અહન્યહનિ પાર્થાનાં વૃદ્ધઃ કુરુપિતામહઃ । ભરદ્વાજાત્મજશ્ચૈવ પ્રાતરુત્થાય સંયતૌ
દરરોજ, પાંડવો સામે, વૃદ્ધ કુરુ પિતામહ અને ભરદ્વાજપુત્ર, વહેલા ઉઠીને યુદ્ધ માટે જતાં.
જયોઽસ્તુ પાણ્ડુપુત્રાણામિત્યૂચતુરિન્દમૌ । યુયુધાતે તવાર્થાય યથા સ સમયઃ કૃતઃ
એ બે મહાન યોદ્ધાઓ કહેતા, 'પાંડુપુત્રોને વિજય મળે,' પણ આપના હિત માટે, કરાર મુજબ, યુદ્ધ કરતા.
સર્વધર્મવિશેષજ્ઞઃ પિતા દેવવ્રતસ્તવ । સમાનીય મહીપાલાનિદં વચનમબ્રવીત્
તમારા પિતા દેવવ્રત, જે બધા ધર્મના ભેદ સારી રીતે જાણે છે, તેમણે બધા રાજાઓને એકઠા કરીને આ રીતે કહ્યું:
ઇદં વઃ ક્ષત્રિયા દ્વારં સ્વર્ગાયાપાવૃતં મહત્। ગચ્છધ્વં તેન શક્રસ્ય બ્રહ્મણઃ સહલોકતામ્
હે ક્ષત્રિયો, તમારે માટે સ્વર્ગનું મોટું દ્વાર ખુલ્લું છે; એમાંથી જાઓ અને ઇન્દ્ર તથા બ્રહ્માના લોકને પામો.
એષ વઃ શાશ્વતઃ પન્થાઃ પૂર્વૈઃ પૂર્વતરૈઃ કૃતઃ । સંભાવયધ્વમાત્માનમવ્યગ્રમનસો યુધિ
આ તમારો સદાયનો માર્ગ છે, જે પૂર્વજોએ પણ અપનાવ્યો હતો; યુદ્ધમાં નિડર મનથી પોતાનું માન રાખો.
નાભાગોઽથ યયાતિશ્ચ માન્ધાતા નહુષો નૃગઃ । સંસિદ્ધાઃ પરમં સ્થાનં ગતાઃ કર્મભિરીદૃશૈઃ
નાભાગ, યયાતિ, માંધાતા, નહુષ અને ઋગ—આ બધા એવા જ કાર્યો દ્વારા સર્વોચ્ચ અવસ્થાએ પહોંચ્યા હતા.
અધર્મઃ ક્ષત્રિયસ્યૈષ યદ્વ્યાધિમરણં ગૃહે । યદયોનિધનં યાતિ સોઽસ્ય ધર્મઃ સનાતનઃ
ક્ષત્રિય માટે ઘરમાં રોગથી મૃત્યુ પામવું અધર્મ છે; યુદ્ધમાં મૃત્યુ પામવું એ તેનો સનાતન ધર્મ છે.
એવમુક્તા મહીપાલા ભીષ્મેણ ભરતર્ષભ। નિર્યયુઃ સ્વાન્યનીકાનિ શોભયન્તો રથોત્તમૈઃ
ભીષ્મ દ્વારા આ રીતે સંબોધાયા પછી, હે ભરતવંશી, રાજાઓ પોતાના સૈન્ય સાથે સુંદર રથોમાં સજ્જ થઈને બહાર નીકળી પડ્યા.
સ તુ વૈકર્તનઃ કર્ણઃ સામાત્યઃ સહ બન્ધુભિઃ । ન્યાસિતઃ સમરે શસ્ત્રં ભીષ્મેણ ભરતર્ષભ
પછી વૈકર્તનપુત્ર કર્ણ પોતાના મંત્રીઓ અને સગાઓ સાથે યુદ્ધમાં જવા ઇચ્છતો હતો, પણ ભીષ્મે તેને અટકાવ્યો.
અપેતકર્ણાઃ પુત્રાસ્તે રાજનશ્ચૈવ તાવકાઃ । નિર્યયુઃ સિંહનાદેન નાદયન્તો દિશો દશ
હે રાજા, કર્ણ વિના તમારા પુત્રો અને અન્ય રાજાઓ સિંહની જેમ ગર્જના કરતાં દસેય દિશાઓમાં ધ્વનિ ફેલાવતા બહાર નીકળી પડ્યા.
