શ્વેતૈશ્છત્રૈઃ પતાકાભિર્ધ્વજવારણવાજિભિઃ । તાન્યનીકાનિ શોભન્તે ગજૈરથ પદાતિભિઃ
સફેદ છત્રો, ધ્વજાઓ, પતાકાઓ, હાથીઓ અને ઘોડાઓ સાથે એ સૈન્યદળો, હાથી, રથ અને પગદળ સાથે ખૂબ જ ભવ્ય લાગતા હતા.
ભેરીપણવશબ્દૈશ્ચ દુન્દુભીનાં ચ નિઃસ્વનૈઃ । રથનેમિનિનાદૈશ્ચ બભૂવાકુલિતા મહી
ઢોલ, તાશા, દુંદુભી અને રથના ચકરાંની ધ્વનિથી આખી ધરતી ગુંજી ઉઠી હતી.
કાઞ્ચનાઙ્ગદકેયૂરૈઃ કાર્મુકૈશ્ચ મહારથાઃ । ભ્રાજમાના વ્યરાજન્ત સાગ્નયઃ પર્વતા ઇવ
સોનાના કડાં અને કાનના વાળા પહેરેલા મહારથીઓ, ધનુષ્ય સાથે તેજસ્વી બનીને અગ્નિથી પ્રજ્વલિત પર્વતો જેવી ઝળહળતા દેખાતા હતા.
તાલેન મહતા ભીષ્મઃ પઞ્ચતારેણ કેતુના । વિમલાદિત્યસંકાશસ્તસ્થૌ કુરુચમૂપરિ
ભીષ્મે વિશાળ અને પાંચ રંગની પાંખવાળી ધ્વજ સાથે, નિર્મળ સૂર્ય જેવો તેજ ધરાવી, કુરુ સેનાની આગળ ઊભા રહ્યા.
યે ત્વદીયા મહેષ્વાસા રાજાનો ભરતર્ષભ । અવર્તન્ત યથાદેશં રાજઞ્શાન્તનવસ્ય તે
હે ભરતવંશી, તમારા બળવાન રાજાઓએ તમારા પૂર્વજ શાંતનુના આદેશ મુજબ જ વર્તન કર્યું.
સ તુ ગોવાસનઃ શૈબ્યઃ સહિતઃ સર્વરાજભિઃ । યયૌ માતઙ્ગરાજેન રાજાર્હેણ પતાકિના । પદ્મવર્ણસ્ત્વનીકાનાં સર્વેષામગ્રતઃ સ્થિતઃ
ગાયના ચામડાનું વસ્ત્ર પહેરેલા શૈબ્યે બધા રાજાઓ સાથે, રાજાશોભા પામતા, ધ્વજાવાળા હાથી પર ચડીને, કમળ જેવો રંગ ધરાવતા, તમામ સૈન્યના આગળ આગળ પ્રસ્થાન કર્યું.
અશ્વત્થામા યયૌ યત્તઃ સિંહલાઙ્ગૂલકેતુના । શ્રુતાયુધશ્ચિત્રસેનઃ પુરુમિત્રો વિવિંશતિઃ
અશ્વત્થામા સિંહની પૂંછવાળી ધ્વજ સાથે, પૂરેપૂરો મન લગાવીને આગળ વધ્યો; શ્રુતાયુધ, ચિત્રસેન, પુરુમિત્ર અને વિવિંશતિ પણ સાથે હતા.
શલ્યો ભૂરિશ્રવાશ્ચૈવ વિકર્ણશ્ચ મહારથઃ । એતે સપ્ત મહેષ્વાસા દ્રોણપુત્રપુરોગમાઃ
શલ્ય, ભૂરિશ્રવાસ અને મહારથી વિકર્ણ—આ સાતેય મહાન ધનુર્ધર દ્રોણપુત્ર અશ્વત્થામાના નેતૃત્વમાં હતા.
સ્યન્દનૈર્વરવર્માણો ભીષ્મસ્યાસન્પુરોગમાઃ। તેષામપિ મહોત્સેધાઃ શોભયન્તો રથોત્તમાન્
શ્રેષ્ઠ વસ્ત્રો પહેરીને તેઓ ભીષ્મના રથોને આગળ લઈ જતા હતા; તેમની ઊંચી કાયાએ ઉત્તમ રથોને વધુ શોભાવ્યા.
