કેતુમાનપિ માતઙ્ગં વિચિત્રપરમાઙ્કુશમ્। આસ્થિતઃ સમરે રાજન્મેઘસ્થ ઇવ ભાનુમાન્
કેતુમત પણ સુંદર અને શોભાયમાન અંકુશવાળા મહા હાથી પર ચડીને યુદ્ધમાં મેઘમાં સૂર્ય જેવાં દેખાતા હતા.
તેજસા દીપ્યમાનસ્તુ વારણોત્તમમાસ્થિતઃ । ભગદત્તો યયૌ રાજા યથા વજ્રધરસ્તથા
પ્રભાથી તેજમાન રાજા ભગદત્ત શ્રેષ્ઠ હાથી પર ચડીને વીજધારી દેવ જેવો આગળ વધ્યો.
ગજસ્કન્ધગતાવાસ્તાં ભગદત્તેન સંમિતૌ । વિન્દાનુવિન્દાવાવન્ત્યૌ કેતુમન્તમનુવ્રતૌ
અવન્તિના વિંદ્ય અને અનુવિંદ, કેતુમતના અનુયાયી, ભગદત્ત સાથે હાથી પર બેઠા હતા.
સ રથાનીકવાન્વ્યૂહો હસ્ત્યઙ્ગો નૃપશીર્ષવાન્ । વાજિપક્ષઃ પતત્યુગ્રઃ પ્રહસન્સર્વતોમુખઃ
એ વિધિમાં રથમુખ, હાથીશરીર, રાજાશીર્ષ અને ઘોડેસેના પાંખોવાળી એ ગોઠવણી ભયાનક ગર્જનાથી ચારે બાજુ ફાટી નીકળી.
દ્રોણેન વિહિતો રાજન્રાજ્ઞા શાન્તનવેન ચ। તથૈવાચાર્યપુત્રેણ બાહ્લીકેન કૃપેમ ચ
હે રાજન, આ ગોઠવણી દ્રોણ, ભીષ્મ, આશ્રમપુત્ર, બાહ્લિક અને કૃપાચાર્યે ગોઠવી હતી.
તતો મુહૂર્તાત્તુમુલઃ શબ્દો હૃદયકમ્પનઃ। અશ્રૂયત મહારાજ યોધાનાં પ્રયુયુત્સતામ્
પછી થોડા સમયમાં જ મહાન ગુંજાટ અને હૃદય કંપાવતો અવાજ યુદ્ધ માટે તત્પર યોદ્ધાઓ તરફથી સંભળાયો.
શઙ્ખદુન્દુભિઘોષૈશ્ચ વારણાનાં ચ બૃંહિતૈઃ । નોમિઘોષૈ રથાનાં ચ દીર્યતીવ વસુન્ધરા
શંખ, ડુંડાળ અને હાથીઓના ગર્જનાથી, તેમજ રથોના ઘોંઘાટથી ધરતી જાણે ફાટી પડી હોય એમ લાગતું હતું.
હયાનાં હેષમાણાનાં યોધાનાં ચૈવ ગર્જતામ્। ક્ષણેનૈવ નભો ભૂમિઃ શબ્દેનાપૂરિતં તદા
ઘોડાઓના હિંચકાર અને યોદ્ધાઓના લલકારથી પળભરમાં આખું આકાશ અને ધરતી અવાજથી ગુંજી ઉઠી.
પુત્રાણાં તવ દુર્ધર્ષ પાણ્ડવાનાં તથૈવ ચ । સમકમ્પન્ત સૈન્યાનિ પરસ્પરસમાગમે
અજય પિતા, તમારા પુત્રો અને પાંડવોના સૈન્યોએ એકબીજાની સામે આવ્યા ત્યારે બંને તરફના સૈનિકોમાં કંપન ફેલાયો.
તત્ર નાગા રથાશ્ચૈવ જામ્બૂનદવિભૂષિતાઃ । ભ્રાજમાના વ્યદૃશ્યન્ત મેઘા ઇવ સવિદ્યુતઃ
ત્યાં સુવર્ણથી શોભાયમાન હાથીઓ અને રથો વીજળીવાળા વાદળ જેવા તેજથી ઝગમગતા દેખાતા હતા.
ધ્વજા બહુવિધાકારાસ્તાવકાનાં નરાધિપ । કાઞ્ચનાઙ્ગદિનો રેજુર્જ્વલિતા ઇવ પાવકાઃ
રાજા, તમારા વીર યોદ્ધાઓના અનેક પ્રકારના ધ્વજાઓ અને સુવર્ણ કંગણોથી શોભાયમાન હાથો અગ્નિ જેવી જ્વાળા સાથે ચમકી ઉઠ્યા.