શ્વેતૈશ્છત્રૈઃ પતાકાભિર્ધ્વજવારણવાજિભિઃ । તાન્યનીકાનિ શોભન્તે ગજૈરથ પદાતિભિઃ
સફેદ છત્રો, ધ્વજાઓ, પતાકાઓ, હાથીઓ અને ઘોડાઓ સાથે એ સૈન્યદળો, હાથી, રથ અને પગદળ સાથે ખૂબ જ ભવ્ય લાગતા હતા.
ભેરીપણવશબ્દૈશ્ચ દુન્દુભીનાં ચ નિઃસ્વનૈઃ । રથનેમિનિનાદૈશ્ચ બભૂવાકુલિતા મહી
ઢોલ, તાશા, દુંદુભી અને રથના ચકરાંની ધ્વનિથી આખી ધરતી ગુંજી ઉઠી હતી.
કાઞ્ચનાઙ્ગદકેયૂરૈઃ કાર્મુકૈશ્ચ મહારથાઃ । ભ્રાજમાના વ્યરાજન્ત સાગ્નયઃ પર્વતા ઇવ
સોનાના કડાં અને કાનના વાળા પહેરેલા મહારથીઓ, ધનુષ્ય સાથે તેજસ્વી બનીને અગ્નિથી પ્રજ્વલિત પર્વતો જેવી ઝળહળતા દેખાતા હતા.
તાલેન મહતા ભીષ્મઃ પઞ્ચતારેણ કેતુના । વિમલાદિત્યસંકાશસ્તસ્થૌ કુરુચમૂપરિ
ભીષ્મે વિશાળ અને પાંચ રંગની પાંખવાળી ધ્વજ સાથે, નિર્મળ સૂર્ય જેવો તેજ ધરાવી, કુરુ સેનાની આગળ ઊભા રહ્યા.
યે ત્વદીયા મહેષ્વાસા રાજાનો ભરતર્ષભ । અવર્તન્ત યથાદેશં રાજઞ્શાન્તનવસ્ય તે
હે ભરતવંશી, તમારા બળવાન રાજાઓએ તમારા પૂર્વજ શાંતનુના આદેશ મુજબ જ વર્તન કર્યું.
સ તુ ગોવાસનઃ શૈબ્યઃ સહિતઃ સર્વરાજભિઃ । યયૌ માતઙ્ગરાજેન રાજાર્હેણ પતાકિના । પદ્મવર્ણસ્ત્વનીકાનાં સર્વેષામગ્રતઃ સ્થિતઃ
ગાયના ચામડાનું વસ્ત્ર પહેરેલા શૈબ્યે બધા રાજાઓ સાથે, રાજાશોભા પામતા, ધ્વજાવાળા હાથી પર ચડીને, કમળ જેવો રંગ ધરાવતા, તમામ સૈન્યના આગળ આગળ પ્રસ્થાન કર્યું.
અશ્વત્થામા યયૌ યત્તઃ સિંહલાઙ્ગૂલકેતુના । શ્રુતાયુધશ્ચિત્રસેનઃ પુરુમિત્રો વિવિંશતિઃ
અશ્વત્થામા સિંહની પૂંછવાળી ધ્વજ સાથે, પૂરેપૂરો મન લગાવીને આગળ વધ્યો; શ્રુતાયુધ, ચિત્રસેન, પુરુમિત્ર અને વિવિંશતિ પણ સાથે હતા.
શલ્યો ભૂરિશ્રવાશ્ચૈવ વિકર્ણશ્ચ મહારથઃ । એતે સપ્ત મહેષ્વાસા દ્રોણપુત્રપુરોગમાઃ
શલ્ય, ભૂરિશ્રવાસ અને મહારથી વિકર્ણ—આ સાતેય મહાન ધનુર્ધર દ્રોણપુત્ર અશ્વત્થામાના નેતૃત્વમાં હતા.
સ્યન્દનૈર્વરવર્માણો ભીષ્મસ્યાસન્પુરોગમાઃ। તેષામપિ મહોત્સેધાઃ શોભયન્તો રથોત્તમાન્
શ્રેષ્ઠ વસ્ત્રો પહેરીને તેઓ ભીષ્મના રથોને આગળ લઈ જતા હતા; તેમની ઊંચી કાયાએ ઉત્તમ રથોને વધુ શોભાવ્યા.
