દુઃશાસન રથાસ્તૂર્ણં યુજ્યન્તાં ભીષ્મરક્ષિણઃ। અનીકાનિ ચ સર્વાણિ શીઘ્રં ત્વમનુચોદય
'દુશાસન, ભીષ્મના રક્ષકોના રથો ઝડપથી જોડાવા દો અને બધી સેનાઓને પણ તરત જ આગળ વધાર.'
અયં સ મામભિપ્રાપ્તો વર્ષપૂગાભિચિન્તિતઃ । પાણ્ડવાનાં સસૈન્યાનાં કુરૂણાં ચ સમાગમઃ
'આ જ તે પળ છે, જેની હું વર્ષો સુધી રાહ જોઈ રહ્યો હતો—પાંડવો અને તેમની સેના હવે કૌરવો સાથે સામસામે આવી છે.'
નાતઃ કાર્યતમં મન્યે રણે ભીષ્મસ્ય રક્ષણાત્। હન્યુદ્ગુપ્તો હ્યસૌ પાર્થાન્સોમકાંશ્ચ સસૃઞ્જયાન્
'હવે ભીષ્મની રક્ષા કરતાં વધારે મહત્વનું બીજું કંઈ નથી; કારણ કે જો ભીષ્મ સુરક્ષિત રહેશે તો પાંડવો, સોમક અને શ્રિન્જયાઓનો વિનાશ કરી દેશે.'
અબ્રવીચ્ચ વિશુદ્ધાત્મા નાહં હન્યાં શિખણ્ડિનામ્ । શ્રૂયતે સ્ત્રી હ્યસૌ પૂર્વં તસ્માદૂર્ત્યો રણે મમ
અને ભીષ્મે નિર્વિકાર મનથી કહ્યું, 'હું શિખંડીને નહીં મારું; કારણ કે સાંભળ્યું છે કે તે પહેલાં સ્ત્રી હતો, તેથી યુદ્ધમાં હું તેને મારતો નથી.'
તસ્માદ્ભીષ્મો રક્ષિતવ્યો વિશેષેણેતિ મે મતિઃ। શિખણ્ડિનો વધે યત્તાઃ સર્વે તિષ્ઠન્તુ મામકાઃ
'માટે મારી પક્કી માન્યતા છે કે ભીષ્મની ખાસ રક્ષા થવી જોઈએ; મારા બધા યોદ્ધાઓએ શિખંડીના વધને અટકાવવા તૈયાર રહેવું.'
તથા પ્રાચ્યાઃ પ્રતીચ્યાશ્ચ દાક્ષિણાત્યોત્તરાપથાઃ । સર્વથાઽસ્ત્રેષુ કુશલાસ્તે રક્ષન્તુ પિતામહમ્
'પૂર્વ, પશ્ચિમ, દક્ષિણ અને ઉત્તર તરફના, જે શસ્ત્રકલા જાણે છે, તે બધા રીતે પિતામહની રક્ષા કરે.'
અરક્ષ્યમાણં હિ વૃકો હન્યાત્સિંહં મહાબલમ્ । મા સિંહં જમ્બુકેનેવ ઘાતયામઃ શિખણ્ડિના
મજબૂત સિંહને જો કોઈ રક્ષા ન આપે, તો નબળો વાંદરો પણ તેને મારી શકે છે. આપણે શિખંડીની મદદથી સિંહને શિયાળના હાથો મારાવું નહીં.
વામં ચક્રં યુધામન્યુરુત્તમૌજાશ્ચ દક્ષિણમ્। ગોપ્તારૌ ફાલ્ગુનં પ્રાપ્તૌ ફાલ્ગુનોપિ શિખણ્ડિનઃ
યુધામન્યુએ ડાબી બાજુ સંભાળી અને ઉત્તમૌજાએ જમણી બાજુ, બંનેએ મળીને ફાળ્ગુનનું રક્ષણ કર્યું; અને ફાળ્ગુને શિખંડીને બચાવ્યો.
સંરક્ષ્યમાણઃ પાર્થેન ભીષ્મેણ ચ વિવર્જિતઃ । યથા ન હન્યાદ્ગાઙ્ગેયં દુઃશાસન તથા કુરુ
પાર્થ તેને રક્ષે અને ભીષ્મ પાંજરે છે ત્યારે, દુશાસન, ગંગાપુત્રને કોઈ મારી ન નાંખે તેની ખાસ કાળજી રાખ.
તતો રજન્યાં વ્યુષ્ટાયાં શબ્દઃ સમભવન્મહાન્। ક્રોશતાં ભૂમિપલાનાં યુજ્યતાં યુજ્યતામિતિ
પછી રાત વીતી ગઈ ત્યારે રાજાઓએ 'જોડો, જોડો!' એમ બૂમાબૂમ કરી, મોટો ગજ્જો થયો.
