શઙ્ખદુન્દુભિઘોષૈશ્ચ સિંહનાદૈશ્ચ ભારત। હયહેષિતનાદૈશ્ચ રથનેમિસ્વનૈસ્તથા
શંખ અને ઢોલના ઘોષ, સિંહની દહાડ, ઘોડાઓની હણફાળ અને રથના ચકરાંની ગર્જના સાથે બધું ગુંજી ઉઠ્યું.
ગાજાનાં બૃહતાં ચૈવ યોધાનાં ચાપિ ગર્જતામ્। ક્ષ્વેલિતાસ્ફોટિતોત્ક્રુષ્ટૈસ્તુમુલં સર્વતોઽભવત્
મોટા હાથીઓની ધ્વનિ, યુદ્ધ માટે તડપતા યોદ્ધાઓના બૂમ-પોકાર, હાથના ચાટા અને લડાઈના નારા—આ બધાથી ચારેય બાજુ ભારે ગજ્જા થયો.
ઉદતિષ્ઠન્મહારાજ સર્વં યુક્તમશેષતઃ । સૂર્યોદયે મહત્સૈન્યં કુરુપાણ્ડવસેનયોઃ
મહારાજા, સૂર્યોદયે, કૌરવો અને પાંડવોની મોટી સેનાઓ સંપૂર્ણ રીતે તૈયાર ઉભી રહી.
રાજેન્દ્ર તવ પુત્રાણાં પાણ્ડવાનાં તથૈવ ચ। દુષ્પ્રધૃષ્યાણિ ચાસ્ત્રાણિ સશસ્રકવચાનિ ચ
રાજેન્દ્ર, તમારા પુત્રો અને પાંડવો, બંનેએ ભયાનક શસ્ત્રો અને કવચ પહેરીને, અપરાજેય દેખાતા હતા.
તતઃ પ્રકાશે સૈન્યાનિ સમદૃશ્યન્ત ભારત। ત્વદીયાનાં પરેષાં ચ શસ્ત્રવન્તિ મહાન્તિ ચ
પછી ઉજાસમાં, તમારી અને દુશ્મન બંનેની સેનાઓ, મોટી અને શસ્ત્રોથી સજ્જ, સ્પષ્ટ દેખાઈ આવી.
તત્ર નાગા રથાશ્ચૈવ જામ્બૂનદપરિષ્કૃતાઃ। વિભ્રાજમાના દૃશ્યન્તે મેઘા ઇવ સવિદ્યુતઃ
ત્યાં સોનાથી શોભેલા હાથી અને રથો વીજળીવાળા વાદળ જેવી ચમક સાથે ઝગમગતા દેખાતા.
રથાનીકાન્યદૃશ્યન્ત નગરાણીવ ભૂરિશઃ । અતીવ શુશુભે તત્ર પિતા તે પૂર્ણચન્દ્રવત્
રથોની પાંખો બહુ મોટી સંખ્યામાં શહેરો જેવી લાગી; અને ત્યાં, પિતા, તમે પૂર્ણચંદ્ર જેવો તેજસ્વી દેખાતા.
ધનુર્ભિર્ઋષ્ટિભિઃ ખઙ્ગૈર્ગદાભિઃ શક્તિતોમરૈઃ । યોધાઃ પ્રહરણૈઃ શુભ્રૈસ્તેષ્વનીકેષ્વવસ્થિતાઃ
યોદ્ધાઓ ધનુષ, ભાલા, તલવાર, ગદા, શક્તિ અને તોમર જેવા ચમકતા શસ્ત્રો સાથે પોતાના દળોમાં ઊભા હતા.
ગજાઃ પદાતા રથિનસ્તુરગાશ્ચ વિશાંપતે । વ્યતિષ્ઠન્વાગુરાકારાઃ શતશોઽથ સહસ્રશઃ
હાથી, પગતી સૈનિકો, રથસ્વાર અને ઘોડેસ્વાર, રાજાઓના રાજા, સૈન્યમાં શતાવધિ અને સહસ્રાવધિ સંખ્યામાં જાળ જેવી ગોઠવણમાં ઊભા હતા.
ધ્વજા બહુવિધાકારા વ્યદૃશ્યન્ત સમુચ્છ્રિતાઃ। સ્વેષાં ચૈવ પરેષાં ચ દ્યુતિમન્તઃ સહસ્રશઃ
અનેક પ્રકારના ધ્વજાઓ, તમારી અને દુશ્મન બંને તરફ, હજારોની સંખ્યામાં ઊંચા અને તેજસ્વી દેખાતા.
કાઞ્ચના મણિચિત્રાઙ્ગા જ્વલન્ત ઇવ પાવકાઃ। અર્ચિષ્મન્તો વ્યરોચન્ત ગજારોહાઃ સહસ્રશઃ
સોનાથી અને રત્નોથી શોભેલા, અગ્નિ જેવી તેજવાળા, હજારો હાથીસ્વાર જ્યોતિર્મય દેખાતા.
