કેતુરાચાર્યમુખ્યસ્ય દ્રોણસ્ય ધનુષા સહ । અનેકશતસાહસ્રમનીકમનુકર્ષતઃ
દ્રોણજી, જે શિક્ષકોમાં શ્રેષ્ઠ હતા, તેમના ધ્વજ અને ધનુષ્ય સાથે અનેક લાખોની સેના ખેંચી લાવી રહ્યા હતા.
મહાન્દુર્યોધનસ્યાસીન્નાગો મણિમયો ધ્વજઃ । તસ્ય પૌરવકાલિઙ્ગકામ્ભોજાઃ સમુદક્ષિણાઃ
દુર્યોધનનો મહાન રત્નજડિત ધ્વજ હતો; તેની દક્ષિણ બાજુએ પૌર, કલિંગ અને કામ્બોજના યોદ્ધાઓ ઊભા હતા.
ક્ષેમધન્વા ચ શલ્યશ્ચ તસ્થુઃ પ્રમુખતો રથાઃ। સ્યન્દનેન મહાર્હેણ કેતુના વૃષભેણ ચ। પ્રકર્ષન્નેવ સેનાગ્નં માગધસ્ય કૃપો યયૌ
ક્ષેમધન્વા અને શલ્ય પોતાના ભવ્ય રથ અને વાઘના ચિહ્નવાળા ધ્વજ સાથે આગળ ઊભા રહ્યા; કૃપાચાર્યે તો મેઘધના જેવી મગધની સેના આગળ ધપાવી.
તદઙ્ગપતિનાં ગુપ્તં કૃપેણ ચ મનસ્વિના । શારદામ્બુધરપ્રખ્યં પ્રાચ્યાનાં સુમહદ્બલમ્
અંગના રાજાઓ અને વિદ્વાન કૃપાચાર્યે રક્ષિત પૂર્વ દિશાની વિશાળ સેના શરદના મેઘ સમાન તેજથી ઝગમગતી હતી.
અનીકપ્રમુખે તિષ્ઠન્વરાહેણ મહાયશાઃ। શુશુભે કેતુમુખ્યેન રાજતેન જયદ્રથઃ
મહાન યશસ્વી જયદ્રથ વરાહના ચિહ્નવાળા ચાંદીના ધ્વજ સાથે સેના મંડળના આગળ ઝગમગતા ઊભા રહ્યા.
શતં રતસહસ્રાણાં તસ્યાસન્વશવર્તિનઃ। અષ્ટૌ નાગસહસ્રાણિ સાદિનામયુતાનિ ષટ્
તેમની પાછળ લાખ રથ, આઠ હજાર હાથી અને સાઠ હજાર ઘોડેસવાર ચાલ્યા.
તત્સિન્ધુપતિના રાજ્ઞા પાલિતં ધ્વજિનીમુખમ્। અનન્તરથનાગાશ્વમશોભત મહદ્બલમ્
સિંધુના રાજાએ આગળ રહીને રથ, હાથી અને ઘોડા વડે રક્ષિત એ મોટો દળ સેના મંડળના મુખે સુંદર લાગતો હતો.
ષષ્ટ્યા રથસહસ્રૈસ્તુ નાગાનામયુતેન ચ। પતિઃ સર્વકલિઙ્ગાનાં યયૌ કેતુમતા સહ
સાંઠ હજાર રથ અને દસ હજાર હાથીઓ સાથે બધા કલિંગોના સ્વામી કેતુમત સાથે આગળ વધ્યા.
તસ્ય પર્વતસંકાશા વ્યરોચન્ત મહાગજાઃ । યન્ત્રતોમરતૂણીરૈઃ પતાકાભિઃ સુશોભિતાઃ
પર્વત જેવાં મોટા હાથીઓ, શસ્ત્રો, તૂણીઓ અને સુંદર ધ્વજોથી સજ્જ થઈને તેજથી ઝગમગતા હતા.
શુશુભે કેતુમુખ્યેન પાવકેન કલિઙ્ગકઃ। શ્વેતચ્છત્રેણ નિષ્કેણ ચામરવ્યજનેન ચ
કલિંગના મુખ્ય યોદ્ધા અગ્નિસમાન ધ્વજ, સફેદ છત્ર, સોનાની માળ અને ચામર સાથે ઝગમગતા હતા.