સ્વેષાં ચૈવ પરેષાં ચ સમદૃશ્યન્ત ભારત। મહેન્દ્રકેતવઃ શુભ્રા મહેન્દ્રસદનેષ્વિવ
ભારત, પોતાના અને શત્રુ બંને પક્ષોમાં ઇન્દ્રના મહેલમાં હોય તેવી ઉજવટવાળી ધ્વજાઓ શોભી રહી હતી.
કાઞ્ચનૈઃ કવચૈર્વીરા જ્વલનાર્કસમપ્રભૈઃ। સન્નદ્ધાઃ સમદૃશ્યન્ત જ્વલનાર્કસમપ્રભાઃ
સુવર્ણ કવચ પહેરેલા વીર, અગ્નિ અને સૂર્ય સમાન તેજથી ઝગમગતા, એ જ પ્રકાશથી ચમકી ઉઠ્યા.
કુરુયોધવરા રાજન્વિચિત્રાયુધકાર્મુકાઃ । ઉદ્યતૈરાયુથૈશ્ચિત્રૈસ્તલબદ્ધાઃ પતાકિનઃ
રાજા, કુરુઓના શ્રેષ્ઠ યોદ્ધાઓ વિવિધ શસ્ત્રો અને ધનુષ્યોથી સજ્જ, હાથમાં ધ્વજાઓ અને ઢાલો સાથે ઊંચા ઊંચા ઉભા હતા.
ઋષભાક્ષા મહેષ્વાસાશ્ચમૂમુખગતા બભુઃ । પૃષ્ઠગોપાસ્તુ ભીષ્મસ્ય પુત્રાસ્તવ નરાધિપ । દુઃશાસનો દુર્વિષહો દુર્મુખો દુઃસહસ્તથા
મોટા નેત્રો અને શક્તિશાળી ધનુષ્યવાળા યોદ્ધાઓ ચમૂના આગળ ભાગે ઊભા રહ્યા; ભીષ્મના પાછળ તમારા પુત્રો દુશાસન, દુર્વિષહ, દુર્મુખ અને દુઃસહ ઊભા હતા.
વિવિંશતિશ્ચિત્રસેનો વિકર્ણશ્ચ મહારથઃ । સત્યવ્રતઃ પુરુમિત્રો જયો ભૂરિશ્રવાઃ શલઃ
વિવિંશતિ, ચિત્રસેન, મહારથી વિકર્ણ, સત્યવ્રત, પુરુમિત્ર, જય, ભૂરીશ્રવ અને શલ પણ હતા.
રથા વિંશતિસાહસ્રાસ્તથૈષામનુયાયિનઃ। અભીષાહાઃ શૂરસેનાઃ શિબયોઽથ વસાતયઃ
તેમની પાછળ વીસ હજાર રથો ચાલ્યા, નિર્ભય અને પરાક્રમી યોદ્ધાઓ: શૂરસેન, શિબી અને વસાત.
શાલ્વા મત્સ્યાસ્તથામ્બષ્ઠાસ્ત્રૈગર્તાઃ કેકયાસ્તથા। સૌવીરાઃ કૈતવાઃ પ્રાચ્યાઃ પ્રતીચ્યેદીચ્યવાસિનઃ
શાલ્વ, મત્સ્ય, અંબષ્ઠ, ત્રિગર્ત, કેકય, સૌવીર, કૈતવ અને પૂર્વ, પશ્ચિમ તથા ઉત્તર તરફના લોકો પણ હતા.
દ્વાદશૈતે જનપદાઃ સર્વે શૂરાસ્તનુત્યજઃ । મહતા રથવંશેન તે રરક્ષુઃ પિતામહમ્
આ બારેય જનપદના વીર અને અડગ યોદ્ધાઓએ મોટી સંખ્યામાં રથો સાથે પિતામહની રક્ષા કરી.
અનીકં દશસાહસ્રં કુઞ્જરાણાં તરસ્વિનામ્ । માગધો યત્ર નૃપતિસ્તદ્રથાનીકમન્વયાત્
દસ હજાર ઝડપી હાથીઓની એક ટુકડી, જ્યાં માગધ રાજા હતા, એ રથોની ટુકડી પાછળ ચાલતી હતી.
રથાનાં ચક્રરક્ષાશ્ચ પાદરક્ષાશ્ચ દન્તિનામ્। અભવન્વાહિનીમધ્યે શતાનામયુતાનિ ષટ્
રથોના ચક્રરક્ષક અને હાથીઓના પગપાળા રક્ષક સૈન્યના મધ્યમાં હતા, એમની સંખ્યા છ લાખ જેટલી હતી.