ભ્રાજમાના વ્યરોચન્ત જામ્બૂનદમયા ધ્વજાઃ। જામ્બૂનદમયી વેદી કમણ્ડલુવિભૂષિતા
તેમના સોનાના ધ્વજ ઝળહળતા હતા; સોનાની બનાવેલી મંચ પણ કમંડળુથી શોભાયમાન હતી.
કેતુરાચાર્યમુખ્યસ્ય દ્રોણસ્ય ધનુષા સહ । અનેકશતસાહસ્રમનીકમનુકર્ષતઃ
દ્રોણજી, જે શિક્ષકોમાં શ્રેષ્ઠ હતા, તેમના ધ્વજ અને ધનુષ્ય સાથે અનેક લાખોની સેના ખેંચી લાવી રહ્યા હતા.
મહાન્દુર્યોધનસ્યાસીન્નાગો મણિમયો ધ્વજઃ । તસ્ય પૌરવકાલિઙ્ગકામ્ભોજાઃ સમુદક્ષિણાઃ
દુર્યોધનનો મહાન રત્નજડિત ધ્વજ હતો; તેની દક્ષિણ બાજુએ પૌર, કલિંગ અને કામ્બોજના યોદ્ધાઓ ઊભા હતા.
ક્ષેમધન્વા ચ શલ્યશ્ચ તસ્થુઃ પ્રમુખતો રથાઃ। સ્યન્દનેન મહાર્હેણ કેતુના વૃષભેણ ચ। પ્રકર્ષન્નેવ સેનાગ્નં માગધસ્ય કૃપો યયૌ
ક્ષેમધન્વા અને શલ્ય પોતાના ભવ્ય રથ અને વાઘના ચિહ્નવાળા ધ્વજ સાથે આગળ ઊભા રહ્યા; કૃપાચાર્યે તો મેઘધના જેવી મગધની સેના આગળ ધપાવી.
તદઙ્ગપતિનાં ગુપ્તં કૃપેણ ચ મનસ્વિના । શારદામ્બુધરપ્રખ્યં પ્રાચ્યાનાં સુમહદ્બલમ્
અંગના રાજાઓ અને વિદ્વાન કૃપાચાર્યે રક્ષિત પૂર્વ દિશાની વિશાળ સેના શરદના મેઘ સમાન તેજથી ઝગમગતી હતી.
અનીકપ્રમુખે તિષ્ઠન્વરાહેણ મહાયશાઃ। શુશુભે કેતુમુખ્યેન રાજતેન જયદ્રથઃ
મહાન યશસ્વી જયદ્રથ વરાહના ચિહ્નવાળા ચાંદીના ધ્વજ સાથે સેના મંડળના આગળ ઝગમગતા ઊભા રહ્યા.
શતં રતસહસ્રાણાં તસ્યાસન્વશવર્તિનઃ। અષ્ટૌ નાગસહસ્રાણિ સાદિનામયુતાનિ ષટ્
તેમની પાછળ લાખ રથ, આઠ હજાર હાથી અને સાઠ હજાર ઘોડેસવાર ચાલ્યા.
તત્સિન્ધુપતિના રાજ્ઞા પાલિતં ધ્વજિનીમુખમ્। અનન્તરથનાગાશ્વમશોભત મહદ્બલમ્
સિંધુના રાજાએ આગળ રહીને રથ, હાથી અને ઘોડા વડે રક્ષિત એ મોટો દળ સેના મંડળના મુખે સુંદર લાગતો હતો.
ષષ્ટ્યા રથસહસ્રૈસ્તુ નાગાનામયુતેન ચ। પતિઃ સર્વકલિઙ્ગાનાં યયૌ કેતુમતા સહ
સાંઠ હજાર રથ અને દસ હજાર હાથીઓ સાથે બધા કલિંગોના સ્વામી કેતુમત સાથે આગળ વધ્યા.
તસ્ય પર્વતસંકાશા વ્યરોચન્ત મહાગજાઃ । યન્ત્રતોમરતૂણીરૈઃ પતાકાભિઃ સુશોભિતાઃ
પર્વત જેવાં મોટા હાથીઓ, શસ્ત્રો, તૂણીઓ અને સુંદર ધ્વજોથી સજ્જ થઈને તેજથી ઝગમગતા હતા.
