ચાદ્ધૃષ્ટદ્યુમ્નો મહારથઃ । ભ્રાતૃભિઃ સહપુત્રૈશ્ચ સોઽભ્યરક્ષદ્યુધિષ્ઠિરમ્
પછી ધૃષ્ટદ્યુમ્ન એ મહારથીએ, રસ્તો સાફ કરીને, પોતાના ભાઈઓ અને પુત્રો સાથે યુધિષ્ઠિરની યુદ્ધમાં રક્ષા કરી.
ત્વદીયાનાં પરેષાં ચ રથેષુ વિપુલાન્ધ્વજાન્। અભિભૂયાર્જુનસ્યૈકો રથે તસ્થૌ મહાકપિઃ
તમારા અને વિરોધી બંને પક્ષના રથો પર વિશાળ ધ્વજાઓ વચ્ચે, અર્જુનના રથ પર માત્ર મહાકપિનું ચિહ્ન જ વિશેષ રીતે ઊભું હતું.
પદાતાસ્ત્વગ્રતોઽગચ્છન્નસિશક્ત્યૃષ્ટિપાણયઃ। અનેકશતસાહસ્રા ભીમસેનસ્ય રક્ષિણઃ
ભીમસેનની રક્ષા માટે, હજારો-લાખો પદાતી સિપાઈઓ, હાથમાં તલવાર, ભાલા અને શૂળ લઈને, આગળ-આગળ ચાલતા હતા.
વારણા દશસાહસ્રાઃ પ્રભિન્નકરટામુખાઃ । શૂરા હેમમયૈર્જાલૈર્દીપ્યમાના ઇવાચલાઃ
દસ હજાર હાથીઓ, ફાટેલા અને પહોળા મોઢાવાળા, સોનાની જાળીઓથી શોભાયમાન અને પરાક્રમી, જ્યોત્સ્નાવંત પર્વતો જેવાં દેખાતા હતા.
ક્ષરન્ત ઇવ જીમૂતા મહાર્હાઃ પદ્મગન્ધિનઃ। રાજાનમન્વયુઃ યશ્ચાજ્જીમૂતા ઇવ વાર્ષિકાઃ
કીમતી, કમળની સુગંધ ધરાવતા એ હાથીઓ વરસાદી ઋતુના મેઘો જેવાં લાગતા, રાજાને અનુસરીને આગળ વધતા હતા.
ભીમસેનો ગદાં ભીમાં પ્રકર્ષન્પરિઘોપમામ્। પ્રચકર્ષ મહાસૈન્યં દુરાધર્ષો મહામનાઃ
ભીમસેને પોતાની ભયાનક, પરિઘ જેવી ગદા ઉંચકી, મહાન સેનાને આગળ ધપાવતો હતો. એ અપરાજેય અને મહાન મનવાળો હતો.
તમર્કમિવ દુષ્પ્રેક્ષ્યં તપન્તમિવ વાહિનીમ્ । ન શેકુઃ સર્વયોધાસ્તે પ્રતિવીક્ષિતુમન્તિકે
સૂર્ય જેવો ઝળહળતો અને દુર્દર્શ્ય, એ ભીમસેન સેનાને દહન કરતો હતો, અને કોઈ પણ યુદ્ધવીર તેની પાસે જઈને સીધો જોઈ શકતો ન હતો.
વજ્રો નામૈષ સ વ્યૂહો નિર્ભયઃ સર્વતોમુખઃ। ચાપવિદ્યુદ્ધ્વજો ઘોરો ગુપ્તો ગાણ્ડીવધન્વના
આ વ્યૂહને 'વજ્ર' કહે છે, જે સર્વ દિશામાં અડગ અને નિર્ભય છે. તેની ધ્વજ વીજળી જેવી છે, ભયાનક છે અને ગાંડીવધારી અર્જુન તેની રક્ષા કરે છે.
યં પ્રતિવ્યૂહય્ તિષ્ઠન્તિ પાણ્ડવાસ્તવ વાહિનીમ્ । અજેયો માનુષે લોકે પાણ્ડવૈરભિરક્ષિતઃ
આ વ્યૂહ સામે, પાંડવો કે તમારી સેનાએ ગોઠવણ કરી હોય, માનવલોકમાં એ અપરાજેય છે, કારણ કે પાંડવો તેની રક્ષા કરે છે.
સંધ્યાં તિષ્ઠત્સુ સૈન્યેષુ સૂર્યસ્યોદયનં પ્રતિ। પ્રવવૌ પૃષ્ઠતો વાયુર્નિરભ્રે સ્તનયિત્નુમાન્
સેનાઓ સાંજ સમયે, સૂર્યોદય તરફ મોખરે ઉભી હતી ત્યારે, આકાશ સ્વચ્છ હોવા છતાં, પાછળથી ગર્જના કરતો પવન ફૂંકાયો.