પાદાતાશ્ચાગ્રતો ગચ્છન્ધનુશ્ચર્માસિપાણયઃ । અનેકશતસાહસ્રા નખરપ્રાસયોધિનઃ
પગપાળા સૈનિકો ધનુષ્ય, ઢાલ અને તલવાર લઈને આગળ વધતા; હજારો લશ્કરીઓ નખ અને ભાલાથી યુદ્ધ કરતા.
અક્ષૌહિણ્યો દશૈકા ચ તવ પુત્રસ્ય ભારત। અદૃશ્યત મહારાજ ગઙ્ગેવ યમુનાન્તરા
ભારત, તમારા પુત્રની અગિયાર અક્ષૌહિણી સેનાઓ ગંગા અને યમુના વચ્ચે જેવી ભવ્યતા સાથે દેખાઈ આવી.
અર્ક્ષાંહિણીં દશૈકાં ચ વ્યૂઢાં દૃષ્ટ્વા યુધિષ્ઠિરઃ। કથમલ્પેન સૈન્યેન પ્રત્યવ્યૂહત પાણ્ડવઃ
યુધિષ્ઠિરે જ્યારે અગિયાર અક્ષૌહિણી સેનાઓની ગોઠવણી જોઈ, ત્યારે વિચારી ઉઠ્યો કે પાંડવોની ઓછી સેનાથી એનો સામનો કેવી રીતે કરવો.
યો વેદ માનુષં વ્યૂહં દૈવં ગાન્ધર્વમાસુરમ્ । કથં ભીષ્મં સ કૌન્તેયઃ પ્રત્યયૂહત સઞ્જય
જે માનવીય, દૈવી, ગાંધર્વ અને આસુર વ્યૂહ જાણે છે, એ કુંતીપુત્ર ભીષ્મ સામે પોતાની સેનાની ગોઠવણી કેવી રીતે કરી, સંજય?
ધાર્તરાષ્ટ્રાણ્યનીકાનિ દૃષ્ટ્વા વ્યૂઢાનિ પાણ્ડવઃ। અભ્યભાષત ધર્માત્મા ધર્મરાજો ધનઞ્જયમ્
ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રોની ગોઠવાયેલ સેનાઓ જોઈને, ધર્મનુષ્ઠ રાજા યુધિષ્ઠિરે ધનંજયને સંબોધન કર્યું.
મહર્ષેર્વચનાત્તાત વેદયન્તિ બૃહસ્પતેઃ । સંહતાન્યોધયેદલ્પાન્કામં વિસ્તારયેદ્બહૂન્
પુત્ર, મહર્ષિ બૃહસ્પતિના ઉપદેશ પ્રમાણે, થોડા શત્રુઓ સામે તો આપણી સેનાને એકઠી કરીને ચઢાઈ કરવી અને વધારે શત્રુઓ સામે જરૂર હોય તો સેનાને ફેલાવીને લડવું.
સૂચીમુખમનીકં સ્યાદલ્પાનાં બહુભિઃ સહ। અસ્માકં ચ તથા સૈન્યમલ્પીયઃ સુતરાં પરૈઃ
જ્યારે આપણા સામે ઓછા લોકો હોય અને સામેની સેના મોટી હોય ત્યારે આપણું સેનાવ્યુહ સૂઈની ટોચ જેવું રાખવું. એવીજ રીતે, જ્યારે આપણી સેના ઓછી હોય અને સામેની વધારે હોય ત્યારે પણ આવું જ ગોઠવવું.
એતદ્વચનમાજ્ઞાય મહર્ષેર્વ્યૂહ પાણ્ડવ । એતચ્છ્રુત્વા ધર્મરાજં પ્રત્યભાષત પાણ્ડવઃ
મહર્ષિનો આ ઉપદેશ સાંભળી, પાંડવ, તું સેનાનું ગોઠવણી કર. આ સાંભળીને ધર્મરાજે પાંડવને જવાબ આપ્યો.
એષ વ્યૂહામિ તે વ્યૂહં રાજસત્તમ દુર્જયમ્। અચલં નામ વજ્રાખ્યં વિહિતં વજ્રપાણિના
રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ, હું તારા માટે એ અપરાજિત વ્યૂહ ગોઠવીશ, જેને 'અચલ' કે 'વજ્ર' કહેવાય છે અને જે વજ્રધારી દેવે રચ્યું છે.