ભ્રાજમાના વ્યરોચન્ત જામ્બૂનદમયા ધ્વજાઃ। જામ્બૂનદમયી વેદી કમણ્ડલુવિભૂષિતા
તેમના સોનાના ધ્વજ ઝળહળતા હતા; સોનાની બનાવેલી મંચ પણ કમંડળુથી શોભાયમાન હતી.
કેતુરાચાર્યમુખ્યસ્ય દ્રોણસ્ય ધનુષા સહ । અનેકશતસાહસ્રમનીકમનુકર્ષતઃ
દ્રોણજી, જે શિક્ષકોમાં શ્રેષ્ઠ હતા, તેમના ધ્વજ અને ધનુષ્ય સાથે અનેક લાખોની સેના ખેંચી લાવી રહ્યા હતા.
મહાન્દુર્યોધનસ્યાસીન્નાગો મણિમયો ધ્વજઃ । તસ્ય પૌરવકાલિઙ્ગકામ્ભોજાઃ સમુદક્ષિણાઃ
દુર્યોધનનો મહાન રત્નજડિત ધ્વજ હતો; તેની દક્ષિણ બાજુએ પૌર, કલિંગ અને કામ્બોજના યોદ્ધાઓ ઊભા હતા.
ક્ષેમધન્વા ચ શલ્યશ્ચ તસ્થુઃ પ્રમુખતો રથાઃ। સ્યન્દનેન મહાર્હેણ કેતુના વૃષભેણ ચ। પ્રકર્ષન્નેવ સેનાગ્નં માગધસ્ય કૃપો યયૌ
ક્ષેમધન્વા અને શલ્ય પોતાના ભવ્ય રથ અને વાઘના ચિહ્નવાળા ધ્વજ સાથે આગળ ઊભા રહ્યા; કૃપાચાર્યે તો મેઘધના જેવી મગધની સેના આગળ ધપાવી.
તદઙ્ગપતિનાં ગુપ્તં કૃપેણ ચ મનસ્વિના । શારદામ્બુધરપ્રખ્યં પ્રાચ્યાનાં સુમહદ્બલમ્
અંગના રાજાઓ અને વિદ્વાન કૃપાચાર્યે રક્ષિત પૂર્વ દિશાની વિશાળ સેના શરદના મેઘ સમાન તેજથી ઝગમગતી હતી.
અનીકપ્રમુખે તિષ્ઠન્વરાહેણ મહાયશાઃ। શુશુભે કેતુમુખ્યેન રાજતેન જયદ્રથઃ
મહાન યશસ્વી જયદ્રથ વરાહના ચિહ્નવાળા ચાંદીના ધ્વજ સાથે સેના મંડળના આગળ ઝગમગતા ઊભા રહ્યા.
શતં રતસહસ્રાણાં તસ્યાસન્વશવર્તિનઃ। અષ્ટૌ નાગસહસ્રાણિ સાદિનામયુતાનિ ષટ્
તેમની પાછળ લાખ રથ, આઠ હજાર હાથી અને સાઠ હજાર ઘોડેસવાર ચાલ્યા.
તત્સિન્ધુપતિના રાજ્ઞા પાલિતં ધ્વજિનીમુખમ્। અનન્તરથનાગાશ્વમશોભત મહદ્બલમ્
સિંધુના રાજાએ આગળ રહીને રથ, હાથી અને ઘોડા વડે રક્ષિત એ મોટો દળ સેના મંડળના મુખે સુંદર લાગતો હતો.
ષષ્ટ્યા રથસહસ્રૈસ્તુ નાગાનામયુતેન ચ। પતિઃ સર્વકલિઙ્ગાનાં યયૌ કેતુમતા સહ
સાંઠ હજાર રથ અને દસ હજાર હાથીઓ સાથે બધા કલિંગોના સ્વામી કેતુમત સાથે આગળ વધ્યા.
તસ્ય પર્વતસંકાશા વ્યરોચન્ત મહાગજાઃ । યન્ત્રતોમરતૂણીરૈઃ પતાકાભિઃ સુશોભિતાઃ
પર્વત જેવાં મોટા હાથીઓ, શસ્ત્રો, તૂણીઓ અને સુંદર ધ્વજોથી સજ્જ થઈને તેજથી ઝગમગતા હતા.
શુશુભે કેતુમુખ્યેન પાવકેન કલિઙ્ગકઃ। શ્વેતચ્છત્રેણ નિષ્કેણ ચામરવ્યજનેન ચ
કલિંગના મુખ્ય યોદ્ધા અગ્નિસમાન ધ્વજ, સફેદ છત્ર, સોનાની માળ અને ચામર સાથે ઝગમગતા હતા.