વિષ્વગ્વાતાશ્ચ વિવવુર્નીચૈઃ શર્કરકર્ષિણઃ । રજશ્ચોદ્ધૂયત મહત્તમ આચ્છાદયઞ્જગત્
ચારે તરફથી ધૂળ ઉડાડતા અને નાના પથ્થરો સાથે પવન ફૂંકાતા, મોટું ધૂળનું વાદળ ઊઠ્યું અને આખી દુનિયાને અંધકારથી ઢાંકી દીધું.
પપાત મહતી ચોલ્કા પ્રાઙ્ભુખી ભરતર્ષભ । ઉદ્યન્તં સૂર્યમાહત્ય વ્યશીર્યત મહાસ્વના
હે ભરતશ્રેષ્ઠ, એક વિશાળ જ્વલંત ઉલ્કા પૂર્વ દિશામાં પડી, ઉગતા સૂર્યને અથડાઈ અને ભયાનક અવાજ સાથે તૂટી પડી.
અથ સંનહ્યમાનેષુ સૈન્યેષુ ભરતર્ષભ । નિષ્પ્રભોઽભ્યુદ્યયૌ સૂર્યઃ સઘોષં ભૂશ્ચચાલ ચ
ત્યારે, હે ભરતવંશી, બંને સેના ગોઠવાઈ રહી હતી ત્યારે, સૂર્ય પ્રકાશ વિના ઊગ્યો અને ધરા ભારે ગર્જના સાથે ધ્રુજી ઉઠી.
વ્યશીર્યત સનાદા ચ ભૂસ્તદા ભરતર્ષભ । નિર્ઘાતા બહવો રાજન્દિક્ષુ સર્વાસુ ચાભવન્ । પ્રાદુરાસીદ્રજસ્તીવ્રં ન પ્રાજ્ઞાયત કિંચન
એ સમયે, હે ભરતવંશી, ધરા ફાટી અને ધ્વનિથી ગૂંજી ઉઠી; ચારેય દિશામાં અનેક વીજળીના ગજગજાટ થયા, ઘનઘોર ધૂળ ઉડી, અને કંઈ દેખાતું નહોતું.
ધ્વજાનાં ધૂયમાનાનાં સહસા માતરિશ્વના । કિઙ્કિણીજાલબદ્ધાનાં કાઞ્ચનસ્રગ્વરામ્બરૈઃ
સોનાની માળા અને સુંદર વસ્ત્રોથી શોભિત ધ્વજાઓ, પવનથી અચાનક ધ્રુજી ઉઠ્યા અને કિનકિનિયાંની ઝાંઝર વાગવા લાગી.
મહતાં સપતાકાનામાદિત્યસમતેજસામ્ । સર્વં ઝણઝણીભૂતમાસીત્તાલવનેષ્વિવ
મહાન ધ્વજાઓ, જે સૂર્ય જેટલા તેજસ્વી હતા, બધે જ ઝણઝણાટથી ગૂંજી ઉઠ્યા, જાણે તાડના વનમાં પાંદડાં ખડખડાવે તેમ.
એવં તે પુરુષવ્યાઘ્રાઃ પાણ્ડવા યુદ્ધનન્દિનઃ । વ્યવસ્થિતાઃ પ્રતિવ્યૂહ્ય તવ પુત્રસ્ય વાહિનીમ્
એ રીતે, યુદ્ધમાં આનંદ માણનારા પાંડવો, પુરુષસિંહો, તારી પુત્રની સેના સામે ગોઠવાઈને મક્કમ ઊભા રહ્યા.
ગ્રસન્ત ઇવ મઞ્જાનો યોધાનાં ભરતર્ષભ । દૃષ્ટ્વાગ્રતો ભીમસેનં ગદાપાણિમવસ્થિતમ્
ભીમસેનને આગળ, ગદા હાથમાં લઈ ઊભેલા જોઈ, પાંડવો જાણે યોદ્ધાઓને ગળી જવા તત્પર હોય તેમ લાગતું હતું, હે ભરતવંશી.
સૂર્યોદયે સઞ્જય કે નુ પૂર્વં યુયુત્સવો હૃષ્યમાણા ઇવાસન્। મામકા વા ભીષ્મનેત્રાઃ સમીપે પાણ્ડવા વા ભીમનેત્રાસ્તદાનીમ્
સંજય, સૂર્યોદયે, યુદ્ધની આતુરતા સાથે સૌમાં સૌપ્રથમ આનંદ કોણે વ્યક્ત કર્યો—મારા ભીષ્મના નેતૃત્વવાળા લોકો કે ભીમના નેતૃત્વવાળા પાંડવો?
કેષાં જઘન્યૌ સમસૂર્યૌ સવાયૂ કેષાં સેનાં શ્વાપદાશ્ચાભષન્ત । કેષાં યૂનાં મુખવર્ણાઃ પ્રસન્નાઃ સર્વં હ્યેતદ્બ્રૂહિ તત્ત્વં યથાવત્
કwhose સેના પાછળથી સૂર્ય અને પવન પડતો હતો? કયાં યોદ્ધાઓ પર જંગલી પ્રાણીઓ ગર્જના કરતા હતા? કયાં યુવાનોના ચહેરા તેજસ્વી હતા? આ બધું સાચું અને વિગતે કહો.