યઃ સ વાત ઇવોદ્ભૂતઃ સમરે દુઃસહઃ પરૈઃ। સ નઃ પુરો યોત્સયતે વૈ ભીમઃ પ્રહરતાં વરઃ
આ વ્યૂહ પવન જેવો ઉછળતો અને દુશ્મન માટે અહોભાવ સહન ન કરી શકાય એવો છે. આ વ્યૂહના આગળ ભીમ, યુદ્ધમાં શ્રેષ્ઠ, લડશે.
તેજાંસિ રિપુસૈન્યાનાં મૃદ્ગન્પુરુષસત્તમઃ। અગ્નેઽગ્રણીર્યોત્સ્યતિ નો યુદ્ધોપાયવિચક્ષણઃ
શત્રુ સેનાનું દમન કરનાર ભીમ, અગ્નિ જેવા યુદ્ધકૌશલ્યમાં પારંગત, આપણા માટે આગળ લડીને દુશ્મનનું તેજ ઓછી પાડશે.
યં દૃષ્ટ્વા કુરવઃ સર્વે દુર્યોધનપુરોગમાઃ। નિવર્તિષ્યન્તિ સંત્રસ્તાઃ સિંહં ક્ષુદ્રમૃગા યથા
જ્યારે બધા કૌરવો, દુર્યોધન સહિત, ભીમને લડતો જોશે ત્યારે તેઓ ડરીને પાછા વળી જશે, જેમ નાના પ્રાણીઓ સિંહને જોઈ ભાગી જાય છે.
તં સર્વે સંશ્રયિષ્યામઃ પ્રાકારમકુતોભયાઃ । ભીમં પ્રહરતાં શ્રેષ્ઠં દેવારાજમિવામરાઃ
અમે બધા ભીમ, યુદ્ધમાં શ્રેષ્ઠ, એમાં આશ્રય લઈશું; એ અમારો અડગ કિલ્લો છે, જેમ દેવો પોતાના રાજા પર આધાર રાખે છે.
ન હિ સોઽસ્તિ પુમાઁલ્લોકે યઃ સંક્રુદ્ધં વૃકોદરમ્। દ્રષ્ટુમત્યુગ્રકર્માણં વિષહેત નરર્ષભમ્
આ દુનિયામાં એવો કોઈ પુરુષ નથી, જે ક્રોધિત અને ભયાનક કાર્યો કરનાર, પુરુષોમાં વર ભીમને જોઈને ટકી શકે.
ભીમસેનો ગદાં બિભ્રદ્વજ્રસારમયીં દૃઢામ્ । ચરન્વેગેન મહતા સમુદ્રમપિ શોષયેત્
ભીમસેન, જેના હાથમાં વજ્ર જેવી મજબૂત ગદા છે, તે પોતાની ઝડપથી સમુદ્રને પણ સુકવી શકે છે.
ભીમસેનં તદા રાજન્દર્શયસ્વ મહાબલમ્ । કેકયા ધૃષ્ટકેતુશ્ચ ચેકિતાનશ્ચ વીર્યવાન્
રાજા, ત્યાં ભીમસેનના મહાબળને દેખાડો; સાથે કેકય, ધૃષ્ટકેતુ અને પરાક્રમી ચેકિતાનને પણ ગોઠવો.
એતે ગચ્છન્તુ સામાત્યાઃ પ્રકર્ષન્તો જનાધિપ । ધૃતરાષ્ટ્રસ્ય દાયાદાનિતિ બીભત્સુરબ્રવીત્
આ રાજાઓ પોતાના મંત્રીઓ સાથે આગળ વધે અને ધૃતરાષ્ટ્રના વંશજોને લલકારે—આવી today ભીમસેને કહ્યું.
બ્રુવાણં તુ તથા પાર્થં સર્વસૈન્યાનિ ભારત । અપૂજયંસ્તદા વાગ્ભિરનુકૂલાભિરાહવે
પાર્થ એ રીતે બોલ્યા ત્યારે, હે ભારત, બધાં સૈનિકોએ યુદ્ધને યોગ્ય એવા પ્રશંસાપૂર્વકના વચનો સાથે તેમનું સન્માન કર્યું.
એવમુક્ત્વા મહાબાહુસ્તથા ચક્રે ધનઞ્જયઃ। વ્યૂહ્ય તાનિ બલાન્યાશુ પ્રયયૌ ફલ્ગુનસ્તથા
આ રીતે બોલ્યા પછી મહાબાહુ ધનંજયે સેનાનું ગોઠવણી કરી અને તરત જ ફલ્ગુન પણ આગળ વધ્યો.
સંપ્રયાતાન્કુરૂન્દૃષ્ટ્વા પાણ્ડંવાનાં મહાચમૂઃ। ગઙ્ગેવ પૂર્ણા સ્તિમિતા સ્પન્દમાના વ્યદૃશ્યત
કૌરવો આગળ વધતા, પાંડવોની મહાસેના ભરપૂર અને શાંત, છતાં અંદરથી ધડકતી ગંગા જેવી દેખાતી હતી.