શઙ્ખદુન્દુભિઘોષૈશ્ચ સિંહનાદૈશ્ચ ભારત। હયહેષિતનાદૈશ્ચ રથનેમિસ્વનૈસ્તથા
શંખ અને ઢોલના ઘોષ, સિંહની દહાડ, ઘોડાઓની હણફાળ અને રથના ચકરાંની ગર્જના સાથે બધું ગુંજી ઉઠ્યું.
ગાજાનાં બૃહતાં ચૈવ યોધાનાં ચાપિ ગર્જતામ્। ક્ષ્વેલિતાસ્ફોટિતોત્ક્રુષ્ટૈસ્તુમુલં સર્વતોઽભવત્
મોટા હાથીઓની ધ્વનિ, યુદ્ધ માટે તડપતા યોદ્ધાઓના બૂમ-પોકાર, હાથના ચાટા અને લડાઈના નારા—આ બધાથી ચારેય બાજુ ભારે ગજ્જા થયો.
ઉદતિષ્ઠન્મહારાજ સર્વં યુક્તમશેષતઃ । સૂર્યોદયે મહત્સૈન્યં કુરુપાણ્ડવસેનયોઃ
મહારાજા, સૂર્યોદયે, કૌરવો અને પાંડવોની મોટી સેનાઓ સંપૂર્ણ રીતે તૈયાર ઉભી રહી.
રાજેન્દ્ર તવ પુત્રાણાં પાણ્ડવાનાં તથૈવ ચ। દુષ્પ્રધૃષ્યાણિ ચાસ્ત્રાણિ સશસ્રકવચાનિ ચ
રાજેન્દ્ર, તમારા પુત્રો અને પાંડવો, બંનેએ ભયાનક શસ્ત્રો અને કવચ પહેરીને, અપરાજેય દેખાતા હતા.
તતઃ પ્રકાશે સૈન્યાનિ સમદૃશ્યન્ત ભારત। ત્વદીયાનાં પરેષાં ચ શસ્ત્રવન્તિ મહાન્તિ ચ
પછી ઉજાસમાં, તમારી અને દુશ્મન બંનેની સેનાઓ, મોટી અને શસ્ત્રોથી સજ્જ, સ્પષ્ટ દેખાઈ આવી.
તત્ર નાગા રથાશ્ચૈવ જામ્બૂનદપરિષ્કૃતાઃ। વિભ્રાજમાના દૃશ્યન્તે મેઘા ઇવ સવિદ્યુતઃ
ત્યાં સોનાથી શોભેલા હાથી અને રથો વીજળીવાળા વાદળ જેવી ચમક સાથે ઝગમગતા દેખાતા.
રથાનીકાન્યદૃશ્યન્ત નગરાણીવ ભૂરિશઃ । અતીવ શુશુભે તત્ર પિતા તે પૂર્ણચન્દ્રવત્
રથોની પાંખો બહુ મોટી સંખ્યામાં શહેરો જેવી લાગી; અને ત્યાં, પિતા, તમે પૂર્ણચંદ્ર જેવો તેજસ્વી દેખાતા.
ધનુર્ભિર્ઋષ્ટિભિઃ ખઙ્ગૈર્ગદાભિઃ શક્તિતોમરૈઃ । યોધાઃ પ્રહરણૈઃ શુભ્રૈસ્તેષ્વનીકેષ્વવસ્થિતાઃ
યોદ્ધાઓ ધનુષ, ભાલા, તલવાર, ગદા, શક્તિ અને તોમર જેવા ચમકતા શસ્ત્રો સાથે પોતાના દળોમાં ઊભા હતા.
ગજાઃ પદાતા રથિનસ્તુરગાશ્ચ વિશાંપતે । વ્યતિષ્ઠન્વાગુરાકારાઃ શતશોઽથ સહસ્રશઃ
હાથી, પગતી સૈનિકો, રથસ્વાર અને ઘોડેસ્વાર, રાજાઓના રાજા, સૈન્યમાં શતાવધિ અને સહસ્રાવધિ સંખ્યામાં જાળ જેવી ગોઠવણમાં ઊભા હતા.
ધ્વજા બહુવિધાકારા વ્યદૃશ્યન્ત સમુચ્છ્રિતાઃ। સ્વેષાં ચૈવ પરેષાં ચ દ્યુતિમન્તઃ સહસ્રશઃ
અનેક પ્રકારના ધ્વજાઓ, તમારી અને દુશ્મન બંને તરફ, હજારોની સંખ્યામાં ઊંચા અને તેજસ્વી દેખાતા.