મહેન્દ્રકેતવઃ શુભ્રા મહેન્દ્રસદનેષ્વિવ। સન્નદ્ધાસ્તે પ્રવીરાશ્ચ દદૃશુર્યુદ્ધકાઙ્ક્ષિણઃ
ઇન્દ્રના સફેદ ધ્વજ, જાણે ઇન્દ્રના મહેલમાં હોય તેમ, અને સંપૂર્ણ શસ્ત્રપહેરણમાં વીર યોદ્ધાઓ યુદ્ધની આતુરતા સાથે દેખાતા.
ઉદ્યતૈરાયુધૈશ્ચિત્રાસ્તલબદ્ધાઃ કલાપિનઃ । ઋષભાક્ષા મનુષ્યેન્દ્રાશ્ચમૂમુખગતા બભુઃ
ઉંચા શસ્ત્રો, રંગીન પટ્ટાવાળા તુણીઓ, અને વાછરડાની આંખ જેવા યોદ્ધાઓ, દળના મોઢે ઊભા હતા.
શકુનિઃ સૌબલઃ શલ્ય આવન્ત્યોઽથ જયદ્રથઃ । વિન્દાનુવિન્દૌ કૈકેયાઃ કામ્ભોજશ્ચ સુદક્ષિણઃ
શકુની સુબલપુત્ર, શલ્ય, અવંતિના રાજા, જયદ્રથ, કૈકયના વિંદ અને અનુવિંદ, અને કામ્બોજનો સુદક્ષિણ—
શ્રુતાયુધશ્ચ કાલિઙ્ગો જયત્સેનશ્ચ પાર્થિવઃ । બૃહદ્બલશ્ચ કૌશલ્યઃ કૃતવર્મા ચ સાત્વતઃ
શ્રુતાયુધ, કળિંગ દેશનો, જયત્સેન રાજા, કોશલ દેશનો બૃહદ્બલ અને સાકેત વંશના કૃતવર્મા—
દશૈતે પુરુષવ્યાઘ્રાઃ શૂરાઃ પરિઘબાહવઃ । અક્ષૌહિણીનાં પતયો યજ્વાનો ભૂરિદક્ષિણાઃ
આ દસેય પુરુષોમાં વાઘ જેવા, બલવાન અને લોખંડ જેવા હાથ ધરાવાળા છે. એ બધા પોતાની પોતાની સેનાના મુખ્ય છે, યજ્ઞ કરનારા અને દાનમાં ઉદાર છે.
એતે ચાન્યે ચ બહવો દુર્યોધનવશાનુગાઃ । રાજાનો રાજપુત્રાશ્ચ નીતિમન્તો મહારથાઃ
આ ઉપરાંત, ઘણા બીજા રાજાઓ અને રાજકુમારો, જેઓ બુદ્ધિશાળી અને મહાન રથીઓ છે, દુર્યોધનના આદેશે ચાલે છે.
સન્નદ્ધાઃ સમદૃશ્યન સ્વેષ્વનીકેષ્વવસ્થિતાઃ । બદ્ધકૃષ્ણાજિનાઃ સર્વે બલિનો યુદ્ધશાલિનઃ
બધા જ યોદ્ધાઓ કવચ પહેરીને, એકસરખા દેખાતા, પોતાની પોતાની પાંખમાં મજબૂત ઊભેલા છે. બધાએ કાળાં કૃષ્ણમૃગચર્મ ધારણ કર્યું છે અને યુદ્ધમાં નિપુણ છે.
હૃષ્ટા દુર્યોધનસ્યાર્થે બ્રહ્મલોકાય દીક્ષિતાઃ। સમર્થા દશ વાહિન્યઃ પરિગૃહ્ય વ્યવસ્થિતાઃ
દુર્યોધનના હિત માટે આનંદિત થઈને, જાણે બ્રહ્મલોક માટે દિક્ષા લીધી હોય એમ, દસ શક્તિશાળી સેના એકઠી થઈને સ્થિર ઊભી છે.
એકાદશી ધાર્તરાષ્ટ્રી કૌરવાણાં મહાચમૂઃ । અગ્રતઃ સર્વસૈન્યાનાં યત્ર શાન્તનવોઽગ્રણીઃ
ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રો, કૌરવોની અગિયારમી મહાસેના, બધી સેનાઓના આગળ, જ્યાં શાંતનુપુત્ર ભીષ્મ મુખ્ય હતા, ત્યાં ઊભી હતી.
શ્વેતોષ્ણીષં શ્વેતહયં શ્વેતવર્માણમચ્યુતમ્ । અપશ્યામ મહારાજ ભીષ્મં ચન્દ્રમિવોદિતમ્
રાજા, અમે ભીષ્મને સફેદ પાગ, સફેદ ઘોડા અને સફેદ કવચ સાથે જોયા, જે ઉગતા ચંદ્ર જેવો તેજસ્વી લાગતો હતો.