ભીમસેનોઽગ્રણીસ્તેષાં ધૃષ્ટદ્યુમ્નશ્ચ વીર્યવાન્ । નકુલઃ સહદેવશ્ચ ધૃષ્ટકેતુશ્ચ પાર્થિવઃ
ભીમસેન એ સેનાનું નેતૃત્વ કરતો હતો, અને સાથે પરાક્રમી ધૃષ્ટદ્યુમ્ન, નકુલ, સહદેવ અને રાજા ધૃષ્ટકેતુ હતા.
વિરાટશ્ચ તતઃ પશ્ચાદ્રાજાથાક્ષૌહિણીવૃતઃ । ભ્રાતૃભિઃ સહ પુત્રૈશ્ચ સોઽભ્યરક્ષત પૃષ્ઠતઃ
પછી રાજા વિરાટ પોતાની આખી સેના સાથે, ભાઈઓ અને પુત્રો સાથે મળીને, પાછળથી રક્ષા કરતા હતા.
ચક્રરક્ષૌ તુ ભીમસ્ય માદ્રીપુત્રૌ મહાદ્યુતી। દ્રૌપદેયાઃ સસૌભદ્રાઃ પૃષ્ઠગોપાસ્તરસ્વિનઃ
માદ્રીપુત્રો તેજસ્વી ભીમના બાજુઓની રક્ષા કરતા હતા; દ્રૌપદીપુત્રો અને સાઉભદ્ર પણ ઝડપથી પાછળથી રક્ષા કરતા હતા.
ધૃષ્ટદ્યુમ્નશ્ચ પાઞ્ચાલ્યસ્તેષાં ગોપ્તા મહારથઃ । સહિતઃ પૃતનાશૂરૈઃ રથમુખ્યૈઃ પ્રભદ્રકૈઃ
દ્રુપદપુત્ર ધૃષ્ટદ્યુમ્ન એ મહાન રથીઓમાંના હતા, અને તેઓ જ એ સેનાનો રક્ષક બન્યો હતો. તેમના સાથે પરાક્રમી યુદ્ધવીરો, શ્રેષ્ઠ રથીઓ અને પ્રસિદ્ધ પ્રભદ્રકાઓ પણ જોડાયા હતા.
શિખણ્ડી તુ તતઃ પશ્ચાદર્જુનેનાભિરક્ષિતઃ। યત્તો ભીષ્મવિનાશાય પ્રયયૌ ભરતર્ષભ
પછી શિખંડીએ, અર્જુન દ્વારા સુરક્ષિત રહીને, ભીષ્મના વિનાશ માટે દૃઢ નિશ્ચય સાથે આગળ વધ્યો.
પૃષ્ઠતોઽપ્યર્જુનસ્યાસીદ્યુયુધાનો મહાબલઃ । ચક્રરક્ષૌ તુ પાઞ્ચાલ્યૌ યુધામન્યૂત્તમોજસૌ
અર્જુનના પાછળ મહાબલવાન યુયુધાન ઉભો રહ્યો. અર્જુનના રથના ચકરાંની રક્ષા માટે પાંડવ પક્ષના યુધામન્યુ અને ઉત્તમૌજ પણ હાજર હતા.
રાજા તુ મધ્યમાનીકે કુન્તીપુત્રો યુધિષ્ઠિરઃ । બૃહદ્ભીઃ કુઞ્જરૈર્મત્તૈશ્ચલદ્ભિરચલૈરિવ
મધ્યમાં કુંતીપુત્ર રાજા યુધિષ્ઠિર પોતાના આસપાસ ગર્જના કરતા અને ડોલતા મહાન હાથીઓથી ઘેરાયેલા હતા, જે પહાડો જેવી ભવ્યતા ધરાવતા હતા.
અક્ષૌહિણ્યાથ પાઞ્ચાલ્યો યજ્ઞસેનો મહામનાઃ । વિરાટમન્વયાત્પશ્ચાત્પાણ્ડવાર્થં પરાક્રમી
પછી પાંડવોના હિત માટે, મહાન મનવાળો પાંચાલ યજ્ઞસેન પોતાની આખી સેનાને લઈને પરાક્રમી વિરાટના પાછળથી જોડાયો.
તેષામાદિત્યચન્દ્રાભાઃ કનકોત્તમભૂષણાઃ । નાનાચિહ્નધરા રાજન્રથેષ્વાસન્મહાધ્વજાઃ
હે રાજન, તેમની વચ્ચે રથો પર સૂર્ય-ચંદ્ર જેવી તેજસ્વી અને શ્રેષ્ઠ સોનાથી શોભાયમાન, વિવિધ ચિહ્નો ધરાવતી મહાન ધ્વજાઓ ફફડતી હતી.