કાઞ્ચના મણિચિત્રાઙ્ગા જ્વલન્ત ઇવ પાવકાઃ। અર્ચિષ્મન્તો વ્યરોચન્ત ગજારોહાઃ સહસ્રશઃ
સોનાથી અને રત્નોથી શોભેલા, અગ્નિ જેવી તેજવાળા, હજારો હાથીસ્વાર જ્યોતિર્મય દેખાતા.
મહેન્દ્રકેતવઃ શુભ્રા મહેન્દ્રસદનેષ્વિવ। સન્નદ્ધાસ્તે પ્રવીરાશ્ચ દદૃશુર્યુદ્ધકાઙ્ક્ષિણઃ
ઇન્દ્રના સફેદ ધ્વજ, જાણે ઇન્દ્રના મહેલમાં હોય તેમ, અને સંપૂર્ણ શસ્ત્રપહેરણમાં વીર યોદ્ધાઓ યુદ્ધની આતુરતા સાથે દેખાતા.
ઉદ્યતૈરાયુધૈશ્ચિત્રાસ્તલબદ્ધાઃ કલાપિનઃ । ઋષભાક્ષા મનુષ્યેન્દ્રાશ્ચમૂમુખગતા બભુઃ
ઉંચા શસ્ત્રો, રંગીન પટ્ટાવાળા તુણીઓ, અને વાછરડાની આંખ જેવા યોદ્ધાઓ, દળના મોઢે ઊભા હતા.
શકુનિઃ સૌબલઃ શલ્ય આવન્ત્યોઽથ જયદ્રથઃ । વિન્દાનુવિન્દૌ કૈકેયાઃ કામ્ભોજશ્ચ સુદક્ષિણઃ
શકુની સુબલપુત્ર, શલ્ય, અવંતિના રાજા, જયદ્રથ, કૈકયના વિંદ અને અનુવિંદ, અને કામ્બોજનો સુદક્ષિણ—
શ્રુતાયુધશ્ચ કાલિઙ્ગો જયત્સેનશ્ચ પાર્થિવઃ । બૃહદ્બલશ્ચ કૌશલ્યઃ કૃતવર્મા ચ સાત્વતઃ
શ્રુતાયુધ, કળિંગ દેશનો, જયત્સેન રાજા, કોશલ દેશનો બૃહદ્બલ અને સાકેત વંશના કૃતવર્મા—
દશૈતે પુરુષવ્યાઘ્રાઃ શૂરાઃ પરિઘબાહવઃ । અક્ષૌહિણીનાં પતયો યજ્વાનો ભૂરિદક્ષિણાઃ
આ દસેય પુરુષોમાં વાઘ જેવા, બલવાન અને લોખંડ જેવા હાથ ધરાવાળા છે. એ બધા પોતાની પોતાની સેનાના મુખ્ય છે, યજ્ઞ કરનારા અને દાનમાં ઉદાર છે.
એતે ચાન્યે ચ બહવો દુર્યોધનવશાનુગાઃ । રાજાનો રાજપુત્રાશ્ચ નીતિમન્તો મહારથાઃ
આ ઉપરાંત, ઘણા બીજા રાજાઓ અને રાજકુમારો, જેઓ બુદ્ધિશાળી અને મહાન રથીઓ છે, દુર્યોધનના આદેશે ચાલે છે.
સન્નદ્ધાઃ સમદૃશ્યન સ્વેષ્વનીકેષ્વવસ્થિતાઃ । બદ્ધકૃષ્ણાજિનાઃ સર્વે બલિનો યુદ્ધશાલિનઃ
બધા જ યોદ્ધાઓ કવચ પહેરીને, એકસરખા દેખાતા, પોતાની પોતાની પાંખમાં મજબૂત ઊભેલા છે. બધાએ કાળાં કૃષ્ણમૃગચર્મ ધારણ કર્યું છે અને યુદ્ધમાં નિપુણ છે.
હૃષ્ટા દુર્યોધનસ્યાર્થે બ્રહ્મલોકાય દીક્ષિતાઃ। સમર્થા દશ વાહિન્યઃ પરિગૃહ્ય વ્યવસ્થિતાઃ
દુર્યોધનના હિત માટે આનંદિત થઈને, જાણે બ્રહ્મલોક માટે દિક્ષા લીધી હોય એમ, દસ શક્તિશાળી સેના એકઠી થઈને સ્થિર ઊભી છે.
એકાદશી ધાર્તરાષ્ટ્રી કૌરવાણાં મહાચમૂઃ । અગ્રતઃ સર્વસૈન્યાનાં યત્ર શાન્તનવોઽગ્રણીઃ
ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રો, કૌરવોની અગિયારમી મહાસેના, બધી સેનાઓના આગળ, જ્યાં શાંતનુપુત્ર ભીષ્મ મુખ્ય હતા, ત્યાં ઊભી હતી.