કાઞ્ચના મણિચિત્રાઙ્ગા જ્વલન્ત ઇવ પાવકાઃ। અર્ચિષ્મન્તો વ્યરોચન્ત ગજારોહાઃ સહસ્રશઃ
સોનાથી અને રત્નોથી શોભેલા, અગ્નિ જેવી તેજવાળા, હજારો હાથીસ્વાર જ્યોતિર્મય દેખાતા.
મહેન્દ્રકેતવઃ શુભ્રા મહેન્દ્રસદનેષ્વિવ। સન્નદ્ધાસ્તે પ્રવીરાશ્ચ દદૃશુર્યુદ્ધકાઙ્ક્ષિણઃ
ઇન્દ્રના સફેદ ધ્વજ, જાણે ઇન્દ્રના મહેલમાં હોય તેમ, અને સંપૂર્ણ શસ્ત્રપહેરણમાં વીર યોદ્ધાઓ યુદ્ધની આતુરતા સાથે દેખાતા.
ઉદ્યતૈરાયુધૈશ્ચિત્રાસ્તલબદ્ધાઃ કલાપિનઃ । ઋષભાક્ષા મનુષ્યેન્દ્રાશ્ચમૂમુખગતા બભુઃ
ઉંચા શસ્ત્રો, રંગીન પટ્ટાવાળા તુણીઓ, અને વાછરડાની આંખ જેવા યોદ્ધાઓ, દળના મોઢે ઊભા હતા.
શકુનિઃ સૌબલઃ શલ્ય આવન્ત્યોઽથ જયદ્રથઃ । વિન્દાનુવિન્દૌ કૈકેયાઃ કામ્ભોજશ્ચ સુદક્ષિણઃ
શકુની સુબલપુત્ર, શલ્ય, અવંતિના રાજા, જયદ્રથ, કૈકયના વિંદ અને અનુવિંદ, અને કામ્બોજનો સુદક્ષિણ—
શ્રુતાયુધશ્ચ કાલિઙ્ગો જયત્સેનશ્ચ પાર્થિવઃ । બૃહદ્બલશ્ચ કૌશલ્યઃ કૃતવર્મા ચ સાત્વતઃ
શ્રુતાયુધ, કળિંગ દેશનો, જયત્સેન રાજા, કોશલ દેશનો બૃહદ્બલ અને સાકેત વંશના કૃતવર્મા—
દશૈતે પુરુષવ્યાઘ્રાઃ શૂરાઃ પરિઘબાહવઃ । અક્ષૌહિણીનાં પતયો યજ્વાનો ભૂરિદક્ષિણાઃ
આ દસેય પુરુષોમાં વાઘ જેવા, બલવાન અને લોખંડ જેવા હાથ ધરાવાળા છે. એ બધા પોતાની પોતાની સેનાના મુખ્ય છે, યજ્ઞ કરનારા અને દાનમાં ઉદાર છે.
એતે ચાન્યે ચ બહવો દુર્યોધનવશાનુગાઃ । રાજાનો રાજપુત્રાશ્ચ નીતિમન્તો મહારથાઃ
આ ઉપરાંત, ઘણા બીજા રાજાઓ અને રાજકુમારો, જેઓ બુદ્ધિશાળી અને મહાન રથીઓ છે, દુર્યોધનના આદેશે ચાલે છે.
સન્નદ્ધાઃ સમદૃશ્યન સ્વેષ્વનીકેષ્વવસ્થિતાઃ । બદ્ધકૃષ્ણાજિનાઃ સર્વે બલિનો યુદ્ધશાલિનઃ
બધા જ યોદ્ધાઓ કવચ પહેરીને, એકસરખા દેખાતા, પોતાની પોતાની પાંખમાં મજબૂત ઊભેલા છે. બધાએ કાળાં કૃષ્ણમૃગચર્મ ધારણ કર્યું છે અને યુદ્ધમાં નિપુણ છે.
હૃષ્ટા દુર્યોધનસ્યાર્થે બ્રહ્મલોકાય દીક્ષિતાઃ। સમર્થા દશ વાહિન્યઃ પરિગૃહ્ય વ્યવસ્થિતાઃ
દુર્યોધનના હિત માટે આનંદિત થઈને, જાણે બ્રહ્મલોક માટે દિક્ષા લીધી હોય એમ, દસ શક્તિશાળી સેના એકઠી થઈને સ્થિર ઊભી છે.
એકાદશી ધાર્તરાષ્ટ્રી કૌરવાણાં મહાચમૂઃ । અગ્રતઃ સર્વસૈન્યાનાં યત્ર શાન્તનવોઽગ્રણીઃ
ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રો, કૌરવોની અગિયારમી મહાસેના, બધી સેનાઓના આગળ, જ્યાં શાંતનુપુત્ર ભીષ્મ મુખ્ય હતા, ત્યાં ઊભી હતી.