હેમતાલધ્વજં ભીષ્મં રાજતે સ્યન્દતે સ્થિતમ્ । શ્વેતાભ્ર ઇવ તીક્ષ્ણાંશું દદૃશુઃ કુરુપાણ્ડવાઃ
ભીષ્મ સોનાની તાડપત્રવાળી ધ્વજાવાળી રથ પર ઊભા હતા, ચમકતા. કૌરવો અને પાંડવો એમને તેજસ્વી વાદળ જેવો, તીક્ષ્ણ કિરણો સાથે જોઈ રહ્યા હતા.
દૃષ્ટ્વા ચમૂમુખે ભીષ્મં સમકમ્પન્ત પાણ્ડવાઃ । સૃઞ્જયાશ્ચ મહેષ્વાસા ધૃષ્ટદ્યુમ્નપુરોગમાઃ । જૃમ્ભમાણં મહાસિંહં દૃષ્ટ્વા ક્ષુદ્રમૃગા યથા
ભીષ્મને સેના આગળ જોઈને, પાંડવો અને ધૃષ્ટદ્યુમ્નના નેતૃત્વ હેઠળના શ્રુંજયોના મહાન ધનુર્ધર યોદ્ધાઓ, જાણે ગર્જનારા સિંહ સામે નાના પ્રાણીઓ ડરે એમ, કાંપવા લાગ્યા.
ધૃષ્ટદ્યુમ્નમુખાઃ સર્વે સમુદ્વિવિજિરે મુહુઃ । એકાદશૈતાઃ શ્રીજુષ્ટા વાહિન્યસ્તવ પાર્થિવ
ધૃષ્ટદ્યુમ્નના નેતૃત્વ હેઠળના બધા વારંવાર ગભરાઈ ગયા; રાજા, આ અગિયારેય ભવ્ય સેનાઓ તમારી છે.
પાણ્ડવાનાં તથા સપ્ત મહાપુરુષપાલિતાઃ । ઉન્મત્તમકરાવર્તૌ મહાગ્રાહસમાકુલૌ
એ જ રીતે, પાંડવોની સાત સેનાઓ પણ મહાન પુરુષો દ્વારા રક્ષિત છે, જે ઉન્મત્ત મકર અને મહાશક્તિશાળી જંતુઓથી ભરેલી, ભયાનક સાગર જેવી છે.
યુગાન્તે સમવેતૌ દ્વૌ દૃશ્યેતે સાગરાવિવ । નૈવ નસ્તાદૃશો રાજન્દૃષ્ટપૂર્વો ન ચ શ્રુતઃ । અનીકાનાં સમેતાનાં કૌરવાણાં તથાવિધઃ
યુગના અંતે જેમ બે મહાસાગર ભેગા થાય એમ, આ બે સેનાઓ દેખાય છે; રાજા, કૌરવો જેવો વિશાળ સેના-સમૂહ અમે ક્યારેય જોયો કે સાંભળ્યો નથી.
યથા સ ભગવાન્વ્યાસઃ કૃષ્ણદ્વૈપાયનોઽબ્રવીત્। તથૈવ સહિતાઃ સર્વે સમાજગ્મુર્મહીક્ષિતઃ
જેમ ભગવાન વ્યાસ, કૃષ્ણ દ્વૈપાયનએ કહ્યું હતું, તેમ બધા રાજાઓ એકઠા થયા.
મઘાવિષયગઃ સોમસ્તદ્દિનં પ્રત્યપદ્યત। દીપ્યમાનાશ્ચ સંપેતુર્દિવિ સપ્ત મહગ્રહાઃ
એ દિવસે ચંદ્ર મઘા નક્ષત્રમાં પ્રવેશ્યો અને આકાશમાં સાત મહાગ્રહો તેજથી ઝળહળતા હતા.
દ્વિધાભૂત ઇવાદિત્ય ઉદયે પ્રત્યદૃશ્યત। જ્વલન્ત્યા શિખયા ભૂયો ભાનુમાનુદિતો રવિઃ
સૂર્યોદયે, સૂર્ય જાણે બે ભાગમાં વિભાજિત થયો હોય એમ દેખાયો, તેની જ્વલંત જ્વાલા હતી અને તેજસ્વી રવિ ફરીથી ઉગ્યો.
વવાશિરે ચ દીપ્તાયાં દિશિ ગોમાયુવાયસાઃ । લિપ્સમાનાઃ શરીરાણિ માંસશોણિતભોજનાઃ
તેજસ્વી દિશામાં, શિયાળ અને કાગડા ડાકતા હતા, શરીર મેળવવા આતુર, માંસ અને લોહી ખાવા તત્પર.