શુશુભે કેતુમુખ્યેન પાવકેન કલિઙ્ગકઃ। શ્વેતચ્છત્રેણ નિષ્કેણ ચામરવ્યજનેન ચ
કલિંગના મુખ્ય યોદ્ધા અગ્નિસમાન ધ્વજ, સફેદ છત્ર, સોનાની માળ અને ચામર સાથે ઝગમગતા હતા.
કેતુમાનપિ માતઙ્ગં વિચિત્રપરમાઙ્કુશમ્। આસ્થિતઃ સમરે રાજન્મેઘસ્થ ઇવ ભાનુમાન્
કેતુમત પણ સુંદર અને શોભાયમાન અંકુશવાળા મહા હાથી પર ચડીને યુદ્ધમાં મેઘમાં સૂર્ય જેવાં દેખાતા હતા.
તેજસા દીપ્યમાનસ્તુ વારણોત્તમમાસ્થિતઃ । ભગદત્તો યયૌ રાજા યથા વજ્રધરસ્તથા
પ્રભાથી તેજમાન રાજા ભગદત્ત શ્રેષ્ઠ હાથી પર ચડીને વીજધારી દેવ જેવો આગળ વધ્યો.
ગજસ્કન્ધગતાવાસ્તાં ભગદત્તેન સંમિતૌ । વિન્દાનુવિન્દાવાવન્ત્યૌ કેતુમન્તમનુવ્રતૌ
અવન્તિના વિંદ્ય અને અનુવિંદ, કેતુમતના અનુયાયી, ભગદત્ત સાથે હાથી પર બેઠા હતા.
સ રથાનીકવાન્વ્યૂહો હસ્ત્યઙ્ગો નૃપશીર્ષવાન્ । વાજિપક્ષઃ પતત્યુગ્રઃ પ્રહસન્સર્વતોમુખઃ
એ વિધિમાં રથમુખ, હાથીશરીર, રાજાશીર્ષ અને ઘોડેસેના પાંખોવાળી એ ગોઠવણી ભયાનક ગર્જનાથી ચારે બાજુ ફાટી નીકળી.
દ્રોણેન વિહિતો રાજન્રાજ્ઞા શાન્તનવેન ચ। તથૈવાચાર્યપુત્રેણ બાહ્લીકેન કૃપેમ ચ
હે રાજન, આ ગોઠવણી દ્રોણ, ભીષ્મ, આશ્રમપુત્ર, બાહ્લિક અને કૃપાચાર્યે ગોઠવી હતી.
તતો મુહૂર્તાત્તુમુલઃ શબ્દો હૃદયકમ્પનઃ। અશ્રૂયત મહારાજ યોધાનાં પ્રયુયુત્સતામ્
પછી થોડા સમયમાં જ મહાન ગુંજાટ અને હૃદય કંપાવતો અવાજ યુદ્ધ માટે તત્પર યોદ્ધાઓ તરફથી સંભળાયો.
શઙ્ખદુન્દુભિઘોષૈશ્ચ વારણાનાં ચ બૃંહિતૈઃ । નોમિઘોષૈ રથાનાં ચ દીર્યતીવ વસુન્ધરા
શંખ, ડુંડાળ અને હાથીઓના ગર્જનાથી, તેમજ રથોના ઘોંઘાટથી ધરતી જાણે ફાટી પડી હોય એમ લાગતું હતું.
હયાનાં હેષમાણાનાં યોધાનાં ચૈવ ગર્જતામ્। ક્ષણેનૈવ નભો ભૂમિઃ શબ્દેનાપૂરિતં તદા
ઘોડાઓના હિંચકાર અને યોદ્ધાઓના લલકારથી પળભરમાં આખું આકાશ અને ધરતી અવાજથી ગુંજી ઉઠી.
પુત્રાણાં તવ દુર્ધર્ષ પાણ્ડવાનાં તથૈવ ચ । સમકમ્પન્ત સૈન્યાનિ પરસ્પરસમાગમે
અજય પિતા, તમારા પુત્રો અને પાંડવોના સૈન્યોએ એકબીજાની સામે આવ્યા ત્યારે બંને તરફના સૈનિકોમાં કંપન ફેલાયો.
તત્ર નાગા રથાશ્ચૈવ જામ્બૂનદવિભૂષિતાઃ । ભ્રાજમાના વ્યદૃશ્યન્ત મેઘા ઇવ સવિદ્યુતઃ
ત્યાં સુવર્ણથી શોભાયમાન હાથીઓ અને રથો વીજળીવાળા વાદળ જેવા તેજથી ઝગમગતા દેખાતા હતા.