શ્વેતોષ્ણીષં શ્વેતહયં શ્વેતવર્માણમચ્યુતમ્ । અપશ્યામ મહારાજ ભીષ્મં ચન્દ્રમિવોદિતમ્
રાજા, અમે ભીષ્મને સફેદ પાગ, સફેદ ઘોડા અને સફેદ કવચ સાથે જોયા, જે ઉગતા ચંદ્ર જેવો તેજસ્વી લાગતો હતો.
હેમતાલધ્વજં ભીષ્મં રાજતે સ્યન્દતે સ્થિતમ્ । શ્વેતાભ્ર ઇવ તીક્ષ્ણાંશું દદૃશુઃ કુરુપાણ્ડવાઃ
ભીષ્મ સોનાની તાડપત્રવાળી ધ્વજાવાળી રથ પર ઊભા હતા, ચમકતા. કૌરવો અને પાંડવો એમને તેજસ્વી વાદળ જેવો, તીક્ષ્ણ કિરણો સાથે જોઈ રહ્યા હતા.
દૃષ્ટ્વા ચમૂમુખે ભીષ્મં સમકમ્પન્ત પાણ્ડવાઃ । સૃઞ્જયાશ્ચ મહેષ્વાસા ધૃષ્ટદ્યુમ્નપુરોગમાઃ । જૃમ્ભમાણં મહાસિંહં દૃષ્ટ્વા ક્ષુદ્રમૃગા યથા
ભીષ્મને સેના આગળ જોઈને, પાંડવો અને ધૃષ્ટદ્યુમ્નના નેતૃત્વ હેઠળના શ્રુંજયોના મહાન ધનુર્ધર યોદ્ધાઓ, જાણે ગર્જનારા સિંહ સામે નાના પ્રાણીઓ ડરે એમ, કાંપવા લાગ્યા.
ધૃષ્ટદ્યુમ્નમુખાઃ સર્વે સમુદ્વિવિજિરે મુહુઃ । એકાદશૈતાઃ શ્રીજુષ્ટા વાહિન્યસ્તવ પાર્થિવ
ધૃષ્ટદ્યુમ્નના નેતૃત્વ હેઠળના બધા વારંવાર ગભરાઈ ગયા; રાજા, આ અગિયારેય ભવ્ય સેનાઓ તમારી છે.
પાણ્ડવાનાં તથા સપ્ત મહાપુરુષપાલિતાઃ । ઉન્મત્તમકરાવર્તૌ મહાગ્રાહસમાકુલૌ
એ જ રીતે, પાંડવોની સાત સેનાઓ પણ મહાન પુરુષો દ્વારા રક્ષિત છે, જે ઉન્મત્ત મકર અને મહાશક્તિશાળી જંતુઓથી ભરેલી, ભયાનક સાગર જેવી છે.
યુગાન્તે સમવેતૌ દ્વૌ દૃશ્યેતે સાગરાવિવ । નૈવ નસ્તાદૃશો રાજન્દૃષ્ટપૂર્વો ન ચ શ્રુતઃ । અનીકાનાં સમેતાનાં કૌરવાણાં તથાવિધઃ
યુગના અંતે જેમ બે મહાસાગર ભેગા થાય એમ, આ બે સેનાઓ દેખાય છે; રાજા, કૌરવો જેવો વિશાળ સેના-સમૂહ અમે ક્યારેય જોયો કે સાંભળ્યો નથી.
યથા સ ભગવાન્વ્યાસઃ કૃષ્ણદ્વૈપાયનોઽબ્રવીત્। તથૈવ સહિતાઃ સર્વે સમાજગ્મુર્મહીક્ષિતઃ
જેમ ભગવાન વ્યાસ, કૃષ્ણ દ્વૈપાયનએ કહ્યું હતું, તેમ બધા રાજાઓ એકઠા થયા.
મઘાવિષયગઃ સોમસ્તદ્દિનં પ્રત્યપદ્યત। દીપ્યમાનાશ્ચ સંપેતુર્દિવિ સપ્ત મહગ્રહાઃ
એ દિવસે ચંદ્ર મઘા નક્ષત્રમાં પ્રવેશ્યો અને આકાશમાં સાત મહાગ્રહો તેજથી ઝળહળતા હતા.
દ્વિધાભૂત ઇવાદિત્ય ઉદયે પ્રત્યદૃશ્યત। જ્વલન્ત્યા શિખયા ભૂયો ભાનુમાનુદિતો રવિઃ
સૂર્યોદયે, સૂર્ય જાણે બે ભાગમાં વિભાજિત થયો હોય એમ દેખાયો, તેની જ્વલંત જ્વાલા હતી અને તેજસ્વી રવિ ફરીથી ઉગ્યો.