સમુત્સાર્ય તતઃ પશ્ચાદ્ધૃષ્ટદ્યુમ્નો મહારથઃ । ભ્રાતૃભિઃ સહપુત્રૈશ્ચ સોઽભ્યરક્ષદ્યુધિષ્ઠિરમ્
પછી ધૃષ્ટદ્યુમ્ન એ મહારથીએ, રસ્તો સાફ કરીને, પોતાના ભાઈઓ અને પુત્રો સાથે યુધિષ્ઠિરની યુદ્ધમાં રક્ષા કરી.
ત્વદીયાનાં પરેષાં ચ રથેષુ વિપુલાન્ધ્વજાન્। અભિભૂયાર્જુનસ્યૈકો રથે તસ્થૌ મહાકપિઃ
તમારા અને વિરોધી બંને પક્ષના રથો પર વિશાળ ધ્વજાઓ વચ્ચે, અર્જુનના રથ પર માત્ર મહાકપિનું ચિહ્ન જ વિશેષ રીતે ઊભું હતું.
પદાતાસ્ત્વગ્રતોઽગચ્છન્નસિશક્ત્યૃષ્ટિપાણયઃ। અનેકશતસાહસ્રા ભીમસેનસ્ય રક્ષિણઃ
ભીમસેનની રક્ષા માટે, હજારો-લાખો પદાતી સિપાઈઓ, હાથમાં તલવાર, ભાલા અને શૂળ લઈને, આગળ-આગળ ચાલતા હતા.
વારણા દશસાહસ્રાઃ પ્રભિન્નકરટામુખાઃ । શૂરા હેમમયૈર્જાલૈર્દીપ્યમાના ઇવાચલાઃ
દસ હજાર હાથીઓ, ફાટેલા અને પહોળા મોઢાવાળા, સોનાની જાળીઓથી શોભાયમાન અને પરાક્રમી, જ્યોત્સ્નાવંત પર્વતો જેવાં દેખાતા હતા.
ક્ષરન્ત ઇવ જીમૂતા મહાર્હાઃ પદ્મગન્ધિનઃ। રાજાનમન્વયુઃ યશ્ચાજ્જીમૂતા ઇવ વાર્ષિકાઃ
કીમતી, કમળની સુગંધ ધરાવતા એ હાથીઓ વરસાદી ઋતુના મેઘો જેવાં લાગતા, રાજાને અનુસરીને આગળ વધતા હતા.
ભીમસેનો ગદાં ભીમાં પ્રકર્ષન્પરિઘોપમામ્। પ્રચકર્ષ મહાસૈન્યં દુરાધર્ષો મહામનાઃ
ભીમસેને પોતાની ભયાનક, પરિઘ જેવી ગદા ઉંચકી, મહાન સેનાને આગળ ધપાવતો હતો. એ અપરાજેય અને મહાન મનવાળો હતો.
તમર્કમિવ દુષ્પ્રેક્ષ્યં તપન્તમિવ વાહિનીમ્ । ન શેકુઃ સર્વયોધાસ્તે પ્રતિવીક્ષિતુમન્તિકે
સૂર્ય જેવો ઝળહળતો અને દુર્દર્શ્ય, એ ભીમસેન સેનાને દહન કરતો હતો, અને કોઈ પણ યુદ્ધવીર તેની પાસે જઈને સીધો જોઈ શકતો ન હતો.
વજ્રો નામૈષ સ વ્યૂહો નિર્ભયઃ સર્વતોમુખઃ। ચાપવિદ્યુદ્ધ્વજો ઘોરો ગુપ્તો ગાણ્ડીવધન્વના
આ વ્યૂહને 'વજ્ર' કહે છે, જે સર્વ દિશામાં અડગ અને નિર્ભય છે. તેની ધ્વજ વીજળી જેવી છે, ભયાનક છે અને ગાંડીવધારી અર્જુન તેની રક્ષા કરે છે.
યં પ્રતિવ્યૂહય્ તિષ્ઠન્તિ પાણ્ડવાસ્તવ વાહિનીમ્ । અજેયો માનુષે લોકે પાણ્ડવૈરભિરક્ષિતઃ
આ વ્યૂહ સામે, પાંડવો કે તમારી સેનાએ ગોઠવણ કરી હોય, માનવલોકમાં એ અપરાજેય છે, કારણ કે પાંડવો તેની રક્ષા કરે છે.
સંધ્યાં તિષ્ઠત્સુ સૈન્યેષુ સૂર્યસ્યોદયનં પ્રતિ। પ્રવવૌ પૃષ્ઠતો વાયુર્નિરભ્રે સ્તનયિત્નુમાન્
સેનાઓ સાંજ સમયે, સૂર્યોદય તરફ મોખરે ઉભી હતી ત્યારે, આકાશ સ્વચ્છ હોવા છતાં, પાછળથી ગર્જના કરતો પવન ફૂંકાયો.