કેતુમાનપિ માતઙ્ગં વિચિત્રપરમાઙ્કુશમ્। આસ્થિતઃ સમરે રાજન્મેઘસ્થ ઇવ ભાનુમાન્
કેતુમત પણ સુંદર અને શોભાયમાન અંકુશવાળા મહા હાથી પર ચડીને યુદ્ધમાં મેઘમાં સૂર્ય જેવાં દેખાતા હતા.
તેજસા દીપ્યમાનસ્તુ વારણોત્તમમાસ્થિતઃ । ભગદત્તો યયૌ રાજા યથા વજ્રધરસ્તથા
પ્રભાથી તેજમાન રાજા ભગદત્ત શ્રેષ્ઠ હાથી પર ચડીને વીજધારી દેવ જેવો આગળ વધ્યો.
ગજસ્કન્ધગતાવાસ્તાં ભગદત્તેન સંમિતૌ । વિન્દાનુવિન્દાવાવન્ત્યૌ કેતુમન્તમનુવ્રતૌ
અવન્તિના વિંદ્ય અને અનુવિંદ, કેતુમતના અનુયાયી, ભગદત્ત સાથે હાથી પર બેઠા હતા.
સ રથાનીકવાન્વ્યૂહો હસ્ત્યઙ્ગો નૃપશીર્ષવાન્ । વાજિપક્ષઃ પતત્યુગ્રઃ પ્રહસન્સર્વતોમુખઃ
એ વિધિમાં રથમુખ, હાથીશરીર, રાજાશીર્ષ અને ઘોડેસેના પાંખોવાળી એ ગોઠવણી ભયાનક ગર્જનાથી ચારે બાજુ ફાટી નીકળી.
દ્રોણેન વિહિતો રાજન્રાજ્ઞા શાન્તનવેન ચ। તથૈવાચાર્યપુત્રેણ બાહ્લીકેન કૃપેમ ચ
હે રાજન, આ ગોઠવણી દ્રોણ, ભીષ્મ, આશ્રમપુત્ર, બાહ્લિક અને કૃપાચાર્યે ગોઠવી હતી.
તતો મુહૂર્તાત્તુમુલઃ શબ્દો હૃદયકમ્પનઃ। અશ્રૂયત મહારાજ યોધાનાં પ્રયુયુત્સતામ્
પછી થોડા સમયમાં જ મહાન ગુંજાટ અને હૃદય કંપાવતો અવાજ યુદ્ધ માટે તત્પર યોદ્ધાઓ તરફથી સંભળાયો.
શઙ્ખદુન્દુભિઘોષૈશ્ચ વારણાનાં ચ બૃંહિતૈઃ । નોમિઘોષૈ રથાનાં ચ દીર્યતીવ વસુન્ધરા
શંખ, ડુંડાળ અને હાથીઓના ગર્જનાથી, તેમજ રથોના ઘોંઘાટથી ધરતી જાણે ફાટી પડી હોય એમ લાગતું હતું.
હયાનાં હેષમાણાનાં યોધાનાં ચૈવ ગર્જતામ્। ક્ષણેનૈવ નભો ભૂમિઃ શબ્દેનાપૂરિતં તદા
ઘોડાઓના હિંચકાર અને યોદ્ધાઓના લલકારથી પળભરમાં આખું આકાશ અને ધરતી અવાજથી ગુંજી ઉઠી.
પુત્રાણાં તવ દુર્ધર્ષ પાણ્ડવાનાં તથૈવ ચ । સમકમ્પન્ત સૈન્યાનિ પરસ્પરસમાગમે
અજય પિતા, તમારા પુત્રો અને પાંડવોના સૈન્યોએ એકબીજાની સામે આવ્યા ત્યારે બંને તરફના સૈનિકોમાં કંપન ફેલાયો.
તત્ર નાગા રથાશ્ચૈવ જામ્બૂનદવિભૂષિતાઃ । ભ્રાજમાના વ્યદૃશ્યન્ત મેઘા ઇવ સવિદ્યુતઃ
ત્યાં સુવર્ણથી શોભાયમાન હાથીઓ અને રથો વીજળીવાળા વાદળ જેવા તેજથી ઝગમગતા દેખાતા હતા.
ધ્વજા બહુવિધાકારાસ્તાવકાનાં નરાધિપ । કાઞ્ચનાઙ્ગદિનો રેજુર્જ્વલિતા ઇવ પાવકાઃ
રાજા, તમારા વીર યોદ્ધાઓના અનેક પ્રકારના ધ્વજાઓ અને સુવર્ણ કંગણોથી શોભાયમાન હાથો અગ્નિ જેવી જ્વાળા સાથે ચમકી ઉઠ્યા.