વવાશિરે ચ દીપ્તાયાં દિશિ ગોમાયુવાયસાઃ । લિપ્સમાનાઃ શરીરાણિ માંસશોણિતભોજનાઃ
તેજસ્વી દિશામાં, શિયાળ અને કાગડા ડાકતા હતા, શરીર મેળવવા આતુર, માંસ અને લોહી ખાવા તત્પર.
અહન્યહનિ પાર્થાનાં વૃદ્ધઃ કુરુપિતામહઃ । ભરદ્વાજાત્મજશ્ચૈવ પ્રાતરુત્થાય સંયતૌ
દરરોજ, પાંડવો સામે, વૃદ્ધ કુરુ પિતામહ અને ભરદ્વાજપુત્ર, વહેલા ઉઠીને યુદ્ધ માટે જતાં.
જયોઽસ્તુ પાણ્ડુપુત્રાણામિત્યૂચતુરિન્દમૌ । યુયુધાતે તવાર્થાય યથા સ સમયઃ કૃતઃ
એ બે મહાન યોદ્ધાઓ કહેતા, 'પાંડુપુત્રોને વિજય મળે,' પણ આપના હિત માટે, કરાર મુજબ, યુદ્ધ કરતા.
સર્વધર્મવિશેષજ્ઞઃ પિતા દેવવ્રતસ્તવ । સમાનીય મહીપાલાનિદં વચનમબ્રવીત્
તમારા પિતા દેવવ્રત, જે બધા ધર્મના ભેદ સારી રીતે જાણે છે, તેમણે બધા રાજાઓને એકઠા કરીને આ રીતે કહ્યું:
ઇદં વઃ ક્ષત્રિયા દ્વારં સ્વર્ગાયાપાવૃતં મહત્। ગચ્છધ્વં તેન શક્રસ્ય બ્રહ્મણઃ સહલોકતામ્
હે ક્ષત્રિયો, તમારે માટે સ્વર્ગનું મોટું દ્વાર ખુલ્લું છે; એમાંથી જાઓ અને ઇન્દ્ર તથા બ્રહ્માના લોકને પામો.
એષ વઃ શાશ્વતઃ પન્થાઃ પૂર્વૈઃ પૂર્વતરૈઃ કૃતઃ । સંભાવયધ્વમાત્માનમવ્યગ્રમનસો યુધિ
આ તમારો સદાયનો માર્ગ છે, જે પૂર્વજોએ પણ અપનાવ્યો હતો; યુદ્ધમાં નિડર મનથી પોતાનું માન રાખો.
નાભાગોઽથ યયાતિશ્ચ માન્ધાતા નહુષો નૃગઃ । સંસિદ્ધાઃ પરમં સ્થાનં ગતાઃ કર્મભિરીદૃશૈઃ
નાભાગ, યયાતિ, માંધાતા, નહુષ અને ઋગ—આ બધા એવા જ કાર્યો દ્વારા સર્વોચ્ચ અવસ્થાએ પહોંચ્યા હતા.
અધર્મઃ ક્ષત્રિયસ્યૈષ યદ્વ્યાધિમરણં ગૃહે । યદયોનિધનં યાતિ સોઽસ્ય ધર્મઃ સનાતનઃ
ક્ષત્રિય માટે ઘરમાં રોગથી મૃત્યુ પામવું અધર્મ છે; યુદ્ધમાં મૃત્યુ પામવું એ તેનો સનાતન ધર્મ છે.
એવમુક્તા મહીપાલા ભીષ્મેણ ભરતર્ષભ। નિર્યયુઃ સ્વાન્યનીકાનિ શોભયન્તો રથોત્તમૈઃ
ભીષ્મ દ્વારા આ રીતે સંબોધાયા પછી, હે ભરતવંશી, રાજાઓ પોતાના સૈન્ય સાથે સુંદર રથોમાં સજ્જ થઈને બહાર નીકળી પડ્યા.
સ તુ વૈકર્તનઃ કર્ણઃ સામાત્યઃ સહ બન્ધુભિઃ । ન્યાસિતઃ સમરે શસ્ત્રં ભીષ્મેણ ભરતર્ષભ
પછી વૈકર્તનપુત્ર કર્ણ પોતાના મંત્રીઓ અને સગાઓ સાથે યુદ્ધમાં જવા ઇચ્છતો હતો, પણ ભીષ્મે તેને અટકાવ્યો.
અપેતકર્ણાઃ પુત્રાસ્તે રાજનશ્ચૈવ તાવકાઃ । નિર્યયુઃ સિંહનાદેન નાદયન્તો દિશો દશ
હે રાજા, કર્ણ વિના તમારા પુત્રો અને અન્ય રાજાઓ સિંહની જેમ ગર્જના કરતાં દસેય દિશાઓમાં ધ્વનિ ફેલાવતા બહાર નીકળી પડ્યા.