સ્વેષાં ચૈવ પરેષાં ચ સમદૃશ્યન્ત ભારત। મહેન્દ્રકેતવઃ શુભ્રા મહેન્દ્રસદનેષ્વિવ
ભારત, પોતાના અને શત્રુ બંને પક્ષોમાં ઇન્દ્રના મહેલમાં હોય તેવી ઉજવટવાળી ધ્વજાઓ શોભી રહી હતી.
કાઞ્ચનૈઃ કવચૈર્વીરા જ્વલનાર્કસમપ્રભૈઃ। સન્નદ્ધાઃ સમદૃશ્યન્ત જ્વલનાર્કસમપ્રભાઃ
સુવર્ણ કવચ પહેરેલા વીર, અગ્નિ અને સૂર્ય સમાન તેજથી ઝગમગતા, એ જ પ્રકાશથી ચમકી ઉઠ્યા.
કુરુયોધવરા રાજન્વિચિત્રાયુધકાર્મુકાઃ । ઉદ્યતૈરાયુથૈશ્ચિત્રૈસ્તલબદ્ધાઃ પતાકિનઃ
રાજા, કુરુઓના શ્રેષ્ઠ યોદ્ધાઓ વિવિધ શસ્ત્રો અને ધનુષ્યોથી સજ્જ, હાથમાં ધ્વજાઓ અને ઢાલો સાથે ઊંચા ઊંચા ઉભા હતા.
ઋષભાક્ષા મહેષ્વાસાશ્ચમૂમુખગતા બભુઃ । પૃષ્ઠગોપાસ્તુ ભીષ્મસ્ય પુત્રાસ્તવ નરાધિપ । દુઃશાસનો દુર્વિષહો દુર્મુખો દુઃસહસ્તથા
મોટા નેત્રો અને શક્તિશાળી ધનુષ્યવાળા યોદ્ધાઓ ચમૂના આગળ ભાગે ઊભા રહ્યા; ભીષ્મના પાછળ તમારા પુત્રો દુશાસન, દુર્વિષહ, દુર્મુખ અને દુઃસહ ઊભા હતા.
વિવિંશતિશ્ચિત્રસેનો વિકર્ણશ્ચ મહારથઃ । સત્યવ્રતઃ પુરુમિત્રો જયો ભૂરિશ્રવાઃ શલઃ
વિવિંશતિ, ચિત્રસેન, મહારથી વિકર્ણ, સત્યવ્રત, પુરુમિત્ર, જય, ભૂરીશ્રવ અને શલ પણ હતા.
રથા વિંશતિસાહસ્રાસ્તથૈષામનુયાયિનઃ। અભીષાહાઃ શૂરસેનાઃ શિબયોઽથ વસાતયઃ
તેમની પાછળ વીસ હજાર રથો ચાલ્યા, નિર્ભય અને પરાક્રમી યોદ્ધાઓ: શૂરસેન, શિબી અને વસાત.
શાલ્વા મત્સ્યાસ્તથામ્બષ્ઠાસ્ત્રૈગર્તાઃ કેકયાસ્તથા। સૌવીરાઃ કૈતવાઃ પ્રાચ્યાઃ પ્રતીચ્યેદીચ્યવાસિનઃ
શાલ્વ, મત્સ્ય, અંબષ્ઠ, ત્રિગર્ત, કેકય, સૌવીર, કૈતવ અને પૂર્વ, પશ્ચિમ તથા ઉત્તર તરફના લોકો પણ હતા.
દ્વાદશૈતે જનપદાઃ સર્વે શૂરાસ્તનુત્યજઃ । મહતા રથવંશેન તે રરક્ષુઃ પિતામહમ્
આ બારેય જનપદના વીર અને અડગ યોદ્ધાઓએ મોટી સંખ્યામાં રથો સાથે પિતામહની રક્ષા કરી.
અનીકં દશસાહસ્રં કુઞ્જરાણાં તરસ્વિનામ્ । માગધો યત્ર નૃપતિસ્તદ્રથાનીકમન્વયાત્
દસ હજાર ઝડપી હાથીઓની એક ટુકડી, જ્યાં માગધ રાજા હતા, એ રથોની ટુકડી પાછળ ચાલતી હતી.